ديالەكتيكالىق لوگيكا سالاسىندا قازاق عىلىمىنىڭ قازىعىن قاققان, ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى جابايحان مۇباراك ۇلى ءابدىلدين وي-تانىم, دۇنيەاۋي تولعامدار مەن اقىل-پايىمدار الەمىندەگى ءىرى تۇلعا. ول ابايدى تانۋدىڭ ۇلتىمىز ءۇشىن ماڭىزدى ەكەنىن ەرتە ءتۇسىنىپ, وسى سالادا دا تالماي تەر توگىپ كەلەدى.
– زامانالار اۋىسىپ, دۇنيە ديدارى وزگەرسە دە ۇلى اباي تۇلعاسىنىڭ الاسارماسى انىق. قايتا ۋاقىت وزعان سايىن ونىڭ باي مۇراسى اسىل تاستاي اجارلانىپ, تۋعان ەلىن, ۇرپاعىن بيىك شىڭدارعا جەتەلەي بەرەدى. ەل پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ «اباي جانە ءححى عاسىرداعى قازاقستان» دەپ اتالاتىن ەڭبەگىن وقىپ شىققاننان كەيىن مەن وسىنداي ويعا بەرىلدىم. اعا, ءوزىڭىز قانداي اسەر الدىڭىز؟
– بىرىنشىدەن, مەملەكەت باسشىسىنىڭ جۇمىسىنىڭ قاۋىرتتىعىنا قاراماستان, ۋاقىت تاۋىپ, اباي تۋرالى وي-تولعانىستارىن قالىڭ ەلگە ۇسىنعانىنا قاتتى ريزا بولدىم. تەرەڭ مازمۇندى, اسا پايدالى, باعدارلامالىق ماقساتى بار ەڭبەك, ابايتانۋعا قوسىلعان سۇبەلى ۇلەس دەپ سانايمىن. پرەزيدەنت ءوزىنىڭ ماقالاسىندا ءبىز ءۇشىن اسا ماڭىزدى ءححى عاسىردا ەلىمىزدىڭ تىڭ سەرپىنمەن دامۋىنا جول اشاتىن ۇلتتىق سانانى ساقتاۋ جانە ونى زامان تالابىنا بەيىمدەۋ ماسەلەسىن قوزعاپ, بۇل رەتتە ابايعا جۇگىنۋ ارقىلى كوپ ءتۇيىننىڭ شەشىمىن تاباتىنىمىزدى تاعى ءبىر داتتەپ وتىر. قاسىم-جومارت كەمەل ۇلىنىڭ: «وسى ورايدا اباي مۇراسىنىڭ تيگىزەر پايداسى زور دەپ ەسەپتەيمىن. ۇلى اقىننىڭ شىعارمالارى بۇگىن دە وزەكتىلىگىن جوعالتقان جوق. ابايدىڭ وي-تۇجىرىمدارى بارشامىزعا قاشاندا رۋحاني ازىق بولا الادى. سوندىقتان ۇلتىمىزدى جاڭعىرتۋ ىسىندە ونىڭ ەڭبەكتەرىن باسشىلىققا الىپ, ۇتىمدى پايدالانۋ جايىن تاعى ءبىر مارتە وي ەلەگىنەن وتكىزگەن ءجون», – دەۋى وتە ورىندى
ماقالادا اباي ءسوزىنىڭ بۇگىنگى زامانىمىز ءۇشىن كوكەيكەستىلىگى, ەلىمىزدىڭ الدىندا تۇرعان ۇلان-عايىر مىندەتتەردى شەشۋدەگى ماڭىزدىلىعى جان-جاقتى اشىپ كورسەتىلگەن.
– وسىعان دەيىن دە اباي تۋرالى تالاي كىتاپتار شىقتى عوي. ماقالالاردا سان جوق. ايتىلماعان ءسوز قالماعان سياقتى. كەزىندە ءوزىڭىز دە ابايدىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىنا قاتىستى ويلارىڭىزبەن بولىسكەن بولاتىنسىز. بەرتىندە تاعى ءبىر كىتاپ شىعاردىڭىز. «اباي گەنيالنىي مىسليتەل ي گۋمانيست» دەپ اتالاتىن كىتابىڭىزدى ايتىپ وتىرمىن. وسى تاقىرىپقا قايتا ورالۋىڭىزدىڭ سەبەبى نەدە؟
– بۇل ەڭبەكتى ءبىز – قىزىم, بەلگىلى عالىم, قازاقستان رەسپۋبليكاسى عىلىم اكادەمياسىنىڭ مۇشەسى راۋشان ابدىلدينامەن بىرگە جازدىق. نەگىزگى ماقساتىمىز – ابايدىڭ ۇلىلىعىن, الەمدىك دەڭگەيدەگى ايتۋلى تۇلعا ەكەنىن دالەلدەۋ.
– سوندا قالاي؟ ابايدىڭ ۇلى ەكەنىنە كۇماندانۋشىلار بار ما؟
– ونداي ادامدار بىرەن-ساران كەزدەسەتىن دە شىعار. بىراق ءبىزدىڭ حالقىمىز ابايدىڭ كەمەڭگەرلىگىن الدەقاشان تانىعان. ابايتانۋمەن بىزگە دەيىن اينالىسقان زەرتتەۋشىلەر دە, قازىر وسى تاقىرىپقا قالام سىلتەپ جۇرگەن عالىمدار مەن ادەبيەتشىلەر دە قازاقتىڭ باس اقىنىنىڭ ۇلىلىعىنا, گەني ەكەنىنە كۇمان كەلتىرمەيدى. اباي قۇنانباي ۇلى – قازاق قوعامىنداعى دارا تۇلعا, عۇلاما ويشىل, اقىن, اعارتۋشى, ۇلتتىڭ جاڭا ادەبيەتىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى, اۋدارماشى, كومپوزيتور رەتىندە ەل تاريحىندا وشپەس ءىز قالدىرعان دانىشپان ادام. ونىڭ ولەڭدەرى مەن قارا سوزدەرىندە ۇلت بولمىسى, ءبىتىمى, تۇرمىس-تىرشىلىگى, دۇنيەتانىمى, مىنەزى, جانى, ءدىنى, ءدىلى, ءتىلى, رۋحى كورىنىس تاۋىپ, كەيىن اباي الەمى دەگەن بىرەگەي قۇبىلىس رەتىندە باعالاندى.
– ابايدى ۇلى دەي وتىرىپ, گەني دەگەندى قوسىپ قويدىڭىز. بۇل ۇعىم دانىشپان دەگەندى بىلدىرە مە؟
– تۋرا اۋدارعاندا, ءسوز اراسىندا گەنيدى دانىشپان دەسەك, ۇلكەن قاتەلىك بولمايدى. بىراق فيلوسوفيا ىلىمىندە ونىڭ ءوز انىقتاماسى بار. ءبىز بۇل رەتتە حVIII عاسىردا ءومىر سۇرگەن نەمىس كلاسسيكالىق فيلوسوفياسىنىڭ اتاسى سانالاتىن يممانۋيل كانتقا جۇگىنەمىز. كانت ءوزىنىڭ «كريتيكا سپوسوبنوستي سۋجدەنيا» دەگەن كىتابىندا گەني مەن تالانتتىڭ ايىرماشىلىعىن مۇقيات, جان-جاقتى تالداعان. ونىڭ ايتۋىنشا, ءاربىر ۇلتتا ءبىر عانا گەني بولادى. سەبەبى گەني – باعىت-باعدار بەرۋشى. بىلايشا ايتقاندا, تىڭعا تۇرەن سالۋشى ادام. ال تالانتتار, دارىندىلار – گەني ۇسىنعان جولمەن ءجۇرىپ, تاماشا ناتيجەلەرگە قول جەتكىزە العان تۇلعالار.
– جۇرتتىڭ ءبارى فيلوسوف ەمەس قوي, ارامىزدا كانتتىڭ ەڭبەكتەرىمەن تانىسپاعاندار دا از ەمەس. بىراق سوڭعى كەزدە ۇلى دەگەن ءسوزدى ءجيى قولداناتىن بولدىق. ەكىنىڭ-ءبىرىن ۇلى دەپ شىعا كەلەمىز. وسىعان نە ايتار ەدىڭىز؟
– قاي ەلدە بولماسىن, قوعامعا ولشەۋسىز ەڭبەك سىڭىرگەن ادامدار بار عوي. تەك ولاردىڭ ءبارىن ۇلى دەۋگە كەلمەيدى. كوپشىلىك وسىنى تۇسىنە الماي ءجۇر. ال شىندىعىنا كەلسەك, ءبىزدىڭ تاريحىمىزدا ۇلى ادامدار وتە از. ولاردى تانۋ ءۇشىن ۇلىلىق پەن تالانتتىڭ, دارىندىلىقتىڭ ارا-جىگىن اجىراتىپ الۋىمىز كەرەك. قايدا بولماسىن ءوزى تاڭداعان سالادا جارقىراي كورىنىپ جۇرگەن تالانتتى ادامدار از ەمەس. سولاردىڭ اراسىندا تىڭعا تۇرەن سالىپ, ايتالىق, رۋحاني دۇنيەدە نەمەسە ادەبيەتتە, عىلىمدا جاڭا باعىت اشقاندارى ساۋساقپەن سانارلىقتاي عانا. الەمدىك ولشەممەن كەلەتىن بولساق, ءبىز ۇلى, گەني دەپ جاڭا باعىت اشقانداردى ايتۋىمىز كەرەك. مىسالى, ولاردىڭ قاتارىنا ۋيليام شەكسپيردى, يوگانن گەتەنى, پلاتوندى (اريستوكل) جانە باسقالارىن جاتقىزۋعا بولادى. اعىلشىننىڭ فرەنسيس بەكون دەگەن فيلوسوفى بولعان. ول جاڭا زامانعا ساي كەلمەيتىن نارسەلەردىڭ بارلىعىن سارالاپ, اعىلشىنداردىڭ ساناسىنداعى شتامپتاردى يدولدار دەپ بەسكە ءبولىپ كورسەتىپ بەرگەن, ءوز ەلىنىڭ, حالقىنىڭ ومىرىنە ۇلكەن وزگەرىستەر اكەلگەن عالىم. سول سياقتى, فرانتسۋزداردىڭ ومىرىندەگى شەكسپيردىڭ دە ورنى بولەك.
قازاق قوعامىنىڭ ءومىرىن ابايعا دەيىنگى, ابايدان كەيىنگى دەپ ەكى كەزەڭگە بولۋگە بولادى. ابايعا دەيىنگى ادەبيەتىمىز, وي-سانامىز, فيلوسوفيامىز ءبىر بولەك تە, ابايدان كەيىن وسى قۇندىلىقتارعا كوزقاراسىمىز مۇلدە وزگەردى, جاڭا تۇسىنىك قالىپتاستى. ماسەلەن, نە جاقسى, نە جامان, نە سۇلۋ... وسىلاردىڭ بارلىعىنا اباي جاڭا ءتۇر اكەلدى, جاڭا ماعىنا, جاڭا باعىت بەردى. دەمەك, اباي قۇنانباي ۇلى – شىن مانىندەگى گەني.
– دانىشپان دەيسىز عوي...
– فيلوسوف بولعاندىقتان ماعان شىنايى باعاسى گەني سياقتى. ارينە, حالىق ابايدىڭ ايتقاندارىن كوزدى جۇمىپ بىردەن قابىلداي قويعان جوق. ەسكى مەن جاڭانىڭ تارتىسى ناق وسى كەزدەن باستالادى. اقىرى, وڭ وزگەرىستەردى كوكسەگەن اباي قازاقتىڭ ومىرىندەگى كەمشىلىكتەردى سىناۋعا ءماجبۇر بولادى. ول ءبىزدىڭ قازاق حالقىنىڭ ساناسىنداعى جاڭا زامانعا, جاڭا ۇردىسكە, جاڭا جولعا كەلمەيتىندەردىڭ بارلىعىن قاتتى سىناعان ادام. ويتكەنى ول وسىدان ءبىر عاسىردان استام ۋاقىت بۇرىن وركەنيەت كوشىنە ىلەسۋ ءۇشىن ۇلتتى جاڭعىرتۋ, جاڭا ومىرگە بەيىمدەۋ قاجەتتىگىن تۇسىنگەن. ونىڭ ءوز حالقىنا جاساعان ەڭ كەرەمەت جاقسىلىعى وسى دەپ ويلايمىن.
– زامانىندا ابايدىڭ وسى ىزگى نيەتىن تۇسىنبەگەندەردىڭ قاتارى قالىڭ بولعانىن بىلەمىز. وندايلار قازىر دە از ەمەس.
– دۇرىس ايتاسىڭ. مەن ءبىر جۇمباق اداممىن دەگەندەي, اباي – قازاق قوعامىنداعى قۇپياسى كوپ قۇبىلىس. ونىڭ قاتپار-قاتپار سىرلارىن اشۋ, ءتۇسىنۋ قيىن. ءبىز ءۇشىن ول دانالىقتىڭ سارقىلماس قاينارى ىسپەتتى. الاشتىڭ ارداقتىسى جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ «اباي» جۋرنالىندا (1918) «تالابىم, تاياعىم, جىگەرىم, ازىعىم, ماڭدايىما ۇستاعان اقىن اباي – قازىعىم, – دەپ جازىپتى. وسى سوزدەردىڭ ءوزى-اق كوپ جايدان سىر ۇقتىرىپ تۇرعان جوق پا؟!
كەيبىرەۋلەر اباي قازاقتى قاتتى سىنايدى دەپ, ءتىپتى ۇلتىن سۇيەتىنىنە كۇمانمەن قارايدى. اباي ءوزىنىڭ شىعارمالارىندا رۋحاني جۇتاڭدىق, بىلىمسىزدىك, ناداندىق, توعىشارلىق, جالقاۋلىق, ەكىجۇزدىلىك, مانساپقورلىق, ماقتانشاقتىق سياقتى ۇلتىنىڭ بويىنداعى كەمشىلىكتەردى سىنادى. ولاردىڭ تولىق ادام بولۋىنا كۇش سالدى. بۇل ناعىز ءوز حالقىنا دەگەن سۇيىسپەنشىلىكتىڭ كورىنىسى. زامانىندا نيكولاي گاۆريلوۆيچ چەرنىشەۆسكي دە ورىستاردى سوزبەن تۇيرەگەن, «ۆسە س نوگ دو گولوۆى رابى» دەگەن. بىراق بۇدان اتاقتى جازۋشى ورىستاردى جەك كوردى دەگەن ۇعىم تۋمايدى. اباي دا سول سياقتى قازاقتى جاقسى كورگەننەن, جانى اشىعاندىقتان ايتىپ وتىر. ونى تۇسىنگەندەر دە بولدى. مىسالى, اقيىق اقىن ماعجان جۇماباەۆ:
سوزىڭە قۇلاق سالىپ,
باعا بەرمەي,
قيسايىپ, قىڭىرايدى
جۇرتتىڭ يتتەس!
بۇرتيىپ, تەرىس قاراپ:
«اۋلاق ءجۇر!» – دەپ,
بولدى عوي جاقىن تۋعان
ءبارى كەكتەس,
– دەپ تەبىرەنبەي مە؟!
اباي سىناسا, ەسكى سانانى سىنادى. «تەرەڭ وي, تەرەڭ عىلىم ىزدەمەيدى, وتىرىك پەن وسەكتى جۇندەي ساباپ» دەپ قوعامعا سىني كوزبەن قاراۋىنىڭ سەبەبى وسىندا. حاكىمنىڭ «قايران ءسوزىم قور بولدى» نەمەسە «كوپ پىسىققا مولىقتى» دەگەن سوزدەرىن دە جەكە تۇلعاعا ەمەس, جالپى جۇرتقا ايتىلعان سىن دەپ قابىلداعانىمىز ءجون. ء«بىر كىسى ەمەس جازعانىم, جالپاق جۇرت قوي, شامدانباي-اق, شىراقتار, ۇقساڭ جارار» دەگەن سوزدەرىنىڭ استارىندا دا ۇلكەن وي جاتقانى انىق.
ءبىز ەلدى, ۇلتتى ابايشا ءسۇيۋدى ۇيرەنۋىمىز كەرەك. ۇلى اقىن ۇلتىنىڭ كەمشىلىگىن قاتتى سىناسا دا, تەك ءبىر عانا ويدى – قازاعىن, حالقىن تورگە جەتەلەۋدى ماقسات تۇتتى. ونىڭ ايتقاندارىنىڭ تەك قازاق ءۇشىن عانا ەمەس, باسقا حالىقتار ءۇشىن دە ءمانى وتە زور. ابايدىڭ ۇلىلىعى سوندا – ودان كەيىن ادەبيەتكە كەلگەندەردىڭ بارلىعى دا, ايتالىق, احمەت بايتۇرسىنوۆ, ماعجان جۇماباەۆ, شاكارىم قۇدايبەرديەۆ تاعى باسقالارى ابايدىڭ اسەرىمەن, ابايدىڭ جولىمەن جۇرگەن, ابايعا قاراپ وي تۇزەگەن. ابايدان كەيىنگى قازاق جازۋشىلارىنىڭ بارلىعىن الىپ قارايتىن بولساق, ولاردىڭ بارلىعىنىڭ ۇلى وقىتۋشىسى, جاڭا باعىت كورسەتۋشىسى – اباي.
اباي – زامانىنان وزىپ تۋعان دارا تۇلعا. ول قازاق حالقىن جاڭالىققا, عىلىم مەن بىلىمگە شاقىردى. ول ازاماتتىڭ قالىپتاسۋىندا, قازاقتىڭ بولاشاعىندا ءبىلىم مەن عىلىم ەرەكشە ءرول اتقاراتىنىنا كامىل سەندى.
اقىن جيىرما بەسىنشى قارا سوزىندە وزگە ءتىلدىڭ ادامعا نە بەرەتىنىنە توقتالىپ: «اربىرەۋدىڭ ءتىلىن, ونەرىن بىلگەن كىسى ونىمەنەن بىردەيلىك داعۋاسىنا كىرەدى, اسا ارسىزدانا جالىنبايدى», دەيدى.
بۇل سوزدەر بۇگىنگى تاڭدا دا وزەكتىلىگىن جويعان جوق. جاستارىمىز نەعۇرلىم كوپ ءتىلدى مەڭگەرسە, سوعۇرلىم ولاردىڭ مۇمكىندىگى دە مولايا تۇسەتىنىن ءومىر كورسەتىپ وتىر.
– پرەزيدەنت ءوز ماقالاسىندا ابايدىڭ مول مۇراسى قازاق ۇلتىنىڭ جاڭا ساپاسىن قالىپتاستىرۋعا قىزمەت ەتەتىنىن, ءاربىر جاستىڭ بويىندا ەلى مەن جەرىنە دەگەن پاتريوتتىق سەزىمدى ورنىقتىراتىنىن, سوندىقتان حاكىم ەڭبەكتەرىنىڭ ءنارىن وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ ساناسىنا ءسىڭىرۋ, ومىرلىك ازىعىنا اينالدىرۋ – ۇلتتى جاڭعىرتۋعا جول اشاتىن ماڭىزدى قادامنىڭ ءبىرى بولاتىنىن اتاپ كورسەتتى.
– ءبىز ءالى ابايدىڭ اقىل-ويلارىنىڭ تەرەڭىنە جەتە العان جوقپىز. ماسەلەن, ەڭبەكتىڭ ادام ومىرىندەگى ءرولى مەن پايداسى تۋرالى تالاي ادامدار جازعان. بىراق ابايدى وقىپ وتىرعاندا, ەڭبەك دەگەن ءسوزدىڭ ماعىناسىنىڭ وتە تەرەڭدىگىنە قانىعا تۇسەسىز. تۇلعانى ەڭبەك سومدايدى. ناعىز ادام بولۋ ءۇشىن ەڭبەك كورىگىندە شىڭدالۋ كەرەك. ەڭبەكتەن قورىقپايتىن ادامنىڭ الدى ارقاشان اشىق. كىسىلىگى دە جوعارى بولادى. ەڭبەكپەن ەتەنە تۇلعا ءوز ىسىنە ارقاشان سەنىمدى, ەشكىمگە جالتاقتامايدى, جاعىنۋدى بىلمەيدى, ءبىر سوزبەن ايتقاندا ەركىن. ءبىزدىڭ اڭساپ جۇرگەنىمىز وسى ەمەس پە؟ وسىنى اباي جان-جاقتى اشىپ كورسەتكەن.
ابايدىڭ شىعارمالارىنا زەر سالعان ءار ادام ونىڭ ۇنەمى ەلدىڭ ءوسىپ-وركەندەۋىنە مۇددەلى بولعانىن اڭعارادى. ونىڭ ولەڭدەرىندەگى «ەڭبەك ەتسەڭ ەرىنبەي, تويادى قارنىڭ تىلەنبەي», «تاماعى توقتىق, جۇمىسى جوقتىق, ازدىرار ادام بالاسىن», «وزىڭە سەن, ءوزىڭدى الىپ شىعار, ەڭبەگىڭ مەن اقىلىڭ ەكى جاقتاپ» – دەگەن قازىنالى ويلار ءبىزدىڭ زامانداستارىمىزعا دا باعىت-باعدار سىلتەپ تۇرعان جوق پا؟!
ابايدىڭ كىسىلىككە قاتىستى ويلارىن زەرتتەۋدىڭ دە ماڭىزى زور. باتىس فيلوسوفتارىنىڭ كوپشىلىگى تابيعاتتى, قورشاعان ورتانى, سانانىڭ قالىپتاسۋىن كوپ زەرتتەگەن. ال اباي سوكرات سياقتى ادامنىڭ بولمىس-ءبىتىمىن تانۋعا كوپ كوڭىل بولگەن. ادامنىڭ ەڭ نەگىزگى ماسەلەسى ونىڭ ادامگەرشىلىگى, كىسىلىگى دەپ ساناعان. وعان جان-جاقتى تالداۋ جاساعان. ايتالىق, ءار ادام دۇنيەگە كەلگەننەن كەيىن نە ىستەيمىن, نە ىستەدىم, نە ىستەۋىم كەرەك دەپ ويلانۋى مۇمكىن. ءوزىنىڭ ەڭبەكتەرىندە ۇلى اقىن وسى ساۋالدارعا جاۋاپ بەرەدى, ادام ءومىرىنىڭ ءمانى ونىڭ جاسامپازدىعىندا, اقىل-ويى مەن ءبىلىمىنىڭ تەرەڭدىگىندە ەكەنىن دالەلدەيدى. بايلىق پەن بيلىك وتكىنشى قۇبىلىس. ولار اركەز ادامعا بەرىك تۇعىر بولا المايدى.
ابايدى ءبىز نەگە گەني دەيمىز؟ ونىڭ الەمدىك فيلوسوفيا ىلىمىنە قوسقان ۇلەسى قانداي؟ اباي وزىنە دەيىنگىلەردىڭ وي-تۇجىرىمدارىن سارالاپ, تالداۋ ارقىلى كوپتەگەن ماسەلەلەردىڭ باسىن اشادى. پلاتون, اريستوتەل, گەگەل, تولستوي سياقتى عۇلامالارمەن وي جارىستىرادى. ونىڭ دانىشپاندىعى, مىنە, وسىندا.
اباي ادامزاتتى العا جىلجىتاتىن تەتىكتەردى ىزدەدى, وي تەرەڭىنە بويلادى. اباي مۇنداي دارەجەگە قالاي كوتەرىلدى دەگەنگە كەلسەك, ول ءوز ۇلتىنىڭ مادەنيەتىن, رۋحانياتىن, ونەرىن, جىرلارىن, جىراۋلاردىڭ تولعاۋلارىن, قازاق فولكلورىن كەرەمەت بىلگەن. سەمەيدە وقىعان كەزىندە فيردوۋسي, ءال-فارابي ويلارىنا زەر سالعان. سونىمەن بىرگە كەيىن ورىستىڭ ادەبيەتىن, فيلوسوفياسىن, سول ارقىلى پۋشكين, لەرمونتوۆ, تولستوي سياقتى بۇكىل ەۋروپانىڭ, تاعى باسقا ويشىلداردىڭ ەڭبەكتەرىمەن وتە مۇقيات تانىسقان. سودان كەيىن كەرەمەتتەي قابىلەتى بار ادام بولعاندىقتان ءار نارسەنىڭ ارقايسىسىنا تەرەڭ بويلاعان. قازاق اقىل-ويىنىڭ زاڭعار بيىگى ابايدىڭ زامان اۋىسىپ جاتسا دا جۇلدىزىنىڭ بيىك تۇرۋىنىڭ ءبىر سەبەبى مىنە, وسىندا.
– زەرتتەۋشىلەر, عالىمدار ابايدىڭ فيلوسوفيالىق, ەستەتيكالىك, ادەبي كوزقاراستاردىڭ تۇتاس ءبىر جۇيەسىن جاساعان ۇلى ويشىل, تەرەڭدىگىنە كەمەلدىگى ساي رەنەسسانستىق تۇلعا ەكەنىن ايتادى. وسىعان ءسىز قالاي قارايسىز؟
– وعان ەشكىم تالاسا قويماس. شىعىستىڭ ماڭگىلىك شوقجۇلدىزدارى ناۋاي, رۋداكي, حافيز, نيزامي سياقتى اباي ءححى عاسىردا دا قول جەتپەس بيىكتە تۇر. ءبىزدىڭ وزىق ويلى دەگەن زامانداستارىمىزدىڭ اراسىندا دا ول كوتەرگەن ماسەلەلەردىڭ بايىبىنا بارا الماي جۇرگەندەر از ەمەس. فيلوسوفيادا «ادالاۋ – وتچۋجدەنيە» دەگەن ۇعىم بار. اباي سونى جاقسى بىلگەن. وسىعان ءبىزدىڭ دە, باتىس فيلوسوفتارىنىڭ دا ءالى كۇنگە ءتىسى باتپاي كەلەدى دەسەم, قاتەلەسە قويماسپىن. اباي سول ۇعىمعا ناقتى تالداۋ جاساعان. مىسالى, ابايدىڭ «ينتەرناتتا وقىپ ءجۇر تالاي قازاق بالاسى» دەگەن ولەڭى بار. وقىرمان العاشىندا اقىننىڭ سۇيىنىشىنەن تۋعان شىعارما ەكەن دەپ قابىلدايدى. ال اباي بولسا, ولاردى ماقتاۋدىڭ ورنىنا قاتتى سىنايدى. نەگە؟ ابايدىڭ ويىنشا, ناعىز عىلىم جولىن تاڭداعان ادام وي-ساناسىن شىڭداپ, تەرەڭ ءبىلىم الۋدى, ءسويتىپ حالقىنا پايداسىن تيگىزۋدى ويلايدى, ماقسات ەتەدى. بۇل ناعىز عىلىمنىڭ مۇراتى. ال ينتەرناتتا وقىپ جۇرگەندەر ينەمەن قۇدىق قازعانداي تەر توگىپ, ءبىلىمىمدى تەرەڭدەتەيىن, حالقىما پايدامدى تيگىزەيىن دەمەيدى, ولار ورىستىڭ ءتىلىن ءبىلىپ الىپ, اۋدارماشى بولۋدى, بيلىكتەگىلەرگە قوسىلىپ, سورلى قازاقتى س ۇلىكشە سورۋ ارقىلى بايۋدى ارماندايدى. مىنە, «وتچۋجدەنيە» دەگەنىمىز وسى. ونىڭ ماعىناسى باسقا. مىسالعا التىندى الايىق, باسقا زاتتاردان ونىڭ ەش ايىرماشىلىعى جوق, ول نەبارى تاۋارلاردىڭ ەكۆيۆالەنتى عانا. شىنتۋايتىنا كەلگەندە التىندى تۋعىزاتىن ناعىز تاۋارلار, بىراق بىزگە التىن ولاردىڭ بارلىعىنان جوعارى تۇرعان سياقتى كورىنەدى. سودان دا جۇرتشىلىقتىڭ وعان دەگەن كوزقاراسى باسقا. ماحامبەت «وزىڭنەن تۋعان جاس بالا, ساقالى شىعىپ جات بولماي» دەپ جىرلاماي ما, ءوزىڭ تۋعان ۇلدىڭ سەنى تانىماي كەتۋى, ساعان جوعارىدان قاراۋى – مۇندا دا «وتچۋجدەنيەنىڭ» اعىسى بار. بيلىكتە دە سولاي. حالىق بولماسا, بيلىك تە بولماس ەدى. بىراق كەيبىرەۋلەر سونى ۇمىتىپ كەتىپ, ءوزىن حالىقتان جوعارى قويۋعا ۇمتىلادى. اباي وسىنىڭ ءبارىن تۇسىنگەن, عىلىمي تۇرعىدان تالداعان.
– اباي – ماڭگىلىك زەرتتەۋ نىسانى. اباي تۋرالى ءبىراز دۇنيە جازىلدى دەپ وتىرمىز. وسى رەتتە نازاردان تىس قالىپ كەلە جاتقان ماسەلەلەر بار ما؟
– بولعاندا قانداي. وي-سانامىز تەرەڭدەگەن سايىن ءبىز قايتا-قايتا ابايعا جۇگىنەمىز, ابايمەن سىرلاسامىز, ابايمەن اقىلداسامىز. ونىڭ ۇلىلىعىن مويىندايمىز, باس يەمىز. ماقتانامىز. ويتكەنى اباي – كانت, پلاتوندار سياقتى الەمدىك دەڭگەيدەگى تۇلعا! بۇل سوزدەردى تەككە قايتالاپ وتىرعان جوقپىن. ول – شىن مانىندە ۇلى ادام! كانت جونىندە قانشاما كىتاپ جازىلدى. ءالى دە جازىلا بەرەدى. اباي دا سول سياقتى. قازاق حالقى قانشا ۋاقىت ءومىر سۇرسە, سونشالىقتى ابايدان تاعىلىم الادى. ابايدى سونشالىقتى تەرەڭ تۇسىنۋگە ۇمتىلادى. اباي الەمى شەتسىز-شەكسىز, ءتۇپسىز تەرەڭ-تۇڭعيىق. اقىننىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعى سان قىرىنان قانشا سارالانىپ كەلە جاتسا دا «جۇمباق جاننىڭ جۇرەگىنىڭ تۇبىنە تەرەڭ بويلاۋ» مۇمكىن ەمەس.
ابايدىڭ كەرەمەت ءبىر وسيەتى بار. دالا دانىشپانى: «اتاڭنىڭ بالاسى بولما, ادامنىڭ بالاسى بول!» دەيدى. وسى ۇلى ءسوزدى كوپشىلىك ءوز ماعىناسىندا ءتۇسىنىپ جۇرگەن جوق. كەيبىرەۋلەر «ادامزاتتىڭ بالاسى بول» دەدى دەپ ءجۇر. انىعى اباي بۇل ارادا سەن اكەڭنىڭ عانا بالاسى ەمەسسىڭ, ادامنىڭ بالاسىسىڭ دەگەندى ايتىپ وتىر. ادام دەگەن ول – ءتۇر (ۆيد). ءبىز – قاي ۇلتقا, قاي ۇلىسقا جاتساق تا, ادامبىز. سوندىقتان بارلىعىمىز ءبىر-ءبىرىمىزدى باۋىر ساناۋىمىز كەرەك. ابايدىڭ ويىنشا, جەر دە ادامعا ورتاق. دەمەك, ارال تەڭىزى تارتىلسا, بۇل قازاقتىڭ عانا تراگەدياسى ەمەس, بۇكىل ادامزاتتىڭ قايعى-قاسىرەتى. الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە ورىن الىپ جاتقان ەكولوگيالىق پروبلەمالار دا سول ەلدىڭ ازاماتتارىن عانا ەمەس, بارشانى الاڭداتۋى ءتيىس. ءوز زامانىندا بۇل ماسەلەلەردى مارك اۆرەلي, سەنەكا سياقتى ويشىلدار دا كوتەرگەن. اباي دا ءوز ورتاسىنا بارلىعىمىزدىڭ ادامنىڭ بالاسى ەكەنىمىزدى تۇسىندىرۋگە تىرىسقان.
ابايدىڭ: «ولسە ولەر تابيعات,
ادام ولمەس,
ول بىراق قايتىپ كەلىپ,
ويناپ – كۇلمەس,
«مەنى» مەن «مەنىكىنىڭ»
ايرىلعانىن
ء«ولدى» دەپ ات قويىپتى
وڭكەي بىلمەس»,
دەگەن سوزدەرى دە بىزگە جاقسى تانىس. بۇل ارادا اباي قانداي ويدى قوزعاپ وتىر؟ جەكە تۇلعا كوپ بولسا 100 جاسايدى. جۇزدەن از نەمەسە كوبىرەك جاساۋى مۇمكىن. بىراق ول بۇل دۇنيەدەن كەتەدى, ولەدى. ال ادامنىڭ ءبارى بىردەي ولمەيدى. ەگەر سەن ارتىڭا ءىس قالدىرساڭ, وي قالدىرساڭ, ولمەيتۇعىن ءسوز قالدىرساڭ حالىقتىڭ جادىندا ماڭگى ساقتالاسىڭ. مىنە, ابايدىڭ تۋعانىنا 175 جىل تولعالى وتىر. ومىردەن وزعانىنا دا كوپ ۋاقىت بولدى. بىراق اباي ولگەن جوق. ويتكەنى ونىڭ ارتىندا ولمەيتىن ءسوزى مەن ويلارى قالدى.
– اباي مۇراسى الەم جۇرتشىلىعى تاراپىنان ءوزىنىڭ لايىقتى باعاسىن الدى دەۋگە بولا ما؟
– قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى قازىرگى وركەنيەتتى مەملەكەتتەردىڭ بارلىعى دەرلىك شوقتىعى بيىك تاريحي تۇلعالارىمەن ماقتاناتىنىن, قازاق جۇرتى دا ءبىرتۋار پەرزەنتتەردەن كەندە ەمەس ەكەنىن, اباي مۇرالارىن تەك ءبىر حالىقتىڭ, تەك ءبىر مەملەكەتتىڭ كولەمىندە عانا ەمەس, دۇنيەجۇزىلىك وركەنيەت اۋقىمىندا قاراستىرۋ قاجەتتىگىن ايرىقشا ايتتى. «بىراق ءبىز ۇلى ويشىلىمىزدى جاھان جۇرتىنا لايىقتى دەڭگەيدە تانىتا الماي كەلەمىز», دەدى.
اقىن شىعارمالارىنىڭ تەرەڭىنە ۇڭىلگەن زەرتتەۋشىلەردىڭ ورتاق ويى – اباي كۇللى ادامزات بالاسىنا اقىل-ويدىڭ جەمىسىن سىيلادى. مىنە, سوندىقتان دا ابايدى قالاي ماقتاساق تا ارتىق ەمەس. ۇلتىمىزدىڭ بۇكىل وزىق قاسيەتىن ءبىر بويىنا سىڭىرگەن اباي ءومىرى مەن شىعارماشىلىعى حالقىمىزدىڭ سارقىلماس قازىناسى. ونىڭ ادام مەن قوعام, ءبىلىم مەن عىلىم, ءدىن مەن ءداستۇر, تابيعات پەن قورشاعان ورتا, مەملەكەت پەن بيلىك, ءتىل مەن قارىم-قاتىناس تۋرالى ايتقان وي-تۇجىرىمدارى عاسىرلار وتسە دە ماڭىزىن جوعالتپايدى. ابايدىڭ ولەڭدەرىن جاتقا ايتامىز, كوپتەگەن شىعارمالارىمەن تانىسپىز. دەسەك تە, ءبىز ابايدى ءوز دەڭگەيىندە الەمگە تانىتا الماي كەلەمىز. ول ول ما, ابايدىڭ ءوزىن ءالى تاني الماي وتىرمىز. بيىلعى مەرەيتويعا ازىرلىك بارىسىندا وسى رەتتە ءبىراز ءىس تىندىرىلاتىنىنا سەنگىم كەلەدى.
اڭگىمەلەسكەن
جاراسباي سۇلەيمەنوۆ,
جۋرناليست