مەملەكەت باسشىسى ق.توقاەۆتىڭ «اباي جانە XXI عاسىرداعى قازاقستان» اتتى ماقالاسىندا ەلدىگىمىزدىڭ مارتەبەسىن كوتەرۋگە تىكەلەي قاتىسى بار ۇلى كەمەڭگەر ابايدىڭ ۇلتتىڭ ۇستازى رەتىندەگى 4 تۇلعالىق بولمىسى ايشىقتالىپ كورسەتىلگەن. الدىمەن ۇلتتىق كونتسەپتسيانى نەگىزدەسە, (XXI عاسىرداعى قازاق ۇلتى قانداي بولۋ كەرەك؟ ينتەللەكتۋالدى ۇلت, ۇستازدىڭ ورنى), ودان كەيىن مەملەكەتشىلدىكتى دارىپتەگەن ء(وز ەلىن ءسۇيۋ, بىرلىك, ادىلەتتى قوعام). ۇشىنشىدەن, قوعامدى جاڭعىرتۋعا بەيىمدىلىك, جاڭاشىلدىقتىڭ ۇلگىسىن كورسەتسە, ء(وز ۇلتىڭدى قۇرمەتتەي وتىرىپ, وزگە دە مادەنيەتتى بىلۋگە, تانۋعا تالپىنۋ, جاڭا كاسىپ ۇيرەنۋ, ماسىلدىقتان اۋلاق بولۋ, ت.ب.), سوڭىندا ادامزاتقا ورتاق قۇندىلىقتار نەگىزدەلىپ كورسەتىلەدى (تولىق ادام كونتسەپتسياسى نەمەسە كامىل مۇسىلماندىق ۇلگىسى).
ابايدىڭ ۇلتتىق كونتسەپتسياسى ەڭ الدىمەن ۇلتتىڭ ءتىلى مەن ءدىلى تۋرالى ويلارىنان ءوربيدى. قازاق ءتىل ءبىلىمىنىڭ بىلگىرى پروفەسسور ق.جۇبانوۆ ابايدىڭ قايتىس بولعانىنا وتىز جىل وتۋىنە بايلانىستى جازعان «اباي – قازاق ادەبيەتىنىڭ كلاسسيگى» دەگەن ماقالاسىندا ۇلى ۇستازدىڭ قازاق مادەنيەتىنە ەنگىزگەن باستى جاڭالىعى رەتىندە ونىڭ قازاق ادەبي ءتىلىن قالىپتاستىرۋعا جاڭاشا باعىت بەرگەن تىلدىك ۇستانىمىنا العاش رەت عىلىمي تالداۋ جاسادى, سول ارقىلى ابايدى «بايشىل, ءدىنشىل» دەپ كۇستانالاۋعا دايىن تۇرعان ورتانىڭ اۋزىنا قۇم قۇيدى, ابايدىڭ ادەبي, تىلدىك مۇراسىنا كەڭەستىك عىلىمنىڭ نازارىن اۋداردى.
ق.جۇبانوۆ: «قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحىنداعى ابايدىڭ ۇستايتىن ورنىن بوساعاعا قاراي ىسىرمالاۋشىلار, وعان دا مىسە تۇتپاي, تابالدىرىقتان شىعارىپ تاستاۋشىلار, مەنىڭ بايقاۋىمشا, داۋسىز ءبىر مومەنتتى ەسكەرمەي ءجۇر; ول – ءوز تۇسىندا, جالعىز قازاق ەمەس, باسقا كورشىلەس ەلدەردەن دە ابايدىڭ ادەبيەتتەگى ۇزىكتىگى», – دەي كەلىپ, XIX عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىنداعى ءبۇتىن ورتالىق ازيادا ءوز ۇلتىنىڭ مادەنيەتىن, ادەبيەتىن, ءتىلىن جاڭا بەلەسكە شىعارۋدا ابايمەن تۇستاس كەلەتىن, ابايمەن يىقتاس بىردە-ءبىر تۇلعانىڭ بولماعانىن دالەلدەيدى.
قازاقتىڭ ۇلتتىق جازبا ادەبي ءتىلىنىڭ نەگىزىن قالاعان, قازاق ادەبيەتىندە ولەڭ قۇرىلىسىنا وزىندىك جاڭالىقتار ەنگىزگەن, قازاقتىڭ ءتىلى مەن ادەبيەتىنىڭ تازالىعىن, حالىقتىق بولمىسىن ساقتاي وتىرىپ, ونى ەۋروپانىڭ ۇزدىك مادەنيەتىنە جەتەلەگەن ابايداي تۇلعانىڭ ۇلگىلى سوزدەرى ەكى عاسىرعا جۋىق ۋاقىت وتسە دە ءمانىن جويعان جوق. 1901 جىلى پ.مەليورانسكيدىڭ اباي ولەڭدەرىنە جاساعان تالداۋىنان باستاساق, ابايدىڭ شىعارماشىلىق, كىسىلىك تۇلعاسى عاسىردان استام ۋاقىت بويى ءتۇرلى باعىتتاعى (ادەبي, تىلدىك, فيلوسوفيالىق, تەولوگيالىق, قۇقىقتىق, ت.ب.) زەرتتەۋلەردىڭ وزەگى بولىپ كەلە جاتىر. بىراق ءار كەزەڭنىڭ وزەكتى ماسەلەسىمەن قابىسىپ, جاڭا قىرىنان جاڭعىرىپ وتىراتىن اباي بولمىسى ادامزاتتى ءالى دە قايران قالدىرا بەرەرى ءسوزسىز.
ابايدىڭ ۇلتتىڭ ءدىلىن قالىپتاستىرۋداعى ويلارىن ونىڭ «تولىق ادام» كونتسەپتسياسىنىڭ ءبىر قۇرامداس بولىگى رەتىندە قاراستىرۋعا بولادى. مەملەكەت باسشىسى ماقالاسىندا: ء«بىز ابايدىڭ «تولىق ادام» تۇجىرىمىن قايتا زەردەلەۋىمىز كەرەك. بۇل باعىتتا عالىمدارىمىز تىڭ زەرتتەۋلەردى قولعا الۋى قاجەت. «تولىق ادام» كونتسەپتسياسى, شىنداپ كەلگەندە, ءومىرىمىزدىڭ كەز كەلگەن سالاسىنىڭ, مەملەكەتتى باسقارۋ مەن ءبىلىم جۇيەسىنىڭ, بيزنەس پەن وتباسى ينستيتۋتتارىنىڭ نەگىزگى تۇعىرىنا اينالۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن», دەيدى. بۇل – XXI عاسىردا رۋحاني جاڭعىرعان قازاق قوعامىن قالىپتاستىرۋدا اباي ۇسىنعان «تولىق ادام» كونتسەپتسياسىنىڭ ماڭىزدىلىعىن ۇلت باسشىسىنىڭ قانشالىقتى باعالايتىنىن تانىتادى. زەرتتەۋشى, ابايتانۋشى م.مىرزاحمەتوۆ «قازاق ادەبيەتىندەگى سوپىلىق تانىم» (الماتى, 2012) دەگەن ەڭبەگىندە ابايدىڭ 38-قارا سوزىندە قولدانىلعان جاۋانمارتلىك (پارسى تىلىنەن اۋدارعاندا «جومارت جىگىت») ۇعىمىنا تالداۋ جاساي كەلىپ, ابايدىڭ تولىق ادام نەمەسە «ال-ينسان ال-كاميل» تانىمىنىڭ ءتورت نەگىزى اقىل, ادىلەت, قايرات, قاناعات اقىننىڭ بۇكىل شىعارماشىلىعىنىڭ ءتۇپ قازىعى ەكەندىگىن ايتادى. زەرتتەۋشىنىڭ پايىمداۋىنشا, اباي وزىنە دەيىنگى تۇركى عۇلامالارىنىڭ – ءال-ءفارابيدىڭ, ءجۇسىپ بالاساعۇنيدىڭ, ءياساۋيدىڭ, ءرۋميدىڭ كەمەل ادام جايلى وي-تۇجىرىمدارىنان حاباردار بولىپ, سول جولدا ىزدەنگەن, «تولىق ادام» ءىلىمىنىڭ نەگىزىن جاساپ, ونى جەكە ادامدى تۇزەۋگە, سول ارقىلى قوعامدى, ادامزاتتى دۇرىس جولعا سالۋعا پايدالانعان.
قايرات پەن اقىل جول تابار,
قاشقانعا دا, قۋعانعا.
ادىلەت, شافقات كىمدە بار,
سول جاراسار تۋعانعا, – دەپ, تولعاعان اباي ادامشىلىقتىڭ ءتورت نەگىزىن قارا سوزدەرىندە فيلوسوفيالىق ويلارىمەن ورنەكتەيدى. 38-قارا سوزىندە: «ەي, جۇرەگىمنىڭ قۋاتى, پەرزەنتلەرىم! سىزدەرگە ادام ۇعىلىنىڭ مىنەزدەرى تۋرالى ءبىراز ءسوز جازىپ يادكار قالدىرايىن» دەپ, كەيىنگى ۇرپاققا ءسوز ارنايدى. ارناۋ ءسوزىن ادامزاتقا بەرىلەتىن ەڭ ۇلىق قاسيەت – ماحاببات سەزىمىن تۇسىندىرۋدەن باستايدى. اللانى ءسۇيۋ, سول ارقىلى بۇكىل ادامزاتتى, تىرشىلىكتى جاقسى كورۋ, بىلمەككە قۇشتارلىق, عىلىمعا دەن قويۋ, عىلىمدى ماقتان, دۇنيە ءۇشىن ۇيرەنۋدەن اۋلاق بولۋ, ادامدى بۇزاتىن جامان ادەتتەردەن ساقتانۋ, شىن مۇسىلمان بولۋدىڭ جولدارى تۋرالى سىر توگەدى. ابايدىڭ تولىق ادام كونتسەپتسياسىنىڭ باستى تۇسىنىكتەرى ق.توقاەۆتىڭ ماقالاسىندا قازىرگى قوعامنىڭ تۇسىنىگىنە, زامان اعىمىنا, ەلدىك مۇراتتارىمىزعا سايكەستەندىرىلىپ تالدانادى. «ادام ءومىرى تۇتاسىمەن ءتۇرلى قارىم-قاتىناستاردان قۇرالادى. ونسىز ادام قوعامنان ءبولىنىپ قالماق. ال قارىم-قاتىناس مىندەتتى تۇردە ءوزارا جاۋاپكەرشىلىكتى تۋعىزادى. بۇل جاۋاپكەرشىلىك قارا باسىنىڭ قامىن بيىك قوياتىن وزىمشىلدىك ارالاسقان كەزدە بۇزىلادى. سوندىقتان اباي: «اقىل, قايرات, جۇرەكتى بىردەي ۇستا, سوندا تولىق بولاسىڭ ەلدەن بولەك», – دەپ ادامعا نۇرلى اقىل مەن ىستىق قايراتتان بولەك جىلى جۇرەك كەرەك ەكەنىن ايتادى.
وسى ءۇش ۇعىمدى ول ۇنەمى بىرلىكتە قاراستىرادى, بىراق الدىڭعى ەكەۋى جۇرەككە باعىنۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيدى. بۇل – قازاق حالقىنىڭ ومىرلىك فيلوسوفياسى».
كەمەل ادام فيلوسوفياسىنىڭ ءوزى ادامزاتتى ءسۇيۋ, جۇرەكتى كىردەن تازارتۋ, قانداي قۇبىلىستى دا جۇرەكپەن باعالاۋ ۇعىمىنا نەگىزدەيتىن جۇرەك ىلىمىنە بارىپ تىرەلەدى. قازىرگى تاڭدا قوعامىمىزدا ورىن الىپ جۇرگەن كەلەڭسىزدىكتەردىڭ بارشاسى عىلىمدى, اقىل, قايراتتى جۇرەككە باعىندىرماۋدان, ادىلەتسىزدىك پەن قاناعاتسىزدىققا جول بەرۋدەن ەتەك الىپ وتىرعانى ءسوزسىز. سوندىقتان مەملەكەت باسشىسىنىڭ ابايدىڭ «تولىق ادام» كونتسەپتسياسىن جەتە ءتۇسىنىپ, ونى قايتا زەردەلەۋگە ۇسىنعان باعىتى كوپتىڭ كوكەيىنەن شىعاتىن ورىندى پايىمداۋ دەر ەدىك.
پروفەسسور ق.جۇبانوۆ جوعارىدا اتالعان ەڭبەگىندە ف.ەنگەلستىڭ «جاڭا وسيەتتى» اۋدارىپ, نەمىس پروزاسىنىڭ نەگىزىن قالاعان م.ليۋتەردى رەنەسسانس ءداۋىرى تۋدىرعان تيتانداردىڭ ءبىرى رەتىندە باعالاعان پىكىرىن كەلتىرىپ, ابايدىڭ قازاق مادەنيەتىنە بەتبۇرىس جاساۋداعى ەڭبەگى ودان اسىپ تۇسپەسە, كەم تۇسپەيتىنىن, بىراق ءوز ەلى ونىڭ باعاسىن ءالى دە تۇسىنە قويماعانىن ايتىپ, قىنجىلادى.
ءبىر جارىم عاسىر وتكەندە ء«بىز ابايدى تولىق تۇسىندىك پە؟!» دەگەن وي ءالى دە كۇن تارتىبىنەن تۇسكەن جوق. «قازىرگى وركەنيەتتى مەملەكەتتەردىڭ بارلىعى دەرلىك شوقتىعى بيىك تاريحي تۇلعالارىمەن ماقتانا الادى. ولاردىڭ قاتارىندا ساياساتكەرلەر, مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرلەرى, قولباسشىلار, اقىن-جازۋشىلار, ونەر جانە مادەنيەت مايتالماندارى بار. قازاق جۇرتى دا ءبىرتۋار پەرزەنتتەردەن كەندە ەمەس. سولاردىڭ ىشىندە ابايدىڭ ورنى ەرەكشە. بىراق ءبىز ۇلى ويشىلىمىزدى جاھان جۇرتىنا لايىقتى دەڭگەيدە تانىتا الماي كەلەمىز», – دەگەن پرەزيدەنتىمىزدىڭ ءسوزى دە وسىنىڭ ايعاعى.
وسى ماقالانىڭ ماعان ەرەكشە ۇناعان تۇسى, وندا ء«بىزدىڭ ابايىمىز – كەرەمەت, ءبىز ابايمەن ماقتانامىز» دەگەن رەسمي مەزىرەت, قۇرعاق ماقتاننان گورى ابايدىڭ تۇلعالىق, ونەگەلىك بولمىسىنا كوبىرەك دەن قويۋ بار. مەملەكەت باسشىسى رەتىندە اباي ۇسىنعان «كەمەل ادامنىڭ» جۇيەسىن قازىرگى قوعاممەن قالاي قابىستىرامىز, ۇلتسىزدانۋدىڭ «ۇسىگى ۇرىپ» بارا جاتىرعان ۇرپاققا قالاي سىڭىرەمىز, تاۋەلسىز مەملەكەتىمىزدى جاھاندىق وركەنيەتكە جەتەلەۋدە اباي جاڭاشىلدىعىن ءىس جۇزىندە قالاي قولدانامىز, قايتسەك ۇلى تۇلعانى الەمگە تانىتىپ, سول ارقىلى ۇلتىمىزدىڭ مارتەبەسىن كوتەرە الامىز دەگەن الاڭداۋشىلىق باسىمىراق كورىنىس بەرەدى. ابايدىڭ 39-قارا سوزىندە بۇرىنعى اتا-بابالارىمىزدىڭ ارتىق ەكى مىنەزى تۋرالى مىناداي ونەگەلى وي بار: «...ول زاماندا ەل باسى, توپ باسى دەگەن كىسىلەر بولادى ەكەن. كوشى-قوندى بولسا, داۋ-جانجالدى بولسا, بيلىك سولاردا بولادى ەكەن. وزگە قارا جۇرت جاقسى-جامان وزدەرىنىڭ شارۋاسىمەن جۇرە بەرەدى ەكەن. ول ەل باسى, توپ باسىلارى قالاي قىلسا, قالاي بىتىرسە, حالىق تا ونى سىناماق, بىردەن-بىرگە جۇگىرمەك بولمايدى ەكەن. «قوي اسىعىن قولىڭا ال, قولايىڭا جاقسا, ساقا قوي», «باس-باسىڭا بي بولساڭ, مانار تاۋعا سىيماسسىڭ, باسالقاڭىز بار بولسا, جانعان وتقا كۇيمەسسىڭ» دەپ, مال ايتىپ, تىلەۋ قىلىپ, ەكى تىزگىن ءبىر شىلبىردى بەردىك ساعان, بەرگەن سوڭ, قايتىپ بۇزىلماق تۇگىل, جەتپەگەنىڭدى جەتىلتەمىن دەپ, جاماندىعىن جاسىرىپ, جاقسىلىعىن اسىرامىن دەپ تىرىسادى ەكەن. ونى زور تۇتىپ, اۋليە تۇتىپ, ونان سوڭ جاقسىلارى دا كوپ ازبايدى ەكەن», – دەيدى.
اتالعان ماقالانى XXI عاسىرداعى ابايدى جاڭاشا تانۋدىڭ كەلەلى كوشىن مەملەكەت باسشىسى ءوزى باستاپ, جول كورسەتۋىنىڭ اقجولتاي ۇلگىسى رەتىندە قابىلدادىق.
بيبايشا نۇرداۋلەتوۆا,
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور