«سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتى: ابايدىڭ جاڭادان تابىلعان قولجازبالارى

لەنينگراد – وكتيابر رەۆوليۋتسياسىنىڭ بەسىگى, سوۆەت جۇرتشى­لى­عىنىڭ ماقتانىش ەتەتىن مادەني ورتالىعىمىزدىڭ ءبىرى. ونىڭ تولىپ جاتقان عىلمي كىتاپحانالارىندا, ارحيۆتەرىندە, مۋزەي-كورمەلەرىندە وتكەن داۋىردەگى تاپ كۇرەسىن, ول كەزدەگى قاۋىم تىرشىلىگىن, ۇلى ورىس حالقى مەن وزگە تۋىسقان حالىقتاردىڭ تاريحي داۋىردەن كەلە جاتقان دوستىق, تۋىسقاندىق قارىم-قاتىناستارىن سۋرەتتەيتىن تاريحي, مادەني مۇرالار قازناسى وتە باي.

سونداي قوعامدىق ماڭىزى زور ادەبيەت مۇراسىنىڭ ءبىرى – شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ عىلىمي ەڭبەكتەرى مەن اقىن ابايدىڭ شىعارمالارى. وتكەن ءداۋىردىڭ وزىق ادامى, ءارى ويشىل, ءارى اقىنى اباي بار اقى­لىن, ويىن, بارلىق تىرشىلىگىن حالىق بۇقاراسىنىڭ باقىتى ءۇشىن جۇمساپ, ولاردىڭ تىلەگىن, ويىن جارىققا شىعاراتىن, اسقان جىر­شىسى بولىپ ءوتتى. كەمەڭگەر اقىننىڭ وي تەبىرەنۋىنەن شىققان وتكىر سوزدەرى ءبىر عانا سول كەزدەگى كەرتارتپا قارا كۇشتى اشكەرەلەۋگە, ناداندىققا, كوربىلتە پاسىقتىققا قارسى تۇرۋعا ارنالدى. اقىن اباي ءوزىنىڭ شىعارمالارىندا قاراڭعىلىق بۇعاۋىندا شولىركەگەن قازاق ەڭبەكشىلەرىن ۇلى ورىس حالقىنىڭ باي مادەنيەتىنىڭ شىڭىنا ورلەتىپ, ونىڭ تولىپ جاتقان ءمولدىر بۇلاعىنان ءشولىن قاندىرۋدى تىلەك ەتىپ قويدى.

ابايدىڭ وسى اسىل سوزدەرىنىڭ قولجازباسى وتانىمىزدىڭ بەلگىلى كىتاپحانالارىندا بار ەكەنى بۇگىنگە دەيىن بەلگىسىز ەدى جانە ول تۋرالى ەسكە ءتۇسىرۋ ادەبيەت جۇزىندە كەزدەسپەيتىن. دەگەنمەن, ەڭبەك سۇيگىش, كىشىپەيىل تۋىسقان ەلدەردىڭ مادەنيەت مۇرالارىنا دوستىق كوزبەن قارايتىن كەمەڭگەر ورىس عالىمدارى – اباي مەن شوقاننىڭ قولجازبالارىن جىيناۋعا دا كوپ قامقورلىق كورسەتىپ, ولاردى كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ كەلگەن.

اباي شىعارمالارىنىڭ قولجازباسىن سوڭعى كەزگە دەيىن لەنين­گراد­تاعى گەوگرافيا قوعامىنىڭ ءارحيۆى ساقتاعان. بۇل اتاقتى عىلىمي ورىنعا ابايدىڭ قولجازباسى 1897 جىلى تۇسكەن. ونى جىيناپ تاپسىرۋشى ورىس عالىمى, ءارى جۋرناليست ۆ.ا.كۋداشەۆ. 1946 جىلى گەوگرافيا قوعامىنىڭ ارحيۆىندە ءبىر عىلمي ماسەلەنى زەرتتەۋ سوڭىندا وتىرىپ, الدەن ۋاقىتتا ءبىر قولجازبالار تىزبەگىنە كەز­دەستىم. ءارحيۆتىڭ كەيبىر جازۋلارىنا قاراعاندا, بۇل قولجازبا سەمەنوۆ-تيانشانسكي, ماسالسكي, مەليورانسكي سىياقتى بەلگىلى ورىس عالىمدارىنىڭ قولىندا بولعانى, ول پ.م.مەليورانسكيدىڭ رەتسەنزياسىنان وتكەنى بايقالدى.

مەن وعان ەرەكشە كوڭىل قويىپ, تانىسۋدى تىلەك ەتتىم. ءبىر-ەكى كۇن ىزدەۋدەن كەيىن, ارحيۆ قىزمەتكەرلەرى ورتا كولەمدى ءبىر پاپكانى اكەلىپ, مەنىڭ ستولىمنىڭ ۇستىنە قويدى. ونىڭ سىرتىنداعى جازۋ: «كۋداشەۆ ۆ.ا., پەرەۆود كيرگيزسكيح پەسەن ي لەگەند» (ارحيۆ ۆسەسويۋزنوگو گەوگر. وبششەستۆا. رازرياد 53. وپيس 1, №107). پاپكانى اشىپ قاراسام, ەسكى اراب ارىپتەرىمەن جازىلعان, ءارتۇرلى ولەڭدەردىڭ قولجازباسى ەكەن. ولاردىڭ ىشىندە اباي شىعارمالارىنان باسقا, «قوزى كورپەش – بايان سۇلۋ» اڭگىمەسىنىڭ قىسقاشا مازمۇنى جانە بىرنەشە قۇنسىز ولەڭدەر دە كەزدەسەدى.

جىيناق ورتا فورماتتى (36ح22 سم), ءسۇت ءتۇستى جىلتىر قاعازعا جازىلعان, بارلىق بەتى 145. ءاربىر ولەڭنىڭ قارسى بەتىندە ورىسشا اۋدارماسى بار. جىيناقتا اباي ولەڭدەرى ءوز الدىنا جەكە توپتالىپ, وعان ەكى تىلدە (ورىسشا, قازاقشا) ات قويىلعان: «و پولوجەني سوۆرە­مەننىح كيرگيز. ستيحوتۆورەنيا ا.ك.»; جانە «ا.ق. ۇعلىنىڭ قازاق ەلىنىڭ ءۇشبۋ زامانداعى احۋالدارىنا ءمۇناسىپ (تولعاۋ) شىعار­مالارىندان»: جىيناقتا ابايدىڭ اتى-ءجونى تولىق كورسەتىلمەي, تەك ينيتسيالى عانا (ا.ك.) قويىلعان.

اباي ولەڭدەرىن گەوگرافيا قوعامىنىڭ كىتاپحاناسىنا ەڭ العاش جىيناپ تاپسىرۋشى جوعارىدا كورسەتىلگەن ورىس عالىمى ۆلاديمير الەكساندروۆيچ كۋداشەۆ. لەنينگرادتاعى پۋشكين اتىنداعى ادەبيەت مۋزەيىنىڭ مالىمەتى بويىنشا ۆ.ا.كۋداشەۆ ول كەزدەگى ورىس حالقى­نىڭ كلاسسيك جازۋشىلارى مەن (تولستوي, چەحوۆ, كورولەنكو), بەلگىلى عالىمدارىنىڭ كوبىمەن دوستاس بولىپ, وي بولىسكەن ادام ەكەنى بايقالادى. 1902-1903 جىلدارى «زەملەدەلچەسكايا گازەتانىڭ» رەداكتورى بولىپ, 1905 جىلعى رەۆوليۋتسيادان كەيىن ودان بوساتىلادى.

ۆ.ا.كۋداشەۆ اۋىلشارۋاشىلىق مامانى, 1895 جىلدان گەوگرافيا قوعامىنىڭ مۇشەسى بولعان. 1896-1898 جىلدارى ول ششەربينا باس­تاعان قىر وبلىستارىن زەرتتەۋ ەكسپەديتسياسىمەن قاتار قازاقستان ولكەسىن ارالاپ, جىلقى ءوسىرۋ جانە ونىڭ تۇقىمىن اسىلداندىرۋ ماسەلەسىمەن شۇعىلدانادى. بىرنەشە جىل دالادا ءجۇرىپ, زەرتتەۋدەن كەيىن كۋداشەۆ بۇل ماسەلەگە ارناپ كۇردەلى ەكى ەڭبەك جازادى. ونىڭ ءبىرى: «وچەرك سوۆرەمەننىح ۋسلوۆي كونەۆودستۆا ۆ اكمولينسكوي وبلاستي» («جۋرنال كوننوزاۆودستۆا», 1897, №2); ەكىنشىسى: «وچەرك سوستويا­نيا كوننوزاۆودستۆا ۆووبششە ي كونەۆودستۆا ۆ چاستنوستي زا 1897 گ. ۆ اكمولينسكوي, سەميپالانتينسكوي ي سەميرەچەنسكوي وبلاستياح». (بۇل دا سوندا, 1898, №4, 5). بۇل ەڭبەكتەرىندە ول جىلقى ءوسىرۋ جۇمىسىنىڭ كەمشىلىك جاعىنا كوبىرەك توقتالىپ, ونى قالاي دۇرىس جولعا قويۋ تۋرالى كەڭەس بەرەدى. ول كىسىنىڭ اسا ءبىر كوڭىل بولگەنى سول كەزدەگى مال باعاتىن شارۋالار مەن جىلقىشىلاردىڭ اۋىر حالى. جازعان ەڭبەكتەرىندە ەڭ جىلى, دوستىق ءسوزىن سولارعا ارناپ جازادى. «اۋىل شارۋاسىنا ازا زىيان كەلتىرەتىن ەكى ءتۇرلى دۇلەي كۇش بار: ول جۇت پەن قاسقىر. مىنە وسى ەكى كۇشكە ايانباي قارسى تۇرىپ, ەرلىك, قاجىرلىلىق كورسەتەتىن ءبىر عانا جىلقىشى مەن قويشى» دەيدى. وسى سىياقتى ەڭبەك جازعان جانە ابايدىڭ شىعارمالارىن ءبىرىنشى رەت جىيناعان كۋداشەۆ ابايدىڭ جاڭادان تابىلعان كوپ دوستارىنىڭ ءبىرى بولۋعا مۇمكىن دەپ ويلايمىز. بىراق كۋداشەۆتىڭ ول كەزدە كىم بولعانى, ونىڭ ساياسي-قوعامدىق باعىتى قاي تۇردە بولعانى بىزگە ازىر­شە ءمالىم ەمەس, ونى زەرتتەپ اشۋ – ابايدى زەرتتەۋشى عالىم­داردىڭ مىندەتى.قازاقستان ولكەسىندە كوپ جىلدار عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىسىن وتكى­زىپ, مال باعۋشى ەڭبەكشى شارۋالارمەن تىعىز بايلانىستا بولعان سوڭ, كۋداشەۆ ولاردىڭ تۇرمىسىن جەتە ءبىلىپ, ونىمەن قاتار, ولاردىڭ ءتىلىن دە جاقسى تۇسىنەدى, رۋحاني تىرشىلىگىنە دە ەرەكشە كوڭىل قويادى. ونىڭ ايتۋىنشا, مال شارۋاشىلىعى تۋرالى جىينالىس, كەڭەستەر بولعاندا ول تەك قازاق تىلىندە عانا سويلەسىپ, كەڭەس ۇستىندە شارۋا تۋرالى ايتىلعان ماقال, جىرلاردى جازىپ الىپ وتىرادى.

كۋداشەۆتىڭ ۇزاق ارالاعان جەرى رەۆوليۋتسيادان بۇرىنعى اقمولا, سەمەي, جەتىسۋ, تورعاي وبلىستارى. 1897 جىلعى داپتەرىندە: «بىيىل­عى جىلدىڭ ءتورت اي شاماسىندايىن سەمەي مەن جەتىسۋ اراسىن­دا وتكىزدىم; 12 مىڭ شاقىرىمداي جەر شارلاپ بارلىق بەلگىلى جاي­لاۋلاردى ارالاپ كوردىم. 800 شاقىرىمداي بەتپاق-دالا شولىمەن ءجۇرىپ ءوتتىم» – دەيدى.

بۇل ساپارىندا كۋداشەۆتىڭ كوبىرەك توقتاعان جەرى اباي جاساعان اياگوز بەن باقاناس وزدەرىنىڭ بويى, شىڭعىس تاۋىنىڭ بوكتەرى. ول كەزدە اباي ءتىرى. بىراق ابايمەن كەزدەسكەنى تۋرالى كۋداشەۆ ەش جەردە ەسكە تۇسىرمەيدى. وعان قاراعاندا بۇل كەزدە اباي قىردا بولماي, ۋاقىتىن سەمەيدە وتكىزگەنگە ۇقسايدى.

ولاي بولعاندا, ابايدىڭ شىعارمالارىن كۋداشەۆ قاي جولمەن قولىنا ءتۇسىردى؟ – دەگەن سۇراق تۋادى. بارلىق جاعدايعا قاراعاندا, جولاۋشى-عالىم اقىننىڭ شىعارمالارىن ونىڭ ءوز قولىنان الماي, باقاناستا نە شىڭعىس تاۋىنىڭ ەتەگىندە (اقشوقى) وتىرعان ابايدىڭ ۇيىنەن, ونىڭ بالالارىنىڭ قولىنان العانعا ۇقسايدى.كۋداشەۆ جىيناعىنا كىرگەن اباي ولەڭدەرى:1. كوڭىلىم قايتتى دوستان دا (12 جول). 2. ولەڭ – ءسوزدىڭ پاتشاسى ءسوز ساراسى (52 جول).3. قارتايدىق, قايعى ويلادىق, ۇيقى سەرگەك (50 جول).4. قارتايدىق, قايرات قايتتى, ۇلعايدى ارمان (48 جول).5. قىران بۇركىت نە الماس سالسا باپتاپ (12 جول). 6. بايلار ءجۇر جىيعان مالىن قورعالاتىپ (32 جول).7. سۇحبات ا) جىگىتتەر, ويىن ارزان, كۇلكى قىمبات (40 جول); ب) ولەڭدى مەن ايتپايمىن ەرمەك ءۇشىن (41 جول);8. كاسىپ ا) ۇرلىق-سۇمدىق قۋلىقپەن, مال تابىلماس (24 جول); ب) اش قارىن جۇبانا ما مايلى ەت جەمەي (16 جول).9. ءىشىم ولگەن سىرتىم ساۋ (28 جول);10. بويى بۇلعاڭ (20 جول);11. بۇركىتشى (38 جول);12. جىل فاسىلى ا) سۇر بۇلت ءتۇسى سۋىق قاپتايدى اسپان (24 جول);ب) قاراشا, جەلدى-توقسان سول ءبىر ەكى اي (56 جول); ۆ) جازعىتۇرى قالمايدى قىستىڭ ءزىلى (38 جول).

بۇل جىيناقتا كوزگە ەرەكشە تۇسەتىن نارسە, كۋداشەۆ اقىننىڭ ءبىر عانا ءوز ويىنان شىعارعان جىرلارىن, ونىڭ ىشىندە كوبىنەسە قوعام تىرشىلىگىن, شارۋاشىلىقتى, كالەنداردى سىپاتتايتىن جىر­لارىن الۋعا تىرىسقان. جىيناقتا ابايدىڭ ۇلى ورىس حالقىنىڭ كلاسسيكتەرىنەن اۋدارعان جىرلارىنىڭ بىردە-ءبىرى كەزدەسپەيدى. سول سىياقتى ماحابباتتى, كوڭىل كۇيىن جىرلايتىن «كوزىمنىڭ قاراسى», «ايتتىم سالەم قالام قاس» سىياقتى ولەڭدەر دە جوق. ونىمەن قاتار قوعامدىق-ساياسي تىرشىلىككە ارناعان «ينتەرناتتا وقىپ ءجۇر» سىياقتى ولەڭدەر دە كەزدەسپەيدى. مۇمكىن بۇل شىعارمالاردى اباي كۋدا­شەۆتان كەيىن جازۋى تاڭدانارلىق ءىس ەمەس. ويتكەنى كۋداشەۆ باقاناس پەن شىڭعىستاۋ توڭىرەگىندە بولعاندا (1897) اباي 52 جاستا, اقىن­نىڭ وي ءورىسىنىڭ ابدەن شارىقتاپ, تاجريبەسى مولايعان كەزى. بۇل داۋرەننەن كەيىن اباي تاعى دا جەتى جىلداي ءومىر ءسۇرىپ, «ەسىندە بار ما جاس كۇنىڭ», «جۇرەگىم مەنىڭ قىرىق جاماۋ», «جالىن مەن وتتان جارالىپ» سىياقتى, بۇرىنعى قاناۋشىلاردى اشكەرەلەيتىن سوڭعى ىزا­لى سوزدەرىن شىعارادى. مىنە كۋداشەۆتىڭ جىيناعىن وقىعاندا اباي اقىندى زەرتتەۋشىلەردى ويعا تۇسىرەتىن وسى سىياقتى ماسەلەلەر وتە كوپ.

گەوگرافيا قوعامىنىڭ كىتاپحاناسىندا ساقتالىپ تۇرعان اباي ولەڭ­دەرى سىرتقى تۇرىنە قاراعاندا باسقا ءبىر قولجازبادان كوشىرىلىپ الىنعان.

1898-1899 جىلدارى كۋداشەۆ ونى ورىسشاعا اۋدارىپ جانە تازا قالپىندا جازىپ, باسپاعا دايارلايدى. پروفەسسور مەليورانسكيدىڭ رەتسەنزياسىنىڭ بۇرىشىنداعى جازۋ بويىنشا ابايدىڭ ولەڭدەرى «گەوگرافيا قوعامىنىڭ زاپيسكالارىندا» 1900 جىلعى 9-نومەردە باسىلىپ شىعۋى كەرەك ەدى, بىراق ءارتۇرلى جاعدايلارمەن باسىلماي قالعان. 1901 جىلعى 16 فەۆرالدا گەوگرافيا قوعامىنىڭ عىلمي مەكرەتارى بىلاي دەپ جازعان: «قوعامنىڭ زاپيسكالارىندا باسپاقشىمىز. پ.م.مەليورانسكيدەن بۇل ەڭبەكتەردى رەداكتسيالاۋ سۇرالسىن».ابايدىڭ ولەڭدەرىن كۋداشەۆكە جازىپ بەرۋشى كوزى اشىق, ساۋات­تى, حاتقا وتە شەبەر كىسى. ول قولجازبانىڭ ادەمى, مۇلتىكسىز تازا جازىلۋىنان اشىق اڭعارىلادى. ونىڭ ۇستىنە قولجازبانىڭ ابايدىڭ اۆتوگرافىمەن ۇقساستىعى بار. سوندىقتان, مۇنى جازىپ بەرۋشى نە اقىننىڭ ءوز بالالارىنىڭ ءبىرى دە, نە ونىڭ تاربيەسىندە بولىپ, اباي توڭىرەگىندە بولعان جاس اقىنداردىڭ ءبىرى ەكەنى سەزىلەدى.

ەكىنشى جاعىنان, كۋداشەۆتىڭ جىيناعىندا ابايدىڭ وزىنە ءتيىستى وزگەشەلىكتەر دە از ەمەس. ونىڭ اشىق دالەلى جىيناقتا اباي اتىنىڭ تولىق جازىلماي, تەك ينيتسيالى عانا تۇرۋى. مۇنىڭ سەبەبى مىنادا ەدى: پوەزيانىڭ قۇنىن ءتۇسىرىپ, ونى تەك مال جىيناۋدىڭ بىلعانىش قورەگىنە اينالدىرعان, ساتىمساق ەسكى اقىندارعا اباي وتە جيرەنە قاراپ, باسپا جۇزىندە ولارمەن قاتار اتىن قويۋدى وزىنە ءمىن كوردى. باسپاعا بەرگەن ولەڭدەرىن اقىن ءتىرى كۇنىندە ءوز اتىنان شىعارماي, ماڭايىنداعى وزگە اقىندار اتىنان شىعاراتىن بولدى. سول سىياقتى ءاربىر قولجازبالارىندا دا اباي ءوز اتىن قويدىرۋعا رۇقسات ەتپەگەن سىياقتى. كۋداشەۆتىڭ جىيناعى ابايدىڭ وسى تىلەگىن تۋرا, ايقىن كورسەتەدى.

بۇل جىيناقتاعى وزگەشەلىكتىڭ ءبىرى. اباي شىعارمالارىنا سول كەزدەگى ساياسي-قوعام تىرشىلىگىن ايقىن تۇسىندىرەتىن ەتىپ ات بەرۋىندە («ا.ق. ۇعلىنىڭ قازاق ەلىنىڭ ءۇشبۋ زامانداعى احۋالدارىنا مۇناسىپ (تولعاۋ) شىعارمالارىندان»). وزگە جىيناقتارىندا, نە باسىلعان نۇسقالارىندا بۇل ات باسقاشا كەزدەسەدى. ونىڭ ۇستىنە كۋداشەۆتىڭ جىيناعى بويىنشا, اباي ءاربىر جىرلارىنا دا جەكە-جەكە ات بەرۋگە تىرىسقان. مىسالى: «سۇحبات», «ماحاببات», «بۇركىتشى», «كاسىپ», «جىل فاسىلى».

اباي بۇل جىيناقتا «شىعارما», ء«سوز تانۋ», ء«سوز شاراسى», «بەزەندىرۋ», «نۇرىن توگۋ» سىياقتى ادەبي تىلگە ءبىرتالاي جاڭالىق كەلتىرەتىن جاڭا ۇعىمدار, ءتىل كورىكتەۋدىڭ جاڭا تۇرلەرىن ەنگىزەدى. ابايدان بۇرىنعى قازاق ادەبيەتىندە ونداي ءتىل كوركەيتۋ قۇرالدارى كەزدەسپەيدى. كۋداشەۆتىڭ جىيناعىنىڭ باعالى بولۋىنىڭ تاعى ءبىر سەبەبى, مۇندا كەمەڭگەر اقىننىڭ ءوز جازۋىمەن قاتار ورىسشا اۋدارماسى بىرگە بەرىلگەن. بۇل اباي شىعارمالارىنىڭ ۇلى ورىس حالقىنىڭ تىلىنە ءبىرىنشى رەت اۋدارماسى. بۇل فاكت دە زور تاريحي-قوعامدىق ماڭىزى بار يگىلىكتى ءىستىڭ ءبىرى.

كۋداشەۆتىڭ جىيناعى اباي شىعارمالارىنىڭ ىشىندەگى مازمۇن جاعىنان قۇندىراعى, تەكست جاعىنان عىلمي نەگىزگە سۇيەنگەن ەڭ دۇرىسى دەپ ەسەپتەيمىز. مۇندا بەرگى كەزدەگىدەي ءاربىر قاراۋشى­لاردىڭ جانىنان قوسقان قوندىرما سوزدەر جوق. جىر پروگرەسشىل اقىن ابايدىڭ ءوز ويىن, ءوز ءتۇسىنىسىن تولىق سىيپاتتايدى. سوندىقتان كۋداشەۆ جىيناعىنىڭ بۇگىنگە دەيىن باسىلىپ جۇرگەن (1922, 1933, 1940, 1945, 1954 جىلدارداعى) اباي شىعارمالارىنان تەكستىك, كەيدە يدەيا-مازمۇن جاعىنان ەرەكشە ايىرماسى بار. تولىپ جاتقان ءسوز وزگەشەلىگىنەن باسقا, مۇندا كەيبىر شۋماقتار, جولدار بۇتىندەي جاڭا. مىسالعا 1954 جىلعى باسىلعان تەكست پەن كۋداشەۆتىڭ جىيناعىن قىسقاشا عانا سالىستىرىپ وتەيىك:كۋداشەۆتىڭ جىيناعىندا:قارتايدىق, قايعى ويلادىق, ۇيقى سەرگەك,اشۋىڭ اشىنعانىڭ ويىڭ جەڭبەك.باسىلعانىندا: اشۋىڭ اشىعان ۇۋ, ويىڭ كەرمەك (!)– دەپ تەرىس جازىلعان. كۋداشەۆتىڭ تەكستى ابايدىڭ ساياسي ساتيراسىن اشىق, ايقىن كورسەتسە (اشىنۋ – پروتەست), سوڭعى باسىلعانىندا ونى «اشىعان ۇۋ» دەپ ماعناسىزدىققا اينالدىرعان. كۋداشەۆتىڭ جىيناعىندا:جاس قارتايماق, جوق تۋماق, تۋعان ولمەك,ءسىرا جوق وتكەن ءومىر قايتا كەلمەك – دەپ, جىردىڭ نەگىزگى ديالەكتيكا وزگەرۋىنە سايكەس ايتىلسا, باسىل­عانىندا ول ءبىراز فاتاليزمگە بارىپ سوققان:ازەلدە جاس قارتايماق, تۋعان ولمەك,تاعدىر (؟) جوق, وتكەن ءومىر قايتا كەلمەك.(تاعى سول كىتاپ, 15 ب.)تاعى سول «قارتايدىق» ولەڭىنەن:اقىلدى قارا قىلدى قىرىققا بولمەك,ءبىر نارسەگە لايىقتى باعا بەرمەك,تارازى دا, قازى دا ءوز بويىندادۇشمانعا ءىشى جاۋ بوپ, سىرتى كۇلمەك.ناداندىقتىڭ بەلگىسى اڭداعانعاجاقىنىن تىرىدە اڭدىپ, ولسە كورمەك.سۇيەنەر اقىل عىلىم بولماعان سوڭەسەردىڭ سۇيەنگەنى كوپپەن دۇرمەك.(كۋداشەۆ جىيناعى).باسىلعانىندا: ءار نارسەگە وزىندەي (؟) باعا بەرمەكتارازىدا, قازىدا ءوز بويىنداناداننىڭ سۇيەنگەنى كوپپەن دۇرمەك (؟)الاشقا (؟) ءىشى جاۋ بوپ سىرتى كۇلمەك (16 ب.)تاعى سول ولەڭىندە: «ەل بۇزىلسا قۇرادى شايتان ورمەك» دەلىنسە, باسىلعانىندا: «ەل بۇزىلسا تابادى شايتان ەرمەك» بولعان (16 ب.). «قولدان كەلە بەرە مە جۇرت مەڭگەرمەك, ادال مەن ارام قايدا تەڭگەرىلمەك» – دەگەنى باسىلعانىندا: «ادالدىق, ارامدىقتى كىم تەڭگەرمەك (؟) دەپ ديالەكتيكاعا قىيعاش بەرگەن. ابايدىڭ ويىنشا ادالدىق ارامدىقتى جەڭۋى مۇمكىن, بىراق ەكەۋىنىڭ تەڭگەرىلۋى مۇمكىن ەمەس.

تەكست پەن مازمۇن جاعىنان كوپ ايىرما اسرەسە «جىل فاسىلى», «كاسىپ» دەگەن ولەڭدەرىندە كوپ كەزدەسەدى.كۋداشەۆ جىيناعىندا كەزدەسەتىن كەيبىر شۋماقتار باسىلىپ شىققان نۇسقاسىندا بۇتىندەي جوق. مىسالى, «كوڭلىم قايتتى» دوستان دا, دۇشپاننان دا» دەگەن ولەڭىندە اباي ءوزىن تەجەپ, مىناداي شۋماقپەن بىتىرەدى:اقىلدى تەرەڭ ويلان تىڭشى كەلسە,لاپىلداق, كورسە قىزار ناپسىگە ەرمە, ولەڭ جاقسى بولا ما ساباي بەرگەن,تەرگەلىپ, تەكشەرىلمەي كوڭىل بەرمە(كۋداشەۆتىڭ جىيناعى, 15 ب.).

مىنە, كۋداشەۆتىڭ جىيناعىندا وسى سىياقتى كۇردەلى ايىرمالار وتە كوپ. ونىڭ تەكستى ابايدىڭ وي-پىكىرىن, ساياسي-قوعامدىق باعىتىن, ءتىلىن دۇرىس كورسەتسە, باسىلىپ جۇرگەندەرىنە يدەيا-مازمۇن جاعىنان دا, ءتىل-ستيليستيكا جاعىنان دا ءبىرتالاي كەمشىلىكتەر بار ەكەنى كورىنەدى. ولاردى ءسۇزىپ, تۇزەتىپ باستىرۋ ءۇشىن كۋداشەۆتىڭ جىيناعى وتە باعالى, عىلىم جۇزىنەن وتە سەنىمدى تەكست. ابايدىڭ شىعارمالارى ءبىزدىڭ وتانىمىزداعى تۋىسقان حالىقتاردىڭ كوبىنىڭ تىلىنە اۋدارىلىپ, ونىڭ اتى بايتاق سوۆەت ەلىنىڭ بارلىق جەرىنە داڭقتى بولدى. سوندىقتان بۇل كەمەڭگەر اقىننىڭ قولجازبا مۇرالارىن جاڭادان رەتكە ءتۇسىرىپ, ونى مۇلتىكسىز ەتىپ شىعارۋ عىلىم ورىندارى مەن باسپا ورىندارىنىڭ زور مىندەتى.

بۇگىنگە دەيىن اباي ولەڭدەرىن باستىرۋعا نەگىز بولىپ كەلگەن 1909 جىلعى باسىلعانى مەن «مۇرسەيتتىڭ قولجازباسى» ەدى. ەندى ءۇشىنشى بۇلاق كوزى بولىپ كۋداشەۆتىڭ جىيناعى انىقتالىپ وتىر. بۇل جىيناقتىڭ عىلمي ماڭىزدى – ول ابايدىڭ ءوزىنىڭ ءبىرى كۇنىندە جازىلىپ, 60 جىل شاماسىندا وزگەرمەستەن وتانىمىزدىڭ داڭقتى كىتاپحاناسىنىڭ بىرىندە ساقتالىپ كەلدى.

اباي قولجازبالارىنىڭ سوۆەت وداعىنداعى بەلگىلى عىلىم ورنىندا (گەوگرافيا قوعامى) ساقتالىپ كەلۋىنىڭ ءوزى – ۇلى ورىس حالقى مەن قازاق حالقىنىڭ ەرتەدەن كەلە جاتقان تۋىسقاندىق دوستىعىن بىلدىرەتىن ساياسي جانە تاريحي-مادەني ماڭىزى زور يگىلىكتى ءىستىڭ ءبىرى. ونىڭ ۇستىنە بۇل فاكتى ابايدىڭ شىعارمالارىنا تەك قانا جەكە ادامدار باعا بەرىپ قويماي, وعان ءوز زامانىنداعى اتاقتى عىلىم ورىندارى دا كوڭىل قويعانىن دالەلدەيدى. مىنە بۇل فاكت ۇلى ورىس حالقى مەن قازاق حالقىنىڭ ەرتەدەن كەلە جاتقان دوستىعىن سىيپاتتاۋدىڭ اسا ءبىر اشىق, ايقىن جولدارى بولىپ تابىلماق.

كۋداشەۆتىڭ جىيناعى تابىلعاننان كەيىن, كەمەڭگەر ابايدى قۇرمەتتەيتىن كوپ ۇلتتى سوۆەت جۇرتىنىڭ عالىمدارى ونىمەن تانىسۋدى وزىنە مىندەت ساناپ, كەيدە زەرتتەپ جۇرگەن عىلمي ەڭبەك­تەرىنە پايدالانا باستادى.

قازاق سسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ تاپسىرۋى بويىنشا, 1952 جىلى گەوگرافيا قوعامىندا ساقتالىپ تۇرعان اباي شىعارمالارىن تەگىسىمەن فوتوعا ءتۇسىرىپ قازاق سسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ عىلىمي كىتاپحاناسىنا اكەپ تاپسىردىم. بۇل جاڭا مالىمەت ابايدىڭ ءومىرىن, ونىڭ شىعارمالارىن زەرتتەپ جۇرگەن عالىمدارعا بەلگىلى ءبىر بۇلاق كوزى بولۋىندا ءسوز جوق.

«سوتسياليستىك قازاقستان», 21 سەنتيابر, 1954 جىل