2013 جىلعى 12 ماۋسىم, استانا قالاسى
قورشاعان ورتانى قورعاۋ جونىندەگى ءىس-شارالاردىڭ ۇلگىلى ءتىزىمىن بەكىتۋ تۋرالى
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەكولوگيالىق كودەكسىندەگى 96-بابىنداعى 4-تارماعىنا سايكەستى بۇيىرامىن:وسى بۇيرىقتىڭ قوسىمشاسىنا سايكەس قورشاعان ورتانى قورعاۋ جونىندەگى ءىس-شارالاردىڭ ۇلگىلى ءتىزىمى بەكىتىلسىن.ەكولوگيالىق رەتتەۋ جانە باقىلاۋ كوميتەتى وسى بۇيرىقتىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسى ادىلەت مينيسترلىگىندە مەملەكەتتىك تىركەلۋىن جانە بەلگىلەنگەن تارتىپپەن رەسمي جاريالانۋىن قامتاماسىز ەتسىن.وسى بۇيرىقتىڭ ورىندالۋىن باقىلاۋ قورشاعان ورتانى قورعاۋ ۆيتسە-ءمينيسترى م.ن. ىسقاقوۆقا جۇكتەلسىن.وسى بۇيرىق العاشقى رەسمي جاريالانعاننان كەيىن كۇنتىزبەلىك ون كۇن وتكەن سوڭ قولدانىسقا ەنگىزىلەدى.
مينيستر ن.قاپپاروۆ.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى قورشاعان ورتانى قورعاۋ ءمينيسترىنىڭ 2013 جىلعى 12 شىلدەدەگى № 162-ءو بۇيرىعىنا قوسىمشا
قورشاعان ورتانى قورعاۋ جونىندەگى ءىس-شارالاردىڭ ۇلگىلى ءتىزىمى1. اۋا القابىن قورعاۋ:1) تەحنولوگيالىق جابدىقتان جانە شاڭ توزاڭدى سورىپ الاتىن جۇيەدەن بولىنەتىن گازداردى زالالسىزداندىرۋ (كادەگە جاراتۋ), پايدالانۋعا ءتيىمدى اۋلاۋعا ارنالعان شاڭ گاز تازارتقىش قوندىرعىلاردى ەنگىزۋ جانە جوندەۋ, قايتا جاڭارتۋ;2) بالامالى, ەكولوگيالىق تازا قۋات كوزدەرىن پايدالانىلۋىمەن جانە پايدالى ءىس ارەكەتتىڭ جوعارعى كوەففيتسەنتتىگىمەن ەنەرگەتيكالىق جابدىقتى وتاندىق وندىرۋمەن, ءتۇتىن گازداردى جانارعىعا شىعارىندىسىنىڭ قايتا اينالۋىمەن, جىلۋ جۇيەلەرىنىڭ وڭتايلانۋىمەن, سونىڭ ىشىندە جىلۋ ەنەرگياسىنىڭ قايتارىمدالىنۋىمەن بايلانىستى جيناقتاۋ جۇمىستارى;3) ستاتسيونارلىق جانە قوزعالمالى كوزدەردەن لاستاۋشى زاتتاردىڭ شىعارىندىلارىن بولدىرماۋ جانە تومەندەتۋ ءىس-شارالارىن ورىنداۋ;4) وڭدەلگەن گازداردى بەيتاراپتاۋ, لاستاۋشى زاتتاردىڭ شىعارىندىلارىن باسۋ جانە زالالسىزداندىرۋ جانە ولاردى لاستانۋدىڭ ستاتسيونارلىق جانە قوزعالمالى كوزدەرىن اتموسفەراعا قوسۋ, ىلەسپە گازداردى كادەگە جاراتۋ جونىندەگى تازالاۋ قۇرىلعىلار مەن قوندىرعىلاردى, جابدىقتاردى ازىرلەۋ;5) وڭدەلگەن گازداردىڭ ۋىتتىلىعىن جانە تۇتىندىگىن تۇسىرەتىن, وتىن رەتىندە ەتيلدى ەمەس بەنزيندى وتىنعا قوساتىن زاتتاردى ەنگىزۋمەن پايدالانىلۋىمەن, اۆتوكولىكتەردە شىعارىندى گازداردى تازالاۋ ءۇشىن كاتاليزاتورلىق كونۆەرتورلاردى ورناتۋ, ديزەلدى وتىنمەن جۇمىس ىستەيتىن كولىك قۇرالدارىن شىعارىندى گازداردىڭ بەيتاراپتانۋىمەن جابدىقتاۋ, اۆتوكولىكتەردى اۋدارۋ, ەلەكتر تارتىمىن پايدالانۋدى كەڭەيتۋ;6) وسىمدىكتەردى قورعاۋدىڭ حيميالىق زاتتارىن, مينەرالدى تىڭايتقىشتاردى جانە وزگە دە پرەپاراتتاردى تاسىمالداۋ, ساقتاۋ جانە پايدالانۋ كەزىندە اتموسفەرالىق اۋانىڭ لاستانۋىنىڭ الدىن الۋعا باعىتتالعان شارالاردى قابىلداۋ;7) پايدالى قازبالاردى ءوندىرۋ, جارىلىس زاتتارىن ءوندىرۋ, تەرريكوندار, ۇيىندىلەر جانە قوقىستاردى ورنالاستىرۋ جانە پايدالانۋ كەزىندە لاستاۋشى زاتتاردىڭ شىعارىندىسىن تومەندەتۋدى قامتاماسىز ەتەتىن تەحنولوگيالىق ۇدەرىستەردى وڭتايلاندىرۋ;8) تاۋ-كەن جانە جىلۋ ەنەرگەتيكا كاسىپورىندارىندا, جەر قويناۋىن پايدالانۋ جانە قۇرىلىس الاڭدارى وبەكتىلەرىندە, سونىمەن بىرگە, قالدىق ساقتاعىشتار, شلام ساقتاعىشتار, كارەرلەر مەن ىشكى كاسىپتىك جولداردا شاڭ باسۋ جونىندەگى جۇمىستاردى جۇرگىزۋ;9) جوبالىق قۇجاتتامالاردا قاراستىرىلماعان قورشاعان ورتاعا تەرىس ىقپالدى تومەندەتۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن تەحنيكالىق جانە تەحنولوگيالىق شەشىمدەردى (وزگە دە (بالامالى) وتىن تۇرلەرىنە, شيكىزات, ماتەريالدار جانە باسقالارعا كوشۋدى قوسا) ەنگىزۋ;10) قازىرگى زامانعى جابدىقتاردى الۋ, شىعارىندى كوزدەرىنەن بولىنەتىن گازدارداعى لاستاۋشى زاتتاردى ءتيىمدى تازالاۋدى, كادەگە جاراتۋدى, بەيتاراپتاندىرۋ, باسىپ تاستاۋ جانە زالالسىزداندىرۋدى قامتاماسىز ەتەتىن نەگىزگى جابدىقتاردى اۋىستىرۋ جانە قايتا قۇرۋ;11) اتموسفەراعا لاستاۋشى زاتتاردى شىعارۋدا, سونىڭ ىشىندە جىلجىمالى كوزدەر ءۇشىن دە, وتىننىڭ جانۋ رەجيمىن وڭتايلاندىرۋدى (قولدانىلاتىن وتىننىڭ ساپاسىن, وتىندىق بالانستىڭ قۇرىلىمىن وزگەرتۋ), ۋىتتى زاتتاردى تومەندەتۋدى (سونىڭ ىشىندە مىرىش, ازوت توتىعىنىڭ قوسىلىستارىن) قامتاماسىز ەتەتىن تەحنولوگيالىق شەشىمدەردى ەنگىزۋ;12) پارنيك گازدارىنا شىعارىندىلار كولەمىن قىسقارتۋعا جانە (نەمەسە) پارنيك گازدارىن يگەرىلۋىنىڭ كوبەيۋىنە باعىتتالعان ءىس-شارالاردى ەنگىزۋ;13) وزون قاۋىپسىز زاتتاردى پايدالانۋ جولىمەن, وزون بۇزاتىن زاتتاردى پايدالانۋدى تومەندەتۋ;14) كوزدەردەگى لاستاۋشى زاتتار شىعارىندىلارىنا جانە تۇرعىن سانيتاريالىق-قورعانىش ايماعى شەكاراسىنداعى اتموسفەرالىق اۋا ساپاسىنا اۆتوماتتى مونيتورينگ جۇيەسىن ەنگىزۋ;15) شاڭ گاز ورناتاتىن قوندىرعىلار جۇمىسىنىڭ تيىمدىلىگىن جوعارىلاتۋ (ولاردىڭ مودەرنيزاتسيالاۋىن, جاڭارتۋىن قوسا) جانە ولاردى اۆتوماتتى باسقارما جۇيەسىن ەنگى زۋىمەن باقىلاۋ-ولشەۋ قۇرالدارىمەن جابدىقتاندىرۋ;16) قازىرگى زامانعى جابدىقتاردى الۋ ەسەبىنەن باقىلاناتىن قۇرامدارى سپەكترىنىڭ كەڭەيتۋىمەن اتموسفەرالىق اۋا جاعدايىن باقىلاۋ پوستتارىنىڭ قۇرىلىسى, مودەرنيزاتسياسى جانە قورشاعان ورتانى قورعاۋ سالاسىنداعى ۋاكىلەتتى ورگان جانە ونىڭ اۋماقتىق بولىمشەلەرىنە اقپارات بەرۋدىڭ جەرگىلىكتى جەلىنى ەنگىزۋىمەن.2. سۋ رەسۋرستارىن قورعاۋ جانە ۇتىمدى پايدالانۋ:1) بولىنگەن سۋدىڭ ساپالى قۇرامىن جاقسارتۋدى قامتاماسىز ەتەتىن تازالاۋ قۇرىلعىلارىنىڭ ءىس-شارالارىن جانە سالۋىن ۇيىمداستىرۋ, جەرگىلىكتى تازالاۋ يماراتتارىنىڭ قۇرامىندا (شوعىرلاۋ سىيىمدىلىعى, تۇندىرمالار, سۋدى اەراتسيالاۋ ءۇشىن يماراتتار مەن قۇرىلعىلار, پەستيتسيدتەردى ۇستاپ قالۋ ءۇشىن ەكراندار) كىشى رەزەرۆتى سىيىمدىلىق جۇمىسىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ جونىندە باعدارلامالاردى ىسكە اسىرۋ;2) كىشى وزەندەر اعىسىن رەتتەۋ, ولاردىڭ ارناسىن نەمەسە سۋ ايدىنىنىڭ تابانىن تازالاۋ, كىشى وزەندەر جانە كولدەر باسسەيندەر ەكوجۇيەسىنىڭ وڭتايلى ءومىر قىزمەتىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ۋاقىتىندا سۋ جىبەرۋدى, سونداي-اق لايلانۋدىڭ الدىن الۋ, وڭتايلى گيدرولوگيالىق رەجيمدى جانە كىشى كولدەر مەن وزەندەردىڭ سانيتارلىق جاعدايىن ۇستاپ تۇرۋ جونىندەگى وزگە ءىس-شارالاردى جۇزەگە اسىرۋ;3) لاستانۋدى جانە زياندى اسەردىڭ الدىن الۋعا باعىتتالعان تابيعي سۋ وبەكتىلەرىنە اعىندى سۋلارعا توگۋ كولەمىن تومەندەتۋ ماقساتىندا ءوندىرىس ۇدەرىستەرىن جەتىلدىرۋ;4) سۋ رەسۋرستارى قوقىستانۋدىڭ, لاستانۋدىڭ جانە توزۋدىڭ الدىن الۋعا باعىتتالعان تەحنولوگيالىق, گيدروتەحنيكالىق, سانيتارلىق جانە وزگە دە ءىس-شارالار كەشەنىن جۇزەگە اسىرۋ;5) قۇرىلىس, قايتا قۇرۋ, جەتىلدىرۋ:اعىندى سۋلاردى تازالاۋ جانە قايتا تازالاۋ جونىندەگى قۇرىلعىلارىن, سۇيىق قالدىقتاردى جانە كۋبتىق قالدىقتاردى قايتا وڭدەۋ;سۋ ايدىنىڭ سۋ جيناقتاعىش الاڭىندا, سونداي-اق ۇلتتىق ساياباق, كۋرورتتار مارتەبەسى بار اۋماقتاردا ورنالاسقان كاسىپورىندار ءۇشىن تازالاۋ قوندىرعىلارىن جانە كاناليزاتسيا جۇيەسىن;جابىق تسيكلدارى بار سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ جۇيەسىن, گيدرولوگيالىق كۇلدى جويۋ جانە گيدرولوگيالىق شلامداردى جويۋ جۇيەسىن, سۋدىڭ وندىرىستىك تاعايىندالۋ جانە قايتا پايدالانۋدىڭ اينالما جۇيەسىن قوسا العاندا;گيدروتەحنيكالىق جانە وزگە دە وندىرىستىك ماقساتتار ءۇشىن سۋ ساقتاعىشتاردان وزگە, ارنايى رەتتەيتىن سۋ ساقتاعىشتاردى;تەحنوگەندى لاستانۋعا شالدىققان گرۋنتتى جانە جەر استى سۋلارىن تازالاۋ قۇرىلعىلارى;جۇمىس ىستەپ تۇرعان كاسىپورىندار ءۇشىن بەلگىلەنگەن نورماتيۆتەرگە دەيىن ولاردى تاسىمالداۋ جانە تازالاۋ جۇيەسىمەن شارۋاشىلىق-تۇرمىستىق جانە ونەركاسىپتىك اعىندى سۋلاردى تازارتۋ جونىندەگى قۇرىلعىلار;تازالاۋدىڭ مەحانيكالىق, بيولوگيالىق جانە فيزيكا - حيميالىق ادىستەرىنە نەگىزدەلگەن تازالاۋ يماراتتارى, اعىندى سۋلاردى قايتا تازارتۋ يماراتتارى, اعىندى سۋلاردىڭ قابىلداۋىشتار مەن شىعارۋلارىن;درەناجدى, شاحتالىق جانە جاۋىن سۋلاردى, شارۋاشىلىق-تۇرمىستىق, وندىرىستىك جانە اۋىلشارۋاشىلىق اعىندى سۋلار مەن قالدىقتاردى (شلام ساقتاعىشتاردى, تۇندىرمالاردى, كۇل ۇيىندىلەرىن, پارلاۋ - توعاندارىن) تاسىمالداۋ ءۇشىن جەلىلەردى;6) تاستالعان جانە قىزمەتسىز تۇرعان ۇڭعىمالاردى جويۋ, تاپموناج نەمەسە ءوزى توگىلەتىن ارتەزياندىق ۇڭعىمالاردىڭ كراندىق رەتتەۋ رەجيمىنە اۋىستىرۋ;7) اپاتتى سۋ شارۋاشىلىعى يماراتتارىن قايتا قالپىنا كەلتىرۋ جانە قايتا قۇرۋ, نورماتيۆتىك ساپاسىنا دەيىن تازالاۋ جانە سۋمەن قامتاماسىز ەتۋدىڭ اينالما جۇيەسىن جانە جەرگىلىكتى تازالاۋ يماراتتارىن سالۋ جولىمەن درەناجدى جانە جاۋىن سۋلارىن, شارۋاشىلىق-تۇرمىستىق جانە ونەركاسىپتىك اعىندى سۋلاردى تەحنولوگيالىق ماقساتتار ءۇشىن قايتا پايدالانۋ, تەحنيكالىق قاجەتتىلىككە اۋىز سۋدى پايدالانۋدى قىسقارتۋ جونىندە ءىس-شارالاردى ەنگىزۋ;8) اعىندى سۋلار جيناقتاعىشتارىن, جەر استى سۋلارىنىڭ لاستانۋ وشاعىن, تاريحي لاستانۋلار مەن سۋ رەسۋرستارىنا تەرىس ىقپال ەتۋ كوزدەرىن جويۋ, سۋ وبەكتىلەرىنە تەرىس اسەرىنىڭ سالدارىن تومەندەتۋ ءۇشىن لاستانۋ سالاسىندا دەمەركۋريزاتسيالاۋ;9) ترانسشەكارالىق وزەندەر باسسەينىندە ساندىق - ساپالىق سيپاتتامالارعا مونيتورينگ جەلىسىن كەڭەيتۋ;10) تۇتىنىلاتىن جانە توگىلەتىن سۋدىڭ ساپاسىنا اۆتوماتتى مونيتورينگ جۇيەسىنىڭ ەنگىزىلۋى;11) قويما سوڭدارى, شاحتالار جانە شتولنيالاردان ۇستىڭگى جانە جەر استى سۋلاردىڭ لاستانۋىن الدىن الۋ بويىنشا ءىس-شارالاردى ورىنداۋ;12) قازىرگى زامانعى جابدىقتاردى الۋ ەسەبىنەن باقىلاناتىن قۇرامدارى سپەكترىنىڭ كەڭەيتۋىمەن اتموسفەرالىق اۋا جاعدايىن باقىلاۋ پوستتارىنىڭ قۇرىلىسى, مودەرنيزاتسياسى جانە قورشاعان ورتانى قورعاۋ سالاسىنداعى ۋاكىلەتتى ورگان جانە ونىڭ اۋماقتىق بولىمشەلەرىنە اقپارات بەرۋدىڭ جەرگىلىكتى جەلىنى ەنگىزۋىمەن. 3. جاعالاۋ ماڭىنا جانە سۋ ەكوجۇيەسىنە ىقپال ەتۋدەن قورعاۋ:1) انتروپوگەندىك قىزمەت ناتيجەسىندە تۋىندايتىن, تەڭىزدەر دەڭگەيىنىڭ تەربەلىسىمەن, نەمەسە اپاتتارمەن نەگىزدەلگەن تابيعي سيپاتتاعى سالداردان سۋ ورتاسىن قورعاۋ جونىندەگى ءىس-شارالاردى ەنگىزۋ, كاسپي تەڭىزىنىڭ جاعالاۋ ايماعىندا سۋعا باتقان ۇڭعىمالاردى كونسەرۆاتسيالاۋ جونىندە قورعاۋ ءىس-شارالارىن ورىنداۋ;2) وزەن, سۋ ايدىنى, پورتتار اكۆاتورياسىنان مۇناي, مازۋت, قوقىس جانە وزگە دە سۇيىق جانە قاتتى قالدىقتاردى جيناۋ جونىندە:كەمەلەردەن شارۋاشىلىق-تۇرمىستىق جانە وزگە دە اعىندى سۋلاردى, سونداي-اق كادەگە جاراتۋ, قويمالاۋ جانە تازالاۋ ءۇشىن قوقىستى قابىلداۋ ءۇشىن جاعالاۋ يماراتتارى قۇرىلعىلارىن جانە جابدىقتارىن سالۋ, قايتا قۇرۋ, جەتىلدىرۋ;3) سۋ وبەكتىلەرىنە تەرىس اسەر كورسەتىپ كەلە جاتقان, قۇرعاق جەردە تۇرعان لاستاۋشى كوزدەرىن كونسەرۆاتسيالاۋ نەمەسە تولىق جويۋ;4) وزەندەر مەن سۋ قويمالارىندا جاعالاۋلاردى نىعايتۋ جۇمىسىن وتكىزۋ جونىندەگى ءىس-شارالاردى ورىنداۋ.4. جەر رەسۋرستارىن قورعاۋ:1) قورشاعان ورتانى لاستايتىن يەسىز ءوندىرىس وبەكتىلەرىن تۇگەندەۋ جانە جويۋ;2) جەر رەسۋرستارىن ۇتىمدى پايدالانۋ, جەرلەردى ايماقتارعا ءبولۋ جونىندەگى ءىس-شارالار, سونداي-اق ولاردىڭ جاي-كۇيىن باعالاۋ جونىندەگى جۇمىستاردى وتكىزۋ;3) توزعان جەرلەردى, شارۋاشىلىق جانە باسقا دا قىزمەتتەردەن بۇزىلعان جانە لاستانعان جەرلەردى رەكۋلتيۆاتسيالاۋ – توپىراقتى جانە جەردىڭ باسقا دا پايدالى قاسيەتتەرىن قالپىنا كەلتىرۋ, قايتا وندەۋ جانە قۇنارلىعىن ارتتىرۋ, ونى شارۋاشىلىق ىرىكتەۋگە ۋاقىتىلى تارتۋ, جەردىڭ بۇزىلۋىمەن بايلانىستى جۇمىستاردى جۇرگىزگەن كەزدە توپىراقتىڭ قۇنارلى قاباتىن الىپ تاستاۋ, اقتاۋ جانە پايدالانۋ;4) جەردى تاۋسىلۋدان, توزۋدان جانە شولەيتتەنۋدەن, سۋ جانە جەل ەروزياسىنىڭ كەرى اسەرىنەن, كۇشتى سۋ تاسقىندارىنان, باتپاقتانۋدان, سازدانۋدان, قايتا سورتاڭدانۋدان, قۇرعاۋدان جانە تىعىزدالۋدان, ءوندىرىس جانە تۇتىنۋ قالدىقتارىمەن, حيميالىق, بيولوگيالىق, راديواكتيۆتى جانە باسقا دا زياندى زاتتارمەن لاستانۋدان قورعاۋ;5) ەروزياعا قارسى گيدروتەحنيكالىق يماراتتاردى سالۋ, قايتا قۇرۋ, جەتىلدىرۋ, قورعاۋ ورمان جولاقتارىن قۇرۋ, جىرالاردى بەكىتۋ, دوڭگەلەك باۋرايلاردى تەرراسالار;6) تاريحي لاستانۋلاردى جويۋ, جەر رەسۋرستارىنىڭ لاستانۋ كوزدەرىن وقشاۋلاۋ جانە دەمەركۋريزاتسيالاۋ;7) تابيعي قۇنارلىقتى قالپىنا كەلتىرۋگە نەمەسە توپىراقتىڭ گۋمۋسىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان ءىس-شارالاردى ورىنداۋ.5. جەر قويناۋىن قورعاۋ جانە ۇتىمدى پايدالانۋ:1) جەر قويناۋىن پايدالانۋ جونىندەگى جۇمىستاردى وتكىزگەن, مۇنايدى, گازدى جەر استىندا ساقتاعان, زياندى زاتتاردى جانە ءوندىرىس قالدىقتارىن كومگەن, اعىندى سۋلاردى جەر قويناۋىنا شىعارىندىلار كەزىندە جەر قويناۋىنىڭ لاستانۋىن الدىن الۋ جونىندەگى ءىس-شارالاردى ەنگىزۋ;2) ۇنعىمالاردى يگەرۋ جانە كەلەسى پايدالانۋ, سونداي-اق ءوندىرىس قالدىقتارىن جانە اعىندى سۋلاردى كادەگە جاراتۋ كەزىندە مۇنايدىڭ, سۋدىڭ جانە گازدىڭ قابات ارالىق اعىستارى سالدارىنان جەر استى سۋلارى لاستانۋىنىڭ الدىن الۋعا باعىتتالعان ءىس-شارالاردى وتكىزۋ; 3) جەر قويناۋىنا كەرى اسەر كوزدەرىن تۇگەندەۋ, كونسەرۆاتسيالاۋ جانە جويۋ; 4) جەر قويناۋىن ۇتىمدى پايدالانۋ جونىندەگى تەحنولوگيالاردى, مينەرالدىق شيكىزاتتى بايىتۋ, ساقتاۋ جانە تاسىمالداۋ رەسۋرسۇنەمدەۋىش تەحنولوگيالارىن ەنگىزۋ جانە جەتىلدىرۋ.6. فلورانى جانە فاۋنانى قورعاۋ:1) ورمان ەكوجۇيەلەرىن قورعاۋ, ورماندىلىقتى, ورمان اڭشىلىق ورنىقتىلىعىن ارتتىرۋ جونىندەگى ءىس-شارالاردى وتكىزۋ, ورماندار مەن جانۋارلار الەمى ونىمدىلىگىنىڭ ەسەبىن جۇرگىزۋ جانە بيولوگيالىق نەگىزدەۋ, ورمان ەكوجۇيەلەرىنىڭ وڭتايلى بيولوگيالىق ارتۇرلىلىگىن سۇيەمەلدەۋ;2) ۇلتتىق جانە حالىقارالىق ماڭىزى بار قورعالاتىن اۋماقتاردا (لاندشافتتىق پاركتەرى, پاركتىك جانە سارايلار ماڭىنداعى پاركتىك كەشەندەر) بيولوگيالىق جانە لاندشافتتىق ارتۇرلىلىكتى ساقتاۋ جانە سۇيەمەلدەۋ;3) تابيعي لاندشافتتاردىڭ جانە تابيعي مەكەندەرىنىڭ جۇمىس ىستەۋ تابيعي شارتتارىن ساقتاۋ جونىندەگى ءىس-شارالاردى وتكىزۋ, وسىمدىكتەر مەن جانۋارلاردىڭ جويىلۋ قاۋپى تونگەن جانە قىرىلۋ شەگىندەگى تۇرلەرى ء(تۇر تارماقتارىن, پوپۋلياتسيالاردى) قىرىلۋىنىڭ الدىن الۋ جونىندەگى شارالاردى قولدانۋ;4) ۇلتتىق وسىمدىكتەر مەن جانۋارلاردىڭ گەنەتيكالىق رەسۋرستارىنىڭ قويماسىن سالۋ, شارۋاشىلىق جانە باسقا دا قىزمەتتەردىڭ ناتيجەسىندە ولاردىڭ جۇمىس ىستەۋ شارتتارىنىڭ كەرى سالدارىنا جول بەرمەي مايدا ورگانيزمدەردىڭ, وسىمدىك جانە جانۋارلار الەمىنىڭ, سونداي-اق تابيعي ەكوجۇيەلەردىڭ بيولوگيالىق ارتۇرلىلىگىن, بارلىق كوپتۇرلىلىگىن ساقتاۋ;5) جابايى جانۋارلاردىڭ ءوسىمىن مولايتۋ (بيوتەحنيكالىق ءىس-شارالار, ونىڭ ىشىندە جابايى اڭدار مەن قۇستاردى جاڭا جەرلەرگە ورنالاستىرۋ, جابايى جانۋارلارمەن مەن قۇستاردى ءوسىرۋ جونىندەگى پيتومنيكتەر مەن فەرمالاردى قۇرۋ, سونداي-اق ولاردىڭ ومىرلىك ءىس-ارەكەتتەرى ءۇشىن ازىق دايىنداۋ);6) اكىمشىلىك-اۋماقتىق بىرلىكتەردىڭ اۋماقتارىن كوگالداندىرۋ, كاسىپورىنداردىڭ اۋماقتارىندا, اۋرۋحانالاردىڭ, مەكتەپتەردىڭ, بالا مەكەمەلەرىنىڭ اينا