بۇگىنگى تاڭدا ەلىمىزدىڭ تاريحىن تاۋەلسىزدىك تالاپتارىنا سايكەس, جاڭا زامان بيىگىندە قايتا قاراستىرۋ قاجەتتىلىگى تۋىپ وتىر. ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ: «تاريح – كىم-كىمنەن دە جوعارى ۇعىم», دەگەن ويىن مەملەكەتتىك حاتشى مارات ءتاجين 5 ماۋسىمداعى كەڭەيتىلگەن ءماجىلىستە: «ۇلتتىق تاريح قوعامدىق عىلىمداردىڭ اراسىندا ورتالىق بۋىنعا اينالۋعا ءتيىس. ءبىز ساپالىق جاڭا دەڭگەيدە قازاقستان تاريحىنىڭ ورتاق تۇجىرىمداماسىن جاساپ شىعارۋىمىز كەرەك. وسى تۇجىرىمداما بۇكىلالەمدىك تاريحپەن تىعىز بايلانىستا بولۋعا, قازاقستاننىڭ اسا اۋقىمدى تاريحي ۇدەرىستەردەگى, ولاردىڭ ءوزارا بايلانىسى مەن عىلىمي كەزەڭدەنۋ جۇيەسىندەگى ورنىن انىق كورسەتۋگە ءتيىس», دەگەن پايىمدارىمەن جالعاستىرىپ, جەدەل ىسكە كىرىسۋ قاجەتتىگىن اتاپ كورسەتتى. مەملەكەت باسشىسى ن.نازارباەۆ «تاريح تولقىنىنداعى حالىق» دەگەن اتپەن تاريحي زەرتتەۋلەردىڭ ارناۋلى باعدارلاماسىن جاساۋدى تاپسىردى.
بۇگىنگى تاڭدا ەلىمىزدىڭ تاريحىن تاۋەلسىزدىك تالاپتارىنا سايكەس, جاڭا زامان بيىگىندە قايتا قاراستىرۋ قاجەتتىلىگى تۋىپ وتىر. ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ: «تاريح – كىم-كىمنەن دە جوعارى ۇعىم», دەگەن ويىن مەملەكەتتىك حاتشى مارات ءتاجين 5 ماۋسىمداعى كەڭەيتىلگەن ءماجىلىستە: «ۇلتتىق تاريح قوعامدىق عىلىمداردىڭ اراسىندا ورتالىق بۋىنعا اينالۋعا ءتيىس. ءبىز ساپالىق جاڭا دەڭگەيدە قازاقستان تاريحىنىڭ ورتاق تۇجىرىمداماسىن جاساپ شىعارۋىمىز كەرەك. وسى تۇجىرىمداما بۇكىلالەمدىك تاريحپەن تىعىز بايلانىستا بولۋعا, قازاقستاننىڭ اسا اۋقىمدى تاريحي ۇدەرىستەردەگى, ولاردىڭ ءوزارا بايلانىسى مەن عىلىمي كەزەڭدەنۋ جۇيەسىندەگى ورنىن انىق كورسەتۋگە ءتيىس», دەگەن پايىمدارىمەن جالعاستىرىپ, جەدەل ىسكە كىرىسۋ قاجەتتىگىن اتاپ كورسەتتى. مەملەكەت باسشىسى ن.نازارباەۆ «تاريح تولقىنىنداعى حالىق» دەگەن اتپەن تاريحي زەرتتەۋلەردىڭ ارناۋلى باعدارلاماسىن جاساۋدى تاپسىردى. مۇندا قازاقستان تاريحناماسىنىڭ ادىستەمەلىك-مەتودولوگيالىق نەگىزىن جاساۋ, تاريح عىلىمىن الەمدىك تاريحپەن ساباقتاستىرۋ, جاھاندىق ۇردىستەردەگى قازاقستاننىڭ ورنىن ناقتى كورسەتۋ, مەملەكەتارالىق بايلانىس جۇيەسى مەن ءداۋىرلەۋ پروبلەماسى, سونداي-اق, مەملەكەتتىلىك, نوماديزم, ءدىنتانۋ جانە جالپى تاريحي مۇرالاردىڭ جيىنتىعىنان جاۋھار ىزدەۋ بورىشى بوي كورسەتەدى. ياعني, مەملەكەتتىك حاتشىنىڭ: «ناعىز ۇلتتىق قادىر-قاسيەت ناعىز ۇلتتىق تاريحتان باستالادى», – دەۋى تاريحشىلاردى جاڭا ارنادا كەشەندى زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋگە مىندەتتەيدى.
ايتا كەتۋ كەرەك, وتاندىق تاريح عىلىمىنىڭ باستى ماسەلەسى – جيناقتالعان ءبىلىمنىڭ فراگمەنتارلىعى بولىپ تابىلادى. سوندىقتان, تاريحشىلار الدىنداعى باستى مىندەت ۇلتتىق تاريحىمىزدىڭ تولىققاندى بەينەسىن جاساۋ بولىپ وتىر. ال, ۇلتتىق يدەيالار مەن ەتنيكالىق ۇقساستىقتىڭ دامۋ جاعدايى مەملەكەتتىگىمىزدىڭ دامۋ ىرعاعى مەن تاريحىن زەرتتەۋدە تەرەڭ, جان-جاقتى, ساۋداعا سالىنباعان ابستراكتىلى جانە قاراپايىم قادامداردى قولدانۋدى قاجەت ەتەدى. بۇل ورايدا, مەملەكەتتىك حاتشىنىڭ قازاق حالقىنىڭ ەتنوگەنەزىنىڭ ءوزى ۇلتتىق تاريحقا جاڭاشا كوزقاراس قوساتىنىن ايتۋى ورىندى دەپ بىلەمىز.
قازىرگى تاڭدا, قازاقستاندا ەتنوستىق وزىندىك تانىمدى كوكەيكەستىلەندىرۋ ءبىر مەزەتتە تولەرانتتىلىقتى دامىتۋداعى مادەني ينتەگراتسيالار يدەياسىمەن بايلانىستا تاريحتى زەرتتەۋدىڭ اسا ماڭىزدى جانە قاجەتتى باعىتى بولىپ تابىلادى. سونىمەن قاتار, عىلىمي قاۋىمداستىققا ۇلتارالىق جانە كونفەسسياارالىق ديالوگتارعا, ءدىني جاعدايلارعا, ءدىني فاكتورلاردىڭ قوعامعا تيگىزەتىن اسەرلى تەتىكتەرىن ىزدەستىرۋگە ۇلكەن نازار اۋدارۋ قاجەتتىگى كورىنۋدە. بۇل ماسەلەلەر دە ارالاس سالالاردىڭ كەڭ سپەكترىن بىرىكتىرۋگە كەلىپ تىرەلەدى.
وقۋلىقتار وي اشار دارەجەدە بولۋعا ءتيىستى. قازىرگى وقۋلىقتارىمىز باياۋ بولسا دا ەتنوتسەنتريزم مەن ەۋروتسەنتريزم قاعيدالارىنان ارىلىپ كەلەدى. ساپالى وقۋلىق ۇنەمى ىزدەنىستى قاجەت ەتەدى. وسىعان وراي, ورتا مەكتەپتەر مەن جوو-دا تاريحتى وقىتۋدىڭ وسى زامانعى جانە شىن مانىندەگى عىلىمي ءبىرتۇتاس مەملەكەتتىك ستاندارتىن جاساۋ تالاپتارى كوڭىلدەن شىعادى.
ەلىمىز تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزگەننەن كەيىن وتاندىق تاريحتى شىنايى دا جان-جاقتى زەرتتەۋ ىسىندە سالا ماماندارى الدىنان ۇلكەن مۇمكىندىكتەر اشىلدى. پرەزيدەنتتىڭ تىكەلەي ارالاسۋىمەن «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى تاريحي سانانى قالىپتاستىرۋ تۇجىرىمداماسى», «مادەني مۇرا», «عىلىمي قازىنا» باعدارلامالارى قابىلداندى. ناتيجەسىندە, بۇرىن جاريالانباعان تالاي مۇراعاتتىق ماتەريالدار, شىعىس قولجازبالارى تابىلدى. شەتەلدىك كىتاپ حانالار مەن مۋزەيلەردە, مۇراعاتتاردا ساقتالعان جازبا دەرەكتەرگە كەشەندى زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلدى, عىلىمي اۋدارمالار مەن ساراپتامالار جاسالدى. مىسالى, قىتايدىڭ ءبىرىنشى تاريحي مۇراعاتىنان تابىلعان قۇندى قۇجاتتار قازاق حاندارىنىڭ كەڭسەسى جانە ديپلوماتيالىق بايلانىستارى بولعانىن, ەلشى الماستىرىپ وتىرعاندارىن دالەلدەپ بەردى.
تاعى ءبىر مىسال, شۆەيتساريالىق ساياحاتشى انري موزەردىڭ (1844-1923) ارحيۆىنەن تابىلعان شىعىس جازبالارى, فوتوسۋرەتتەر, ەتنوگرافيالىق جانە نۋميزماتيكالىق ارتەفاكتىلەر قازاق حالقىنىڭ تاريحى مەن مادەنيەتىن زەرتتەۋگە عانا ەمەس, قازاقستاننىڭ ورتالىق ازيامەن, رەسەي, قىتاي, يران جانە ءۇندىستان ەلدەرىمەن ءوزارا قارىم-قاتىناسى بولعانىن ناقتى دەرەكتەرمەن دايەكتەي الاتىندىعىمەن قۇندى.
ولكەتانۋ – ورتاق تاريحىمىزدىڭ قىمبات قازىناسى. قازاق ەلىنىڭ ءتۇيىندى ماسەلەلەرى شەشىلگەن, ابىلايدىڭ اق ورداسى قونعان اقمولا-كوكشەتاۋداي ءتالىم ورتاسىنىڭ تاعىلىمىن جەتە زەرتتەمەيىنشە, قازىرگى قازاقستاننىڭ تولىق تاريحىن جاساۋ مۇمكىن ەمەس. سولتۇستىك ءوڭىر, ونىڭ حح عاسىرداعى بولمىسى قازاق حالقىنىڭ تاريحىنا, اۋماقتىق تۇتاستىعىن قالىپتاستىرۋعا قاتىستى وقيعالاردا كورنەكتى ورىن الادى. وعان دالەل, وتكەن عاسىردىڭ 50-60-جىلدارىنداعى ەل تۇتاستىعىن قورعاۋداعى اقمولالىق قوعام قايراتكەرلەرىنىڭ ءىس-ارەكەتى, وسى ماسەلەگە قاتىستى 1979 جىلعى جاستار قوزعالىسى, الماعايىپ كەزەڭ بولعان 90-جىلدارداعى قازاق حالقىنىڭ ۇلتتىق-مەملەكەتتىك ساناسىنىڭ ءوسۋى دەر ەدىك.
سولتۇستىك ءوڭىر تاريحى, اسىرەسە, ءحىح-حح عاسىر تاريحى جاڭا پايىمداۋلاردى قاجەت ەتەدى, ويتكەنى, بۇل وڭىردە رەسەي يمپەرياسىنىڭ وتارلاۋ كەزەڭدەرىنە قاتىستى ماسەلەلەردىڭ كەيبىر قىرلارى ءالى دە تولىقتاي اشىلعان جوق. مىسالى, تىڭ يگەرۋگە بايلانىستى ءبىزدىڭ وڭىردە ورىن العان پوليەتنوستىق ۇردىستەرگە ءتيىستى تالداۋلار جاسالىنباي كەلەدى. كەزىندە, جوعارىدا اتالعان ماسەلەلەر جونىندە جەرگىلىكتى تاريحشى-عالىمداردىڭ, سونىڭ ىشىندە ۋنيۆەرسيتەتىمىزدىڭ پروفەسسورى كادىرجان ءابۋوۆتىڭ زەرتتەۋ ماقالالارى وبلىستىق, رەسپۋبليكالىق باسىلىمداردا جارىق كوردى. كەيىن بۇل جۇمىستار بىرقاتار قيىندىقتارعا بايلانىستى جالعاسىن تاپپاي قالدى. ونىڭ ۇستىنە, كۇن تارتىبىندە وتكىر تۇرعان ءدىني كونفەسسيالار قىزمەتى, ورالمان اعايىنداردىڭ قوعام ومىرىنە الەۋمەتتىك-مادەني كىرىگۋى, تاعى باسقا وقيعالار قاجەتتى دەڭگەيدە زەرتتەلمەي, تاريحي تۇرعىدان باعالانباۋدا.
ۇلتتىق تاريحتى ءوزىنىڭ دەڭگەيىنە كوتەرۋ ءۇشىن, تاريحتى ۇلتتىق سانانى, ۇلتتىق تانىمدى قايتا قالىپتاستىرۋ قۇرالىنا اينالدىراتىن بولساق, ولكە, ايماق, جەرگىلىكتى تاريحي تۇلعالار تاعىلىمىنا جەتە نازار اۋدارۋىمىز كەرەك. ويتكەنى, مادەني-رۋحاني سالاداعى شەشىلمەي جاتقان كوپتەگەن تۇيىندەردىڭ ءتۇپ-تامىرلارى وسى كەزەڭدەردە جاتقاندىعى كۇمانسىز.
قازىرگى تاڭدا عىلىمدى ءبىر ورتالىقتا عانا دامىتۋ ەشقانداي ناتيجە بەرمەيتىنى انىق. اسىرەسە, ولكە تاريحىن جەرگىلىكتى تاريحشى-عالىمدار زەرتتەسە, ۇتارىمىز كوبەيەدى. بۇل ورايدا, پاۆلودار مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ, سەمەي, شىعىس جانە باتىس قازاقستان تاريحشى-عالىمدارىنىڭ ەڭبەگى ۇلگى تۇتارلىقتاي. كوكشەتاۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ىزدەنىستەرى دە نازار سالارلىقتاي دەگىم كەلەدى. تاريح فاكۋلتەتى قايتادان اشىلعان بەرتىنگى جىلدارى سالماقتى مونوگرافيالىق زەرتتەۋلەر, وقۋ جانە وقۋ-ادىستەمەلىك قۇرالدار, قازاق, ورىس تىلدەرىندەگى اقمولا وبلىسىنىڭ ەنتسيكلوپەدياسى, ورىس تىلىندەگى شوقان ءۋاليحانوۆ ەنتسيكلوپەدياسى (قازاق تىلىندەگىسى جۋىق ارادا قولعا تيمەك) جارىق كورىپ, ەلەكتروندى دارىستەردىڭ ىقپالى ارتا تۇسۋدە. وسى ورايدا, اقمولا وبلىسىنىڭ اكىمدىگى ولكە تاريحىنا, تاريحي تۇلعالارعا ارنالعان زەرتتەۋلەردى, اتاپ ايتقاندا, اقمولا وبلىسىنىڭ ەنتسيكلوپەدياسىن, ۇلى بابامىز ابىلاي حاننىڭ 300 جىلدىق مەرەيتويىنا ارنالىپ دايىندالىپ جاتقان ەنتسيكلوپەديانى قارجىلاندىرىپ, عالىمدارىمىزدى ماراپات-سىيلىقتان شەت قالدىرمايتىنىن ايتۋ قاجەت. فاكۋلتەت جانىنان ايماقتىق زەرتتەۋ ينستيتۋتى قۇرىلىپ, وبلىستىق مۇراعاتتا تاريح كافەدراسىنىڭ فيليالى جۇمىس ىستەيدى.
بۇگىنگىدەي مەملەكەت قۇرۋدىڭ جاڭا بەلەسىنە كوتەرىلگەن ۋاقىتتا, ەلباسى: «بۇكىلقازاقتاندىق بىرەگەيلىك ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ تاريحي ساناسىنىڭ وزەگىنە اينالۋعا ءتيىس», دەپ باسا اتاپ كورسەتىپ وتىرعان تۇستا ءىرى كونتسەپتۋالدىق تۇجىرىمدامانىڭ نەگىزى قالاندى. بارشامىزدىڭ شابىتتانا, شاتتانا جۇمىس ىستەيتىن كۇنىمىز تۋدى. تاريح – جەتىستىكتەرىمەن عانا ەمەس, قاتال ساباقتارىمەن زەردەلەنىپ, ۇنەمى جاڭعىرىپ وتىرۋعا ءتيىستى كەزەڭدەر مەن داۋىرلەر تىزبەسى. تاريحي سانانى قالىپتاستىراتىن دا تاريحتىڭ ءوزى. ۇلتتىق تاريحىمىز – ۇلتتىق ماقتانىشتى كۇشەيتۋدىڭ, وتانشىلدىقتى, ەلجاندىلىقتى ارتتىرۋدىڭ قۋاتتى تەتىگى. ال, وتانشىلدىق سەزىم ۇلى ىستەردىڭ باستاۋى ەكەندىگى تالاسسىز. تاريحشىلاردىڭ ۋاقىت جۇكتەگەن تاپسىرماسى دا وسى. بۇل جاڭا تولقىنعا ايرىقشا قاراتىپ ايتىلعان ءسوز ەكەندىگى دە داۋسىز.
اقبوتا بەكسەيىتوۆا,
ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى كوكشەتاۋ مەملەكەتتىك
ۋنيۆەرسيتەتى تاريح فاكۋلتەتىنىڭ دەكانى,
پروفەسسور.
كوكشەتاۋ.