ءپاريجدى مويىنداتقان قازاق قىزى

بىردەن ايتۋ كەرەك, فرانتسيا قازاعى بەرلين يريشەۆ باستاعان كومانداعا –فرانتسياداعى قازاقتار قاۋىمداستىعىنا بۇل دەرەكتى ءفيلمدى دۇنيەگە اكەلۋ وڭايعا تۇسپەگەن. بىرىنشىدەن, اۆتورلىق قۇ­قىققا اسا قۇرمەتپەن قارايتىن ءارى اسا قۇنتتى ەۋروپا ەلدەرىندەگى ارحيۆتەردە ءومىرى بەيمالىمدەۋ ايگىلى مودەل تۋرالى دەرەكتەر جەتكىلىكتى بولعانىمەن, ونى قولعا ءتۇسىرۋ, ىزدەۋ, فيلم بارىسىندا پايدا­لانۋ ارزانعا دا وڭايعا دا تۇسپەگەنى انىق.

ەگەر ءبىر عانا فوتونى جاريالاۋ, پايدالانۋ قۇقىعى 500 ەۋرو, ول قاتىسقان ءسان كورسەتىلىمدەرىنىڭ بەينە-جازبالارى سەكۋندتارمەن باعالاناتىنىن ەسكەرسەك, بۇل شارۋانىڭ قۇنى قانشالىقتى ەكەنىن باعامدايسىز.

سونىمەن كۇللى ەۋروپاداعى ءسان الەمى­نىڭ قىزعانىشى مەن قىزىعۋشىلىعىن قاتار تۋدىرعان جانە ءسان يندۋسترياسىندا ازيالىق كەلبەتىمەن جاڭا ستاندارتتار ەنگىزگەن, پاريج پوديۋمدارىندا جىلدار بويى سالتانات قۇرعان اللا ەلشىن كىم ەدى؟ كريستيان ديوردىڭ №1 مودەلى, كەيىن يۆ سەن لوراندى دا مويىنداتقان قۇمىرسقا بەل تۇلعانىڭ تاعدىرىندا تىلسىم وقيعالار عانا ەمەس, جۇمباق جايتتار دا ءالى جەتكىلىكتى.

اقيقاتىندا اللا يلچۋننىڭ ەۋروپا­دا ەشكىمگە ۇقسامايتىن مودەل عانا ەمەس, تۇلعا ەكەندىگىن كريستيان ديوردىڭ ءوزى دە مويىنداپ وتكەن عوي. اللا يىعىنا ىلگەن ءسان ۇلگىسىن ەرتەسىنە-اق ەليزابەت تەيلور, مارلەن ديتريح سىندى الەمدىك كينەماتورگرافيانىڭ ساڭلاقتارى, ءتىپتى ەۋروپا حانشايىمدارى كيىپ شىققانىن ايتساق تا جەتكىلىكتى.

عاجايىپ جانە بارلىق كەزدە بو­يىندا ازداعان جۇمباعى, ءبىر قاراعاندى جالت ەتكىزەر قاسيەتى بار, بەلىنىڭ تابيعي جىڭىشكەلىگى 46 سم عانا بولعان اللا ەلشىننىڭ ءسان الەمىنە كەلۋىنىڭ ءوزى كەز­دەيسوق, قىزىقتى وقيعا. اقيقاتىندا, ول بەتىنىڭ ءارى بار كەزدە ەۋروپانىڭ بۇ­كىل مودا تۋرالى جۋرنالدارىنىڭ مۇ­قاباسىنان تۇسپەگەن.

ءبىز وتكەن جىلى سىمباتىمەن عانا ەمەس, بەس ءتىل مەڭگەرگەن ينتەللەكتۋالدىعىمەن, ەرەك مىنەزىمەن دە ءپاريجدى باعىندىرعان قانداسىمىزعا قايتا ورالۋعا ءالى سەبەپ جەتكىلىكتى ەكەندىگىن دە جازعانبىز.

ويتكەنى وتكەن جىلى ەلىمىزدىڭ مادەني ومىرىندەگى ەلەڭدەتەرلىك جاڭالىقتىڭ ءبىرى – «مۋزا DIOR. اللا يلچۋننىڭ تاريحى. قازاقتان شىعىپ, ءسان الەمىن مويىنداتقان» اتتى كىتاپ اۆتورى بەرلين يريشەۆپەن وتكەن كەزدەسۋ بولدى.

بۇل كىتاپ اللا يلچۋننىڭ ءومىرىن عانا ەمەس, بۇرىن-سوڭدى بەلگىسىز بولىپ كەلگەن دەرەكتەر مەن مۇراعاتتىق قۇجاتتاردى بارىنشا قامتىدى دەسەك تە, اۆتور ءالى دە مالىمەتتەر جەتكىلىكتى بولعاندىقتان, ونىڭ ءومىرى دەرەكتى, ءتىپتى كوركەم فيلمگە سۇرانىپ تۇرعانىن ايتقان بولاتىن.

اينالىپ كەلگەندە جانكەشتىلىكپەن ەڭبەك ەتكەن بەرلين يريشەۆتىڭ ءتۇسىرۋ توبى اللا ەلشىننىڭ تاعدىرىنا قاتىس­تى تولىق تاريحي ادىلەتتىلىك ورناتتى دەسە دە بولادى. فرانتسۋزدار اللا قۋانت­حانقىزىنىڭ قازاق ەكەنىن مويىندادى, قىتاي حالقى تالاسقان جوق, ورىس­تار جيەنىمىز دەپ وتىر.

دەرەكتى ءفيلمنىڭ جابىق كورسەتىلى­مىندە فرانتسيانىڭ قازاقستانداعى باس كونسۋلى الەكس شاحتاحتينسكي دە اقي­قاتقا جۇگىنىپ, اللا ەلشىننىڭ ءومىرى تۋرالى وزگە دە قىزىقتى دەرەكتەردى ورتاعا سالدى. ال اقىن ولجاس سۇلەيمەنوۆ: «اقجان ماشاني ءال-ءفارابيدى تاپسا, مەن سۇلتان بەيبارىستى, بەرلين كەنجە­تاي ۇلى اللا ەلشىندى تاپتى» دەدى.

ارينە اللا ەلشىندى ءال-فارابي, سۇلتان بەيبارىس سىندى تۇلعالارمەن شەندەستىرە الماساق تا, الەمدىك دەڭگەيدە اتىن قالدىرعان ادام جانە قازاق بولىپ قالا بەرمەك. ماسەلەن, دۇنيەجۇزىلىك مودا تاريحىن ىندەتە زەرتتەگەن الەكساندر ۆاسيلەۆ تە «ەگەر بيلىكتەن قولداۋ تاپسا, اللانىڭ ەسىمى مەن بەينەسى قازاقستاندا ءبىر ەسكەرت­كىش تۇرعىزۋعا سۇرانىپ تۇر» دەگەن ءسوزدى بەكەر ايتپاعان بولار؟! دەرەكتى ءفيلم­نىڭ تۇساۋكەسەرىنە جينالعان ايگىلى ادامداردىڭ وسى ماسەلەدەگى پىكىرلەرى ءبىر جەر­دە توعىسىپ, ارعى اتالارىمىز الەم­دى باتىرلىعىمەن, ءبىلىم-عىلىممەن عانا ەمەس, مودانىڭ ەڭ جوعارى مىنبەرىنە دەيىن كوتەرىلگەن اللا ەلشىن سياقتى قىز­دارىمەن دە مويىنداتقان دەسىپ جاتتى.

اماندىق بولسا, الداعى ۋاقىتتا اللا ەلشىن تۋرالى دەرەكتى فيلم ونىڭ تاع­دىرىندا ءىز قالدىرعان فرانتسيادان باس­تاپ, قى­تاي, رەسەي, اقش, ­­ ۇلىبريتانيا ەل­دە­رىنە ساپار شەگەدى.

وسىنىڭ ءبارى نەدەن باس­تالىپ ەدى؟ دەرەك­تى فيلم مەن كىتاپ اۆتورى بەر­لين يريشەۆ 1996 جىلدان بەرى فران­تسيا مەملەكەتىندە تۇرادى. بۇرىنعى ديپ­لو­ماتقا ءوز قانداسى جايلى كىتاپ جازۋ يدەيا­سى كۇتپەگەن جەردەن پايدا بولعانىن بۇعان دەيىن دە بايانداعانبىز. ول 2018 جىلدىڭ جازىندا پاريجدە قىدىرىپ ءجۇرىپ, اللا يلچۋننىڭ لەون تسەيتلين سالعان پورترەتىن كورىپ, ساتىپ الىپ قازاقتارعا ماقتانىشپەن كورسەتپەك بو­لادى. ارتىنشا 60-قا كەلگەندە عانا اكەسىنىڭ قازاق ەكەندىگىن مويىنداپ كەتكەن مودەل تۋرالى كىتاپ جازۋعا شەشىم قابىلدايدى.

اۆتور كىتاپتى جازۋ جانە دەرەكتەر جيناقتاۋ بارىسىندا ميستيكالىق وقي­عالار مەن سايكەستىكتەردىڭ وتە كوپ بول­عانىن ايتادى. بۇل دا بولسا ءسان الەمىندە «شىعىس مارجانى» اتانىپ, ەرەكشە جاراتىلىسىمەن ەۋروپانى وزىنە جالت قاراتقان قازاق قىزىنىڭ اۆتورعا ءارى قانداسىنا دەگەن تىلسىم قولداۋى بولسا كەرەك.

بەرلين كەنجەتاي ۇلى كىتاپ قۇراستى­رىلىپ, دەرەكتى فيلم ءتۇسىرىلىپ بىتكەنشە ءوزىن ءبىر تىلسىم جەتەكتەپ, ءبارىن ۇيلەس­تىرگەنى, بۇل دا بولسا ءبىز بىلمەيتىن قۇبى­لىستار مەن «ارۋاق جەبەيدى» دەگەننىڭ بار ەكەنىن ايتىپ كەلەدى.

اقيقاتىنا كەلسەك, ومىردەن وتكەنشە «كريستيان ديوردىڭ قىتاي مودەلى» اتان­عان اللا قۋانتحانقىزى ەلشىن پاتشالى رەسەي مەن قىتاي بىرىگىپ حاربيندە تەمىر جول سالىنىپ جاتقان كەزدە تۋىپ, ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە فرانتسيادا پارتيزاندىق ەتكەنىن, ودان كەيىن كريستيان ديوردىڭ №1 مودەلى بولعانى تاريحي دالەلدەرمەن دايەكتەلىپ كەلەدى.

ءالى دە اللا ەلشىن تۋرالى ىزدەنگەن توپتى ءارى ءتانتى ەتىپ, ءارى تاڭعالدىرعان دە­رەكتەر كەزەگىمەن تابىلا بەرمەك. ەڭ باس­تىسى, ونىڭ جالعىز ۇلى مارك دە ديۋلمەن دە اناسىنىڭ قازاق قىزى ەكەندىگىن جوققا شىعارمايدى.

ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىن ءالى ەسىن جيماعان الەمگە ايەلدىك نازىكتىكتى ورالتاۋعا ۇمتىلعان جاس كريستيان ديور­دىڭ مۋزاسى تۋرالى 1949 جىلدان باستاپ ءارىسى اقش, فرانتسيا, انگليا, برازيليا, جاپونيا, ءتىپتى اۋستراليانىڭ بەلدى باسىلىمدارى جارىسا جازىپ, سۋرەتتەرىن تالاسا جاريالاعانى تاريحتان بەلگىلى. ونىڭ ۇستىنە جوعارىدا اتاپ وتكەندەي, اللا 1967 جىلى فران­تسيا ازاماتتىعىن ال­عانعا دەيىن ەۋروپا ونى «قىتاي» دەپ ءبىلدى. ال ەندى مىنا دۇنيەدەن وزارىندا قازاق ەكەندىگىن مويىنداپ وتكەن مودەل ءالى دە تالاي جۇمباعىن وزى­مەن الىپ كەتكەنى ءسوزسىز. ءبىز اللانىڭ ءومىرى تۋرالى وتكەن جىلى بارىنشا رەتىمەن بايانداپ شىققانبىز.

ماسەلەن, 1963 جىلى Women’s Wear Daily باسىلىمىنىڭ ءجۋرناليسى: «اللانى ءبارى ۇلكەن قوشەمەتپەن قارسى الدى. ونىڭ جۇمباق اۋراسى بۇكىل كورسەتىلىمدى ەرەكشە كۇيگە بولەپ كەتتى. عاجايىپ بەي­نە­سى مەنى باۋ­راپ العانى سونشالىقتى, ۇس­تە­لىمنەن ۇشىپ كەتە جازدادىم» دەپ جازادى.

ال اللا ەلشىن تۋرالى دەرەكتى فيلم­دە ونىڭ كوزىن كورگەن كريستيان ديور مەن يۆ سەن لوران ءسان ۇيلەرىنىڭ بايىر­عى قىزمەتكەرلەرى, دوستارى, تانىمال ونەر­تانۋ­شىلار وتە قىزىقتى باياندايدى.

نە دەسەك تە, ەۋروپانىڭ مودا الەمىنە بولەك بولىپ كەلىپ, ەرەك بولىپ وتكەن اللا يلچۋن ءسان الەمىنىڭ قايتا تۋمايتىن تۇلعاسى تۋرالى اڭگىمە ءالى دە تابىلادى.

الماتى