«ەل اعاسىز بولماس» دەمەكشى, ەل ىشىندە داريا كەۋدە, قازىنا, اۋزى دۋالى قاريالار بارشىلىق. بىلەرمەن, ەلگە ىقپالى جۇرەتىن, ەلىم دەگەندە ىشكەن اسىن جەرگە قوياتىن, مەندە بولعانشا, ەلدە بولسىن دەپ ەلدىڭ قامىن ەرتەرەك ويلايتىن اعا بۋىن لەگى ءالى تاۋسىلعان جوق. ولار بىلىكتى دە ءبىلىمدى, كورگەن-بىلگەنى كوپ, كەشەگىنى دە باسىنان وتكىزگەن, بۇگىنگىنى دە بىلەتىن ۇلكەندەر توبىمەن تولىعىپ جاتىر. بۇل, ارينە, ءومىردىڭ جالعاسى, ەشقاشان تاۋسىلماق ەمەس.
«ەل اعاسىز بولماس» دەمەكشى, ەل ىشىندە داريا كەۋدە, قازىنا, اۋزى دۋالى قاريالار بارشىلىق. بىلەرمەن, ەلگە ىقپالى جۇرەتىن, ەلىم دەگەندە ىشكەن اسىن جەرگە قوياتىن, مەندە بولعانشا, ەلدە بولسىن دەپ ەلدىڭ قامىن ەرتەرەك ويلايتىن اعا بۋىن لەگى ءالى تاۋسىلعان جوق. ولار بىلىكتى دە ءبىلىمدى, كورگەن-بىلگەنى كوپ, كەشەگىنى دە باسىنان وتكىزگەن, بۇگىنگىنى دە بىلەتىن ۇلكەندەر توبىمەن تولىعىپ جاتىر. بۇل, ارينە, ءومىردىڭ جالعاسى, ەشقاشان تاۋسىلماق ەمەس.
ءبىزدىڭ ۇلى باتىر بابامىز رايىمبەكتىڭ اتىمەن اتالاتىن اۋداندا زەينەتكەر قاريالاردىڭ ۇيىمدارى بار. ولار 64 باستاۋىش, ءبىر اۋداندىق ۇيىمعا بىرىكتىرىلگەن. بۇلاردىڭ بارلىعى: «ءبارىن دە كوردىڭىزدەر, ءبارىن دە بەردىڭىزدەر, بارىنە كوندىڭىزدەر, بارىنە سەندىڭىزدەر», دەپ مۇقاعالي جىرعا قوسقانداي, ءومىر وتكەلدەرىنىڭ بارلىعىنان وتكەن, تاجىريبەلەرى جەتكىلىكتى, بۇگىنگى تىرلىكتى جاتسىنباي, شاما-شارقىنشا ءوز ۇلەستەرىن قوسۋعا دايىن اقساقالدار مەن اتا, اجەلەر لەگى.
تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى تاڭى اتىپ, بويىنداعى بۇعاۋ, ويىنداعى كىسەن الىنعاننان باستاپ, جاڭاشا ءومىر ءسۇرۋدىڭ دابىلى قاعىسىمەن, بۇگىنگىمەن بىتە قايناسىپ, كەدىر-بۇدىر كەدەرگىلەرمەن كۇرەستى ەركىن باستاپ كەتكەن ەدى اعا بۋىن. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارى نەبىر قيىنشىلىقتار بولدى. وسى تىعىرىقتان شىعۋدىڭ جولىن قاريالار تاپتى.
جالاڭاش – بۇرىنعى كەگەن اۋدانىنىڭ ورتالىعى بولعان ەلدى مەكەندە سول جىلدارى تۇندە ادامدار كوشەگە شىعۋدان قالىپ, بۇزاقىلار بەل الىپ, ەلدى توناپ, قورقىتىپ, ۇرەي تۋعىزعان ەدى. مۇراتبەك باستاعان اقساقالدار اتتى جاساق قۇرىپ, تۇندە وزدەرى باستاپ كوشە-كوشەگە شىعىپ, بۇزاقىلار مەن باسبۇزارلارعا تىيىم سالدى. كوپ كەشىكپەي جالاڭاش اۋىلىندا تىنىشتىق ورنادى.
تاعى ءبىر مىسال. وزدەرى باتا بەرىپ, تويىن وتكىزگەن جاس وتباسى جىل وتپەي جاتىپ, اجىراساتىن بولدىق دەپ مۇراتبەككە كەلەدى. ماسەلە, كەلىننەن ەمەس, ەنەدەن ەكەن. جاس كەلىندى ادۋىندى ەنە «وتىرسا وپاق, تۇرسا سوپاق», «اقىرىن جۇرسە شۋاياق, قاتتى جۇرسە قۋاياق» جاساپ, ۇيگە سىيعىزبايتىن بولعان. مۇراتبەك اقساقال ەنە, كۇيەۋ مەن كەلىن, قۇدا-جەكجاتتى اقساقالدار القاسىنا سالىپ, كەلىستىرىپ, تابىستىرعان ەدى سوندا. ولار قازىر ءۇبىرلى-ءشۇبىرلى, ۇلگىلى وتباسى بولىپ وتىر.
قارقارا اۋىلى قىرعىزستانمەن شەكارالاس, كۇرە جولدىڭ بويىنداعى ەلدى مەكەن. سول كەزدەرى وندا مال ۇرلىعى بەلەڭ الىپ, اۋىلدا ءتارتىپ ناشارلادى: كۇل-قوقىس كوشەگە توگىلىپ, كورشىلەس اۋىل تۇرعىندارىنىڭ اراسىندا ۇرىس-كەرىس, داۋ-داماي كوبەيدى. اۋىل اقساقالدارى كەڭەسىنىڭ توراعاسى ءابدىراسىل قاريالاردى جيناپ, اقىلداستى. تارتىپكە شاقىراتىن ۋچاسكەلىك پوليتسيا ينسپەكتورى جوق, نە ىستەۋ كەرەك؟ وزدەرى ۇيىمداسىپ, پوليتسيا ينسپەكتورىن ۇستاۋعا قارجى جيناپ, جاساق قۇرىپ ىسكە كىرىستى. سونىڭ ناتيجەسىندە اۋىلدا ءتارتىپ ورنادى, ۇرلانعان مالدار كەرى قايتارىلدى.
ال سارىباستاۋدىڭ كورشى ۇيعىر اۋدانىمەن جاز جايلاۋى, قىس قىستاۋى ءبىر. مال ۇرلىعى ءورشىدى, مال تابىن-تابىنىمەن جوعالاتىن بولدى. اقساقالدار القاسىنىڭ توراعاسى اشىربەك تۇنگى اتتى جاساق قۇرىپ, اڭدىپ, ۇرىلاردى قۇرىقتادى. سويتسە, اۋىل ۇرىلارى تاۋ اسىرىپ, ارعى بەتتەگى سۇمبەگە, سۇمبەنىڭ ۇرىلارى سول جاقتىڭ مالىن بەرى اسىرىپ, ايىرباستاپ پايدا تابادى ەكەن. ءسويتىپ, ەكى جاقتىڭ ۇرىلارىنا دا تۇزاق سالىندى.
بۇگىندە سارىجاز اۋىلى ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى مەلس مامىتحانوۆ قوعامعا جات مىنەز تانىتىپ جۇرگەن, ۇساق ۇرلىق جاساپ, اعايىننىڭ ارازدىعىن قوزدىراتىنداردى تەزگە سالۋدا. ماسەلەن, بۇزاقىلاردىڭ ديدار شالاباەۆ دەگەن ازاماتتى سوققىعا جىققانىن ەستىپ, كىنالىلەردىڭ ايىبىن مويىندارىنا قويىپ تاتۋلاستىرعان ەدى. اۋىلدا مەكتەپتەن قاشىپ, وقىماي كەتكەن بالالاردىڭ اتا-انالارىن شاقىرىپ, ءۇش بالانى سارىجازعا كاسىپتىك ليتسەيگە تۇسىرگەن بولاتىن.
بۇل بىرەر مىسال عانا. اۋدانىمىزداعى 23 اۋىلدىق وكرۋگتەگى اقساقالداردىڭ ىستەپ جاتقان وسىنداي جۇمىستارى جەتەرلىك. ەل ەمەس پە, اعايىننىڭ ارازدىعى, داۋ-داماي بولماي تۇرمايدى. ونى شاما-شارقىنشا وسى اقساقالدار-اق شەشىپ كەلەدى.
بىزدەر ەلدىڭ ەڭ شەتىندەگى قىتاي مەن قىرعىزستاننىڭ شەكاراسىندا تۇرىپ جاتىرمىز. شەكارانىڭ تىنىشتىعى, شەكاراداعى ەلدىڭ بىرلىگى – باستى بايلىعىمىز. «ەل سىرتى – جاۋسىز, ەل ءىشى – داۋسىز» بولسا ەكەن دەپ, اقساقالدار ءتۇن ۇيقىسىن ءتورت بولەدى. وسى تۇرعىدا اۋىل-اۋىلدا قولعا الىنىپ جاتقان قاريالار باستاماسى كوڭىل قۋانتادى. بىراق, اۋىل اقساقالدارىنىڭ وسىنداي قوعامدىق ەڭبەگى ەلەنىپ جاتقان جوق . ارداگەرلەر تۋرالى زاڭ جوباسىنىڭ پارلامەنتتە جاتقانىنا ونداعان جىلدار بولدى. اعا ۇرپاقتىڭ قاتارى ۋاقىت وتكەن سايىن ازايىپ بارادى. مىسالى, ءبىزدىڭ اۋداندا 9 سوعىس ارداگەرى مەن 23 سوعىس ارداگەرىنىڭ جەسىرى عانا قالدى. ال تىل ارداگەرلەرى بولسا – 750. ولاردىڭ دا قاتارى ازايۋدا. اششى بولسا دا ايتايىن, بازبىرەۋلەر ارداگەرلەردى ماسىل رەتىندە ەسەپتەيتىن سياقتى.
2011 جىلدىڭ تامىز ايىنان باستاپ «مەدياتسيا تۋرالى» قر زاڭى قولدانىسقا ەندى دەيدى, زاڭگەرلەر. بىراق ول ءالى ىسكە اسقان جوق. ونىڭ جۇزەگە اسىرىلۋ مەحانيزمى ءالى شەشىلمەگەن. مەدياتسيا, مەدياتور ءىسى – بۇرىنعى قازاق بيلەرىنىڭ ىستەپ كەتكەن جۇمىسى. ەل ىشىندەگى داۋ-دامايدى بىتىمگەرشىلىكپەن كەلىستىرىپ, ەكى جاقتى دا ريزا ەتەتىندەي ەتىپ شەشۋدىڭ مۇمكىنشىلىگىن تۋعىزاتىن شارا ەدى ول. وسىنداي ءىستىڭ ءتۇيىنىن جەر-جەردەگى اقساقالدار شەشە الادى ەمەس پە؟
مەن رايىمبەك اۋدانىندا ارداگەرلەر ۇيىمى قۇرىلعالى بەرى اقساقالدار ۇيىمىن باسقارىپ كەلەمىن. ەلدىڭ بىرلىگى, ىنتىماعى قالىپتاستى. وتكەن پرەزيدەنت سايلاۋىندا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆقا اۋدان سايلاۋشىلارى 100 پايىزعا جۋىق داۋىس بەردى. پارلامەنت سايلاۋىندا دا «نۇر وتان» پارتياسىنا كوپ داۋىس بەرگەن وبلىستاعى ءۇش اۋداننىڭ بىرىنەن سانالامىز. سول ساياسي ناۋقانداردىڭ الدىڭعى لەگىندە قاريالار مەن اقساقالدار ءجۇردى.
بۇگىندە ءبىز وتكەنىمىزدى ەكشەپ, ولاردى بۇگىنمەن بايلانىستىرىپ, ەرتەڭگىمەن جالعاستىرۋدى ماقسات ەتىپ جاتىرمىز. اۋداندا 64 ەسكەرتكىش بار: ەل قورعاعان باتىرلارىمىز, ەلدى جىرلاعان اقىندارىمىز, ەلىمىزدى ەل ەتكەن قايراتكەرلەرىمىز ەل ەسىندە ماڭگى قالدىرىلىپ, ەسكەرتكىش بوپ تۇعىرعا قوندىرىلۋدا. ەل قورعاعان ۇلى باتىر بابامىز رايىمبەككە اۋداننان ءۇش جەردە جانە الماتى قالاسىندا, ەلدىڭ باسىن بىرىكتىرگەن ابىز بابامىز شوعانعا, باتىرلاردىڭ باسىن قوسىپ, باتاسىن بەرىپ, ەلدىڭ بۇتىندىگىن ويلاعان المەرەككە, «بالا ولگەنشە, شال ءولسىن» دەپ ۇرپاق قامىن ويلاعان قارقارا-البان كوتەرىلىسىنىڭ كوسەمدەرى ۇزاق, جامەڭكە, قازىبەككە, ۇلى وتان سوعىسىنىڭ بوزداقتارىنا 24 اۋىلدا, سوعىس جەسىرلەرى مەن 1937-1938 جىل قۇرباندارىنا كەگەن اۋىلىندا, ءبىرتۋار ابزال ازامات دىنمۇحامەد قوناەۆقا ەڭسەلى ەسكەرتكىش قويىلدى.
مۇقاعالي ماقاتاەۆتىڭ 80 جىلدىعى حالىقارالىق دەڭگەيدە ءوتتى. كەلگەن مەيماندار: «مۇنداي دا بەرەكەلى ەل, شۇرايلى جەر بولادى ەكەن. مۇنداي ەلدەن مۇقاعالي شىقپاۋى مۇمكىن ەمەس ەدى, مۇقاعاليى بار سەندەر باقىتتىسىڭدار, ءالى تالاي مۇقاعالي شىعادى وسى جەردەن», دەپ تارقاستى. مۇقاعالي مۇراجايى قايتا جاسالىپ, جاڭارىپ, جابدىقتالدى. جىل سايىن وندا رەسپۋبليكا دەڭگەيىندە ءمۇشايرا ءوتىپ تۇرادى. سونداي-اق, كەگەندەگى وراز جاندوسوۆ اتىنداعى مۇراجاي قايتا جوندەلىپ جاتىر. كۇزگە قاراي ەسىگىن ايقارا اشادى. مەكتەپتەردە 12 جەردە ولكەتانۋ مۇراجايلارى مەن بولمەلەرى بار. بۇلاردىڭ بارلىعىنىڭ ولكەمىزدى ۇرپاققا تانىتۋدا, تاريحىمىزدى تانۋدا ولشەۋسىز ۇلەسى بار.
اۋدانداعى اۋىلداردىڭ كەلبەتى جىل سايىن جاڭارىپ, جاسارىپ, كورىكتەنىپ كەلەدى. ەلدى مەكەندەردە ەڭسەلى عيماراتتار, كوپ قاباتتى ۇيلەر, بالاباقشالار, مەكتەپتەر, مادەنيەت ۇيلەرى بوي كوتەرۋدە. ەكونوميكالىق ءوسۋ, ساياسي تۇراقتىلىق, ەل ءىشىنىڭ تىنىشتىعى – حالقىمىزدىڭ ىنتىماق, بىرلىگىنىڭ ورنىقتى بولۋىنا بايلانىستى. سونىڭ بەل ورتاسىندا اعا بۋىن قاريالار ءجۇر. ولار جاس ۇرپاقتىڭ قۋانىشى مەن ماقتانىشى.
مۇقاعالي ايتپاقشى: «اينالايىن, قارت بابالار, ۇرپاعىڭا نە ايتاسىڭ ارتتا قالار. و, ءتىرى شەجىرەلەر, قالدىرىڭدار, قانەكي نەلەرىڭ بار, سالتقا جارار», – دەگەنگە اقساقالدار ۇلتتىق سالت-ءداستۇر, ادەت-عۇرىپ, سانانى قالىپتاستىرۋدا. «اتا-بابا ءداستۇرى – ۇرپاققا امانات», دەپ اتالار مەن اجەلەر, اپالار مەن اكەلەر, ءداستۇرىن دامىتىپ, جاس ۇرپاقتىڭ ساناسىنا ۇلتتىق ساۋلە ءتۇسىرۋ ماقساتىندا ايانباي ەڭبەكتەنۋدە.
سوۆەت ورازاەۆ,
رايىمبەك اۋداندىق ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى.
الماتى وبلىسى,
كەگەن اۋىلى.