اقش-تىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى مايك پومپەونىڭ ورتالىق ازياعا ساپارى وتۋدە. ول وسى ساپار بارىسىندا ەكىجاقتى كوپتەگەن كەزدەسۋ وتكىزىپ, س5+1 فورماتى بويىنشا كەلىسسوزدەر جۇرگىزەدى. مايك پومپەونىڭ ورتالىق ازياعا ات باسىن بۇرۋى قازىرگى تاڭدا الەم ەلدەرىنىڭ نازارىن اۋدارىپ وتىر.
القيسسا, وسىدان بەس جىل بۇرىن باراك وبامانىڭ پرەزيدەنتتىگى تۇسىندا اق ءۇي «س5+1» ديالوگ الاڭىن قۇرۋدى ۇسىنعان-تۇعىن. ياعني, ورتالىق ازياداعى بەس مەملەكەت پەن اقش ايماقارالىق ارىپتەستىكتى نىعايتىپ, ەكونوميكانى دامىتىپ, قاۋىپسىزدىكتى ساقتاۋعا كۇش سالماققا كەلىستى. سودان بەرى وسى التى ەلدىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلەرى تۇراقتى تۇردە كەزدەسىپ تۇرادى. بيىلعى كەلىسسوزدەر تاشكەنتتە وتپەك.
ايتپاقشى, م.پومپەو ورتالىق ازياعا وسى جىلعى قاڭتاردىڭ باسىندا كەلۋى ءتيىس ەدى. الايدا يراك اۋماعىندا يران گەنەرالى كاسەم سۋلەيمانيدىڭ امەريكالىقتار تاراپىنان ءولتىرىلىپ, ەكى ەل اراسىنداعى شيەلەنىس سالدارىنان ساپاردى كەيىنگە شەگەرۋگە تۋرا كەلدى.
اقش-تىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى قازاقستانعا ساپارى بارىسىندا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆپەن جانە تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆپەن كەزدەسكەنىن گازەتىمىزدىڭ بۇعان دەيىنگى نومىرىندە حابارلاعان ەدىك. بۇدان كەيىن م.پومپەو «س5+1» فورماتىندا كەلىسسوزدەر جۇرگىزۋ ءۇشىن تاشكەنتكە ۇشىپ كەتتى.
وسى ماسەلەگە قاتىستى سۇحبات بەرگەن اقش مەملەكەتتىك حاتشىسى ورتالىق ازيامەن ىنتىماقتاستىقتى ارتتىرۋدىڭ ماڭىزدى ەكەنىن اتاپ ءوتىپ, كەلىسسوزدەردەن زور ءۇمىت كۇتەتىنىن جەتكىزدى.
«مەنىڭشە, بۇل («س5+1» فورماتى – ا.اسانكەلدى ۇلى) ماڭىزدىلىعىن دالەلدەپ ۇلگەردى. ونىڭ ءساتتى جۇرگىزىلۋى ءۇشىن قازاقستاننىڭ نەگىزگى ءرولىن جوعارى باعالايمىز. الداعى كەزدەسۋ بارىسىندا كوپتەگەن ماسەلەنى تالقىلايمىز. مىندەتتى تۇردە, قاۋىپسىزدىكتى, ايماقتاعى ەلدەر اراسىنداعى ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جونىندە كەلىسسوزدەر وتكىزەمىز. سونداي-اق ادام قۇقىعى, ساياسي بوستاندىق, ەكونوميكالىق الەۋەتتى نىعايتۋ تۋرالى دا ءسوز بولادى. مۇنىڭ ءبارىن بىرگە جۇزەگە اسىرا الامىز», دەپ اعىنان جارىلدى م.پومپەو.
اقش-تىڭ ورتالىق ازيا ەلدەرىمەن كەلىسسوزدەر جۇرگىزۋگە نيەت ءبىلدىرۋىنىڭ بىرنەشە سەبەبى بار. بىرىنشىدەن, ايماق گەوگرافيالىق جانە گەوساياسي تۇرعىدان ۇلكەن ماڭىزعا يە. بەس مەملەكەت مۇحيتقا تىكەلەي شىعا الماسا دا, باتىس پەن شىعىستى, وڭتۇستىك پەن سولتۇستىكتى بايلانىستىرىپ تۇر. ەكىنشىدەن, اۋعانستاننان اۋزى كۇيگەن اقش ءۇشىن ورتالىق ازيانىڭ تىنىشتىعى, باسىنا كۇن تۋعاندا ءسوزىن سويلەۋى قاجەت.
كوپتەگەن ساراپشىلار الەمدىك ۇستەمدىككە تالاساتىن دەرجاۆاعا بۇل ايماق تاپتىرماس مۇمكىندىك دەپ ەسەپتەيدى. ويتكەنى اقش-تىڭ باستى ساياسي باسەكەلەسى رەسەي مەن ساۋدا-ەكونوميكالىق قارسىلاسى قىتاي ورتالىق ازيا ەلدەرىمەن شەكتەسىپ جاتىر. كولۋمبيا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اسپيرانتى كوللين ۆۋدتىڭ پايىمداۋىنشا, مۇنداي قادام ۇلكەن شاحمات تاقتاسىندا ەكى جاق قانا ەمەس, ءۇشىنشى ويىنشى بار ەكەنىن «ەسكەرتىپ» قويۋ ءۇشىن قاجەت.
م.پومپەونىڭ تاشكەنتتە وتكىزگەن كەزدەسۋىنە ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىنىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلەرى تولىقتاي جينالدى. اتاپ ايتساق, مۇحتار تىلەۋبەردى (قازاقستان), چينگيز ايداربەكوۆ (قىرعىزستان), سيرودجيدين مۋحريددين (تاجىكستان), راشيد مەرەدوۆ (تۇرىكمەنستان), ابدۋلازيز كاميلوۆ (وزبەكستان) اقش-تىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى مايكل پومپەومەن كەلىسسوزدەر جۇرگىزدى.
جيىن بارىسىندا 2015 جىلى سامارقاندا باستالعان «س5+1» فورماتى ىنتىماقتاستىقتى كەڭەيتىپ, ىقپالداستىقتى ارتتىرۋعا قاجەتتى الاڭعا اينالعانى ءسوز بولدى.
سونىمەن قاتار وسى فورمات اياسىندا جاسالعان بايلانىستىڭ تيىمدىلىگى ايتىلىپ, قارىم-قاتىناستىڭ بەكي تۇسكەنىنە نازار اۋدارىلدى. وسىنداي ءوزارا ىقپالداستىقتىڭ ناتيجەسىندە وڭىرلىك دامۋ, ەكونوميكا, ەنەرگەتيكا, ەكولوگيا, ترانسپورت جانە قاۋىپسىزدىك سالالارى تۇراقتى ىلگەرىلەپ وتىر.
بۇدان بولەك, ايماقتاعى وزەكتى تۇيتكىلدەر, اسىرەسە اۋعانستانداعى احۋال سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىنىڭ باسقوسۋىندا كەڭىنەن تالقىلاندى. اقش-تىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى م.پومپەو ونداعى جاعدايدى تۇراقتاندىرۋعا ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ قوسقان ۇلەسىن جوعارى باعالايتىنىن جەتكىزدى. سونداي-اق اۋعانستانمەن قارىم-قاتىناسىن جاقسارتۋى ءۇشىن وزبەكستانعا اق ءۇي تاراپى ميلليون دوللار سوماسىندا كومەك كورسەتىلەتىنىن مالىمدەدى.
مايك پومپەو ورتالىق ازياعا «س5+1» فورماتىندا ديالوگ وتكىزۋ ءۇشىن كەلسە دە, الەمدىك بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ نازارى نەگىزگى ماسەلەگە ەمەس, مەملەكەتتىك حاتشىنىڭ قىتاي تۋرالى ايتقان سوزىنە اۋدى.
اقش-تىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى م.پومپەو قازاقستاننىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى مۇحتار تىلەۋبەردىمەن كەزدەسۋى بارىسىندا ء«بىز قازاقستاننىڭ قالاعان مەملەكەتپەن بيزنەس بايلانىس ورناتۋ ەركىندىگىن تولىقتاي قولدايمىز. بىراق امەريكالىق كومپانيالارمەن ارىپتەس بولۋدىڭ تيىمدىلىگى مول ەكەنىنە سەنىمدىمىن», دەپ مالىمدەگەن-ءدى.
«رەيتەرس» اگەنتتىگى م.پومپەونىڭ قىتايداعى مۇسىلمانداردى قۋدالاۋىنا قاتىستى سوزىنە ەكپىن بەردى. «پومپەو اڭگىمە بارىسىندا قازاقستان شەكاراسىنا تاياۋ ماڭداعى شىڭجان اۆتونوميالىق اۋدانىندا مۇسىلمان ۇيعىرلار مەن ەتنوستىق قازاقتارعا قىتايدىڭ كوممۋنيستىك پارتياسىنىڭ قىسىم كورسەتۋى تۋرالى ايتتى. م.پومپەو اقش بۇكىل مەملەكەتتەن قىتايدىڭ قۋدالاۋىن توقتاتۋىن تالاپ ەتۋگە قوسىلۋعا شاقىراتىنىن, وسى ەلدەن قاشقاندارعا ساياسي پانا ۇسىنىپ, بوسقىن مارتەبەسىن بەرۋدى سۇرايتىنىن جەتكىزدى» دەپ حابارلادى «رەيتەرس» اگەنتتىگى.
ءبىر قىزىعى, م.پومپەونىڭ شىڭجانداعى قۋعىن-سۇرگىن جونىندە ايتقان ءسوزى قىتايدىڭ بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا مۇلدەم بەرىلگەن جوق. ءتىپتى ونىڭ ءسوزى كەي مەديا وكىلدىكتەردىڭ شامىنا ءتيىپ كەتكەن سىڭايلى.
ماسەلەن, Xinhua اگەنتتىگى اقش مەملەكەتتىك حاتشىسىنىڭ قازاقستانعا كەلۋى جونىندە اقپارات تاراتقانىمەن, م.پومپەونىڭ قىتايدىڭ قىسىمى تۋرالى ءسوزىن مۇلدەم ەلەمەگەن.
«قازاقستان سىرتقى ىستەر ءمينيسترى مۇحتار تىلەۋبەردىمەن نۇر-سۇلتاندا كەزدەسكەن پومپەو اقش قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ەكونوميكالىق دامۋ مەن قوعام سەنىمىن كۇشەيتۋگە ارنالعان باستامالارىن تولىق قولدايتىنىن ايتتى. سونداي-اق ول اقش-تىڭ قازاقستان ءۇشىن الەۋەتتى بيزنەس سەرىكتەس بولاتىنىنا نازار اۋداردى», دەپ قىسقا قايىرعان Xinhua اگەنتتىگى.
ال قىتايدىڭ جاھاندىق تەلەۆيزيا جەلىسى (CGTN) «اقش نەلىكتەن ورتالىق ازياداعى ىقپالىن ارتتىرا المايدى» دەگەن تاقىرىپتا ساراپتاما جاريالادى. وندا ماقالا اۆتورى اقش-تىڭ ورتالىق ازيامەن ىقپالداستىق ورناتۋ نيەتىن سىنعا العان.
«اقش-وزبەكستان, اقش-قازاقستان قاتىناسى تەرەڭدەۋىن كورۋىمىز نەعايبىل. قازاقستان دا, وزبەكستان دا باتىس ينۆەستيتسياسىنا قانشالىقتى مۇقتاج بولسا دا, امەريكالىقتاردىڭ ۋادەسىن السا دا, قىتاي مەن رەسەيگە ارقاسىن بەرمەيدى», دەيدى CGTN ارناسى. «ويتكەنى – دەپ ەسەپتەيدى ماقالا اۆتورى, – باتىس بىرنەشە رەت ۋادەسىنىڭ ۇدەسىنەن شىقپاعانىن كوز كوردى». بۇعان مىسال رەتىندە ۋكرايناعا باتىستان بولىنگەن قاراجات مولشەرىن كەلتىرگەن.
البەتتە, اقش-تىڭ ورتالىق ازيادا ساياسي ىقپالى ارتۋىنا قىتاي دا, رەسەي دە مۇددەلى ەمەس. سوندىقتان وسى ەلدەردەگى مەديا وكىلدەردىڭ بۇلاي دەپ كەسىپ ايتۋىنىڭ وزىندىك سەبەبى بار.
وسى ورايدا قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ سالىپ بەرگەن سارا جول – كوپۆەكتورلى ساياساتتىڭ ارتىقشىلىعى انىق بايقالادى. قازاقستان ءۇشىن قازىرگى تاڭدا «اربانى دا سىندىرماۋ, وگىزدى دە ولتىرمەۋ» ماڭىزدى بولىپ تۇر.