مەنىڭ تۋىپ-وسكەن جەرىم – تۇنىپ تۇرعان تاريح. قازاقتا ءبىر ءسوز بار: «تۇگىن تارتساڭ مايى شىعادى» دەگەن. ال, مەنىڭ تۋعان جەرىمدە ءبىر ۋىس توپىراقتى قوزعاساڭ تاريح قوزداپ قويا بەرەدى. ءبىر ءتۇپ ءشيىن قوزعاساڭ تاريح سىڭسىپ سويلەپ, جەتىم بوتا بولىپ بوزداپ قويا بەرەدى. ونىڭ جاقسى, جامانىن بىلمەيمىن. ايتەۋىر سولاي. مەنىڭ تۋعان جەرىمە تاريحشىلار ءتانتى قالىپ, ارحەولوگتار جەر قازا باستايدى كەتپەن, كۇرەك الىپ...
مەنىڭ تۋىپ-وسكەن جەرىم – تۇنىپ تۇرعان تاريح. قازاقتا ءبىر ءسوز بار: «تۇگىن تارتساڭ مايى شىعادى» دەگەن. ال, مەنىڭ تۋعان جەرىمدە ءبىر ۋىس توپىراقتى قوزعاساڭ تاريح قوزداپ قويا بەرەدى. ءبىر ءتۇپ ءشيىن قوزعاساڭ تاريح سىڭسىپ سويلەپ, جەتىم بوتا بولىپ بوزداپ قويا بەرەدى. ونىڭ جاقسى, جامانىن بىلمەيمىن. ايتەۋىر سولاي. مەنىڭ تۋعان جەرىمە تاريحشىلار ءتانتى قالىپ, ارحەولوگتار جەر قازا باستايدى كەتپەن, كۇرەك الىپ...
بالكىم, كونە داۋىرلەردە مادەنيەت ۇيىعان, ورتا عاسىردا وركەنيەت ورىستەگەن تاريحي جەر بولعاندىقتان شىعار. وعان ماقتانۋعا بولادى. ويتكەنى, جاس وركەندى تاريح ساباعىمەن تاربيەلەۋگە بولادى. بوتا بولىپ بوزداعان تاريح, قات-قابات بولىپ قوزداعان تاريح جاس ۇرپاقتىڭ ساناسىنا تاريحي ساپا بىتىرەدى. تاپ ءبىر ساناسىز ساباز بولماسا, ساناسىندا ساڭلاۋى بار ادام تاريحتان ساباق الماي تۇرا المايدى ءبىزدىڭ اۋىلدا!
جۇمباقتاي بەرەتىن ەشتەڭە دە جوق, ءبىزدىڭ اۋىل ارعى بابالارىمنان بۇگىنگى كۇنگە دەيىن التىن بەسىك بولىپ كەلە جاتقان تۋعان جەر – وتىرار!
ءجاسوسپىرىم كەزدە وتىرار توبە قازىلا باستادى. قولىمىز قالت ەتسە وتىرار توبەنى قازىپ جاتقان ارحەولوگتاردىڭ قاسىنان تابىلۋشى ەدىك.
عاجايىپ ارحەولوگ كەمەل اقىشەۆپەن سولاي كەزدەستىك. كەيىن كارل بايپاقوۆ, ەرزاكوۆيچ سەكىلدى ارحەولوگتارمەن دە تانىستىق.
ءبىزدىڭ اۋىلدىڭ بالالارىندا ءبىر عانا ارمان بولدى. ول – ارحەولوگ بولۋ. ارحەولوگ بولۋدى ارماندامايتىن بالا بولمايتىن ءبىزدىڭ اۋىلدا! بۇگىنگى كۇنى ارحەولوگتار ءبىزدىڭ اۋىلدان شۇپىرلەپ شىعىپ كەلەدى.
اۋىلعا جاقىن جەردە بايىلدىر اتالاتىن بەس-التى ۇيدەن تۇراتىن ەلدى مەكەن بار. جاز ايلارىندا راحمان اتامنىڭ اۋىلىنا بارىپ, تاتتىبەك قۇرداسپەن وينايتىنمىن. شاعىن اۋىل قاسىنان وزەنشە اعىپ جاتادى. سۋدا ءجۇزىپ جارىسامىز. «جالاق» وينايمىز.
توبە كوپ ءبىزدىڭ اۋىلدا. تاريحى كوپ ءبىزدىڭ اۋىلدىڭ توبەلەرىنىڭ! بايىلدىر دا ءبىر توبە. بايىلدىردى قازۋعا الىس الماتىدان ارحەولوگ كەلگەن. اتى – سايدەن. سايدەن اعامەن ءبىز اۋىل بالالارى – بايىلدىردا تانىستىق. بالاجان. جانى تازا. بىزبەن بالا بولىپ تا سويلەسەدى. ءبىزدى جۇمساپ تا الادى. ءبىز ونى «بايىلدىر اعا!» اتاپ كەتتىك... سۇڭعاق جىگىتكە ءبىز قىزىعا قارايتىن ەدىك. كەيىن «قازاق ەنتسيكلوپەدياسىنان» – بايىلدىر تۋرالى ماقالا وقىدىم. اۆتورى – تاريحشى سايدەن جولداسباي ۇلى! كادىمگى تاريحشى, ارحەولوگ, وقۋلىقتاردىڭ اۆتورى, تانىمال سايدەن جولداسباي ۇلى!
ءبىز ۇزاق جىلدىق ۇزىلىستەن سوڭ تۇركىستاندا – ق.ا.ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتىندە كەزدەستىك. ول اسەم الماتىمەن, كوپ جىل ەڭبەك ەتكەن ءال-فارابي اتىنداعى ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىمەن جىلى قوشتاسىپ, تۇركىستانعا كەلىپتى. بەينە ترويانى ىزدەگەن شليمان سەكىلدى.
ۇزاق اڭگىمەلەستىك.
اڭگىمەمىزدىڭ تۇزدىعى – بايىلدىر!
ول – وتىراردى ايتادى. بايىلدىرعا بارادى. وڭىرگە تاڭدانادى. بەينە تەڭىزگە تامسانعان مورياكتاي.
مەن سايدەن اعانىڭ ءومىر جولىنا بارلاۋ جاسايمىن.
ول – الماتى وبلىسىندا ءدۇنيەگە كەلىپتى. 1963 جىلى قازاقتىڭ ماڭدايىنداعى سول كەزدەگى ءبىردەن-ءبىر ۋنيۆەرسيتەت – قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىن تاريح ماماندىعى بويىنشا ءبىتىرىپتى.
قىزمەتىن اۋىلدا مۇعالىم بولىپ باستاعان ول 1968-1972 جىلدارى قازاق ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسى ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح, ارحەولوگيا جانە ەتنوگرافيا ينستيتۋتىنىڭ اسپيرانتۋراسىن اياقتاپتى. 1976 جىلدان تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى. 1978-1980 جىلدارى اباي اتىنداعى قازاق پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ ۇستازى, 1980 جىلدان 2002 جىلعا دەيىن ءال-فارابي اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ۇستازى قىزمەتتەرىن اتقارعان.
1998 جىلى تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, 1999 جىلى پروفەسسور عىلىمي اتاقتارى بەرىلگەن ءسايدەن اعاعا!
ەندى, مىنە, 2002 جىلدان بەرى ق.ا.ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتىندە ارحەولوگيا, ەتنولوگيا جانە مۇراجاي ءىسى كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولىپ قىزمەت اتقاردى. قازىرگى تاڭدا ارحەولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى. ارىپتەسپىز.
ارا-اراسىندا مەن سايدەن اعانىڭ تىندىرعانى كانى, تىندىرارى قانداي دەگەن ساۋالدارعا جاۋاپ ىزدەيمىن.
عالىم حالقىمىزدىڭ XV-ءXVىىى عاسىرلارداعى مادەنيەتتى جانە ءداستۇرلى شارۋاشىلىقتى زەرتتەگەن. زەرتتەي كەلە تاريحىمىزداعى وسى ۋاقىتقا دەيىنگى ورىن الىپ جۇرگەن قازاق حالقى جاپپاي كوشپەلى مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىسقان, قالا سالماعان دەگەن پىكىردى تەرىسكە شىعارعان. قا زاق قىستاۋلارىنا ارحەولوگيالىق زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ, حالقىمىزدىڭ جارتىلاي كوشپەلى, جارتىلاي وتىرىقشى, مال ءوسىرۋمەن دە, وتىرىقشىلىقپەن دە اينالىسقانىن دالەلدەپ باقتى.
ەلىمىزدىڭ ەگەمەندىگىن الۋىنا بايلانىستى جاڭا بۋىن وقۋلىقتاردىڭ جازىلۋىنا دا ءوز ۇلەسىن قوسۋدا. جالپى ءبىلىم بەرەتىن ورتا مەكتەپتەردىڭ جەتىنشى سىنىبىنا ارنالعان «ورتا عاسىرلارداعى قازاقستان تاريحى» باسپادان شىقتى. ول وقۋشىلار قولىندا. ال, جاراتىلىستانۋ مەن ماتەماتيكالىق باعدارلى مەكتەپتەردىڭ 10-11 سىنىپتارىنا قازاقستان تاريحى بويىنشا وقۋلىق, ادىستەمەلىك جانە حرەستوماتيالىق وقۋ قۇرالدارىن جازعانى تاعى بار. ولار دا وقۋشى قولىندا!
بايقاپ وتىرساق, جالپى جاريالانعان عىلىمي ەڭبەكتەرى 250-دەن استام, ونىڭ ىشىندە 5 مونوگرافيا, 5 وقۋلىق, ستۋدەنتتەرگە ارنالعان كومەكشى 6 تالقىلاما وقۋ قۇرالى, عىلىمي جانە باسپاسوزدە, ەنتسيكلوپەديادا جاريالانعان ماقالالارى قانشاما؟! جوعارى وقۋ ورىندارىنا ارنالعان «ەجەلگى جانە ورتا عاسىرلارداعى قازاقستان» وقۋ قۇرالى 1995ج. «جەتىسۋ تاريحى. (XV– ءXVىىى عع.)» پالەەتنوگرافيالىق زەرتتەۋى 1996ج., «قازاقتاردىڭ جارتىلاي وتىرىقشىلىق مادەنيەتى. (XV– ءXVىىى عع.)» 1998ج., م.ح.ءدۋلاتيدىڭ 500 جىلدىعىنا ارنالعان «XV– ءXVىى عع. قازاق حاندىعى تۋرالى» 2000 ج. ەڭبەگى جارىق كوردى. «جەتىسۋ تاريحى (XV-ءXVىىى عع.)» تاريحي جانە پالەەتنوگرافيالىق زەرتتەۋى جەتىستىگى ەرەكشە. مونوگرافيادا جەتىسۋ ايماعىنا جۇرگىزىلگەن عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ ءناتيجەلەرى بەرىلگەن. وندا قازاق حالقىنىڭ جارتىلاي وتىرىقشىلىق مادەنيەتى ابدەن دالەلدەنگەن.
عالىم 20-دان استام بۇكىلوداقتىق جانە حالىقارالىق عىلىمي كونفەرەنتسيالار مەن كونگرەستەرگە جانە سەمينارلارعا قاتىسىپ جۇلدەلى ورىندارعا يە بولىپتى. سونىڭ ءبىر ايعاعى 2005 جىلى 19-26 قازاندا انكارادا وتكەن تۇرىك حالىقتارىنىڭ اتاتۇرىك اتىنداعى تۇرىك مادەني ورتالىعىنىڭ دۇنيەجۇزىلىك ءVى كونگرەسىندە ءXىV– ءXVى عع. اتاقتى سىعاناق قالاسىنىڭ «مەشىت-مەدرەسەسىنىڭ جانىنداعى كەسەنەنىڭ» اشىلۋىن قازاق جەرىندەگى مادەني جاعدايدىڭ وزىنە ءتان ءبىر ەرەكشە قۇبىلىس ەكەندىگىن بايانداپ, ونىڭ تاريحي ماڭىزىنا توقتالىپ, تۇرىك «كارداشتاردى» قايران قالدىرعان.
«ورتاعاسىرلىق سىعاناق قالاسى» اتتى عىلىمي جوبا 2009-2011 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك «مادەني مۇرا» باعدارلاماسى اياسىندا ءوتىپ, وسى جىلدان باستاپ ول ءحىV عاسىردا قازاق ەلىنىڭ استاناسى بولعان شاھاردى قازۋعا قۇمبىل كىرىستى-اق. ءشاكىرتتەرىن شاعىن اۆتوبۋسقا سىقاي تيەپ, اساي-مۇسەيىن الىپ كونە سىعاناققا جول تارتىپ بارا جاتادى, ءاردايىم. سىعاناق ونى ابدەن باۋراپ العان. بارشا دۇنيەنى ۇمىتتىرىپ, تۇڭعيىق سىرىمەن وزىنە تارتا تۇسۋدە. سىعاناق سىرى – قازاقتىڭ ورتا عاسىرداعى سىرى. سىعاناق سىرى – ونگەن, وركەن جايىپ وسكەن, وسكەن دە سالعىرتتىقتان, الاۋىزدىقتان قۇلاعان, قيراعان قالا, وشكەن, ولگەن وركەنيەتتىڭ مۇڭدى, شەرلى جىرى! تىم ۇزاماي, ءبىز ول تىلسىم سىر, تاريح جىرىن ارحەولوگ اعا جورتۋىلىنان, قالام جورعاسىنان ەستىپ قانىعارمىز...
ءبىزدىڭ ءال-ازىرگە بىلەتىنىمىز – پروفەسسور سايدەن جولداسباي ۇلى باستاعان ارحەولوگيالىق شوعىر قازاق حاندىعىنىڭ العاشقى استاناسى بولعان – سىعاناق قالاسىنىڭ سولتۇستىك-شىعىس بەتكەيىندەگى «قاقپانى» اشتى. «قاقپا» – سىعاناقتىڭ ورتاعاسىرلىق كەنتتىك ءومىرىنەن ءبىرسىپىرا مالىمەت بەرگەندەي. دەمەك, قازاق سول ءحىV عاسىردا بىرىڭعاي كوشپەلى ەمەس, وتىرىقشى ەل!
ەندىگى ءبىر ارحەولوگيالىق ولجا – «كەسەنەنىڭ» اشىلۋى. ارشىلىپ تازالانعان ءتورت بولمەلى «كەسەنە» – ەجەن حاندىكى دەپ وتىر, سايدەن اعا. ونى جان-جاقتى دالەلدەپ ارحەولوگيالىق ەسەپ, ەسەپتەن تۋىنداتىپ ماقالا جازدى. ولاي بولسا, سىعاناق – قالا, قالانى مەكەن ەتكەن حالىق, حالىقتى قىرىق ۋازىرىمەن اقىلدى باسقارعان حانى بار! ەجەن حان تۇسىندا ەل ەكەنبىز-اۋ كادىمگىدەي. كادىمگىدەي ەل ەكەنبىز. سۋىق ءسوز قايدان سىپسىڭدادى؟ ىنتىماق كوزدەگەن ىرىس قالاي شايقالدى؟ ءبارى دە كورشى وتىرعان «جامان كوزدەردەن», قازاق بايلىعىنا ىشەگىن تارتقان سۇقتان باستالعان شىعار-اۋ!
عۇلاما جىلدار پاراعىن سۋدىرلاتقاندا تاريحي سەبەپپەن جابىلىپ كەتىپ, كوز جاسىنا يلەنگەن ۇيىندىگە اينالعان, ەندى قايتا ارشىلىپ عىلىمي جاڭالىق رايىندا قايتا اشىلعان «كەسەنەنىڭ» بىزگە ايتارى از بولماسا كەرەك.
تاعى ءبىر ارحەولوگيالىق اشىلىم – «عيباداتحانا». ءحىV– حV عاسىر بولىپ مەجەلەنگەن 9 (توعىز) بولمەلى «عيباداتحانا» قۇران وقيتىن بولمەلەر مەن قادىرلەپ كىسى جەرلەيتىن ساعانالاردان تۇرادى. بۇل ەندى شارلىك مادەنيەت قانا ەمەس, ۇلكەن وركەنيەت كورىنىسى.
سايدەن اعا, اسىرەسە, كوزگە كورىنەتىن, كوڭىلدى دەمدەندىرەتىن وسى ءۇش نىسان بويىنشا اڭگىمەلەي باستاسا كىسى توقتاتىپ بولمايدى. ۇيىپ تىڭداي بەرگىڭ كەلەدى. اڭگىمە تىڭداۋ اياعى بيىلعى جاز سايدەن اعاعا ىلەسىپ بارىپ سىعاناق قالاسىن كۇن ارالاپ, ءتۇن تۇنەپ قايتۋعا باستادى.
ءتۇن. قۇلاعىما سايدەن اعا – ۇستاز, مەن اكە تۇتاتىن قادىرمەن بەيسەكەڭ – بەيسەمباي كەنجەباي ۇلى ءۇنى كەلدى تالماۋسىراپ. «اراب ادەبيەتى مە ن عىلىمىنىڭ تاريحىندا «ءال-سىعاناقي», «ءال-ءتۇركستاني», «ءال-قىپشاقي», «بين-تۇرىك» دەگەن ادەبيەتشىلەر مەن عالىمدار اتتارى كەزدەسەدى. ارحەولوگ ا.ياكۋبوۆسكي ءوزىنىڭ «سىعاناق قالدىقتارى» دەگەن ارحەولوگيالىق ەڭبەگىندە سىعاناقي دەگەن ءبىر اقىننىڭ باعدادقا جەر اۋدارىلىپ بارىپ اراب تىلىندە ءوزىنىڭ تۋعان جەرىن, ەلىن ساعىنىپ جازعان شەرى ەدى دەپ اۋەزەلەپ ايتار ولەڭ كەلدى.
بۇل ەل بۇرىن بەيبىت, ەركىن ەل ەدى,
بىلىمدىلەر مەكەن ەتكەن جەر ەدى.
مۇنان «نىحايانى» جازعان اقىن شىققان,
مۇنان «قيدايانى» جەڭىلدەتكەن عالىم شىققان,
ەگەر بىزگە قايتا تۋ ءناسىپ بولسا,
ءبىز ەكىنشى رەت وسى سىعاناقتا تۇرار ەدىك!
كوڭىلىمنەن ونگەن ءۇندى قاتار تۇنەپ جاتقان سايدەن اعاعا ايتىپ بەردىم.
– بەۋ, وپاسىز دۇنيە – دەدى سايدەن اعا!
بايىلدىر – ءحىىى – ءحىV عاسىر جادىگەرى, سىعاناق – ءحىV-حV عاسىر كەنتى. جاۋگەرشىلىكتە قۇلاعان, ۇيىندىگە اينالعان ساباقتاس جادىگەرلىكتەر. «بايىلدىر اعا» اتانعان س.جولداسباي ۇلىنىڭ بۇل كۇنگى ەسىل-دەرتى سىعاناق قالاسىن جان-جاقتى اشۋ. ترويانى اشقان شليمان ارمانىنداي اسقاق ارمان! سول جولدا سايدەن سىعاناقي اتانىپ كەتسە دە وكىنىشى جوق!
ەل بولامىز, ەسكىدەن ساباق الىپ, ەلدىگىمىزدى بەكىتە تۇسەمىز دەسەك, كەشەگى اكادەميك الكەي مارعۇلان, كەمال اقىشەۆ, بۇگىنگى پروفەسسور سايدەن جولداسباەۆ, ماديار ەلەۋوۆ, مۇحتار قوجا اشقان ارحەولوگيالىق اشىلىمدارعا قۇلاق تۇرە, دەن قويا, ساباق الا ءبىلۋىمىز كەرەك-اق...
– ءبىر سىباعاعا جامان ەمەس ەكەن جەتكەن تابىسىڭىز سايدەن اعا! – دەيمىن مەن قۋانىپ. – قانشاما جەر قازدىڭىز تاريحتى قوزداتىپ, قانشاما ارحيۆ اقتاردىڭىز وقۋلىق جاسايمىن دەپ. اسىرەسە, اتاقتى سىعاناق قالاسىندا اشىلىپ جاتقان عيماراتتاردى اشىق اسپان استىندا مۋزەي جاساۋ ءازىز ارمانىڭىز.
ءبارى دە قيىن تاعدىر كەشكەن حالقىمىزدىڭ تاريحىن انىقتاۋ ءۇشىن.
تاريح – تاريح ءۇشىن عانا بولسا, قۇنى نە, ءتايىرى؟ اسىلى, تاريح بۇگىنگى زامانداستاردى عاسىرلىق ۇيقىدان وياتۋ ءۇشىن, ەرتەڭگى ۇرپاقتى – ەگەمەن ەلدىڭ باسى ءبۇتىن, ساناسى سارا, تىزگىنى مىقتى, اقجارىلقاپ العان تاۋەلسىزدىكتەن ايىرىلمايتىن تاقىمى قاتتى, كوزى اشىق, كوكىرەگى وياۋ, تۇلعالى ازامات ەتىپ تاربيەلەۋ ءۇشىن!
وسى ماقالانى جازىپ وتىرعاندا اتا تاريح – وتىرار ويىما ورالدى. ءسىز بەن ءبىزدى تانىستىرعان بايىلدىر ءتۇستى ەسكە. ءبىراز جاسقا كەلدى دەيدى ءسىزدى بىرەۋلەر. ايتا بەرسىن. ءتىپ-تىك بايىلدىردى قازعان جىگىت قالپىڭىزدا ەلەستەدىڭىز. كىسىنىڭ ارمانى سارعايماي, ويى سارقىلماي – ءوزى قارتايۋشى ما ەدى, ءتايىرى.
ەڭبەگىڭىز جانسىن, كەشەگى «بايىلدىر اعا», بۇگىنگى «سىعاناقي!».
قۇلبەك ەرگوبەك,
پروفەسسور.
تۇركىستان.