قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ مۇراعات قورلارىنداعى قازاق ەلى ومىرىنە قاتىستى دەرەكتەر تۋرالى ءسوز
ۇلتتىق تاريحتى زەردەلەۋ جونىندە وتكىزىلگەن ۇلكەن جيىننان كەيىن تاريح سالاسىندا جاڭاشا سىلكىنىس, جاڭاشا سەرپىلىس ورىن الىپ جاتقانى شىندىق. سونىڭ ءبىرى – قازاق قوعامىنا بەيتانىس دۇنيەلەردى جارىققا شىعارۋ ءۇشىن تاريحشى عالىمدارىمىزدىڭ شەتەلدەرگە ىسساپارلارعا شىعۋى. جۋىردا عانا قىتايدان ورالعان ر.سۇلەيمەنوۆ اتىنداعى شىعىستانۋ ينستيتۋتىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى جانىمحان وشانمەن اڭگىمە نەگىزىنەن ءىسساپاردىڭ ناتيجەسى تۋرالى ءوربىدى.
قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ مۇراعات قورلارىنداعى قازاق ەلى ومىرىنە قاتىستى دەرەكتەر تۋرالى ءسوز
ۇلتتىق تاريحتى زەردەلەۋ جونىندە وتكىزىلگەن ۇلكەن جيىننان كەيىن تاريح سالاسىندا جاڭاشا سىلكىنىس, جاڭاشا سەرپىلىس ورىن الىپ جاتقانى شىندىق. سونىڭ ءبىرى – قازاق قوعامىنا بەيتانىس دۇنيەلەردى جارىققا شىعارۋ ءۇشىن تاريحشى عالىمدارىمىزدىڭ شەتەلدەرگە ىسساپارلارعا شىعۋى. جۋىردا عانا قىتايدان ورالعان ر.سۇلەيمەنوۆ اتىنداعى شىعىستانۋ ينستيتۋتىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى جانىمحان وشانمەن اڭگىمە نەگىزىنەن ءىسساپاردىڭ ناتيجەسى تۋرالى ءوربىدى.
– قىتايعا بارعان ساپارىڭىزدىڭ نەگىزگى زەرتتەۋ نىسانى حV-ءحىح عع. قازاق حاندىعىنىڭ تاريحى, قازاقستاننىڭ باتىس جانە شىعىس ەلدەرىمەن سىرتقى ساياسي بايلانىستارى ەكەن. ەش قيىندىقسىز, كەدەرگىسىز جاقسى بارىپ كەلدىڭىز بە؟ جۇمىسىڭىز قانشالىقتى ناتيجەلى بولدى؟
– «مىڭجىلدىق كوكجيەك» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى شەڭبەرىندە قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ بەيجىڭ جانە سيان قالالارىنا ارحەوگرافيالىق عىلىمي ىسساپارمەن بارىپ قايتتىق. شىعىستانۋ ينستيتۋتى عالىمدارىنان قۇرالعان شاعىن توپقا اتالعان ينستيتۋتتىڭ ازيا جانە تىنىق مۇحيتى ايماعى ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى باقىت ەجەنحان ۇلى باسشىلىق ەتتى. ءىسساپار باستالماس بۇرىن وسى جولعى عىلىمي ساپاردى ەكى باعىتتا جۇرگىزۋ, ياعني ءبىرىنشى باعىتتا قىتايدىڭ ءبىرىنشى تاريحي مۇراعاتىندا ساقتالعان قازاق تاريحىنا قاتىستى قۇجاتتاردى جيناقتاۋ, ەكىنشى باعىتتا قازاق حالقىنىڭ ەتنوگەنەزى مەن كونە تاريحىنا بايلانىستى قىتاي جەرىندە ساقتالعان ءتۇرلى كونە ەسكەرتكىشتەردى جيناۋ بويىنشا جۇمىس ىستەۋ الدىن-الا جوسپارلانعان بولاتىن. وسى ەكى باعىتتا جوسپارلانعان جۇمىستىڭ بارلىعى ءوز دەڭگەيىندە اتقارىلدى. قازاق تاريحىنا قاتىستى اسا مول مالىمەت تسين پاتشالىعى مۇراعات قۇجاتتارىندا ساقتالعان. ناتيجەلى ەڭبەكتىڭ ارقاسىندا «تسين پاتشالىعى داۋىرىندەگى شىڭجاڭعا قاتىستى ءمانجۋ ءتىلدى مۇراعات قۇجاتتار جيناعى» دەپ اتالاتىن كوپ تومدىق ەلگە اكەلىندى.
– بۇل جيناقتا قازاققا قاتىستى قانداي قۇجاتتار بار؟ تاراتىڭقىراپ ايتىپ ءوتسەڭىز؟
– قىتايدىڭ ءبىرىنشى تاريحي مۇراعاتى مەن قىتاي شەكارا ايماقتارى تاريحي-گەوگرافياسىن زەرتتەۋ ورتالىعىنداعى ۆۋ يۋانفەن, لي شەن سىندى عالىمدار قۇراستىرعان «تسين پاتشالىعى داۋىرىندەگى شىڭجاڭعا قاتىستى ءمانجۋ ءتىلدى مۇراعات قۇجاتتار جيناعى» اتتى ەڭبەك 2012 جىلدىڭ سوڭىندا از تارالىممەن (بار-جوعى 50-60 دانامەن) جارىق كورگەن ەدى. بۇل ەڭبەكتىڭ ۇزىن سانى 283 توم. بۇعان ءبىرىنشى تاريحي مۇراعاتتىڭ «تسزيۋن تسزي چۋ لۋ فۋ زوۋ چجە» – «اسكەري باسقارمادا ساقتالعان ۇلىقتار مالىمدەمەلەرىنىڭ كوشىرمەلەر قورى») دەپ اتالاتىن قورىندا ساقتالعان 72812 قۇجات (ونىڭ 8887-ءسى قوسىمشا قۇجات سانالادى) ەنگىزىلگەن. بۇل جادىگەرلەر 1730 جىلدىڭ سوڭىنان 1911 جىلدىڭ ورتاسىنا دەيىنگى جالپى سانى 181 جىلدى قامتيدى.
ايتا كەتەرلىك ءبىر جايت, اتالمىش ەڭبەك قىتايدىڭ ءداستۇرلى تاريحناماسىنا ساي قۇراستىرىلعاندىقتان, ونىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى – وندا تاريحتا قىتايمەن قارىم-قاتىناستا بولعان ەلدەردىڭ بارلىعى «قىتايعا باعىنعان» دەگەن تاريحي تۇجىرىمدامانى قولدانعان. وسىنداي سەبەپكە بايلانىستى, ەڭبەكتىڭ تاقىرىبى «تسين پاتشالىعى داۋىرىندەگى شىڭجاڭعا قاتىستى ءمانجۋ ءتىلدى مۇراعات قۇجاتتار جيناعى» دەپ اتالادى. سوعان قاراماستان, ونداعى قۇجاتتاردىڭ اۋقىمدى بولىگى تسين پاتشالىعىنىڭ قازاق, بۋرۋت (قىرعىز), قوقان, باداقشان سىندى ورتالىق ازيا ەلدەرىمەن ورناتقان قارىم-قاتىناس تاريحىنان سىر شەرتەدى. سونىمەن بىرگە, وندا اتالمىش ەلدەردىڭ, اسىرەسە, قازاقتار مەن قىرعىزداردىڭ XVIII-XIX عاسىرلارداعى تاريحى, مادەنيەتى, ەكونوميكاسى, ساياسي جۇيەسى جانە ىشكى الەۋمەتتىك جاعدايى تۋرالى اسا قۇندى مالىمەتتەر ساقتالعان. قىتايدىڭ ءبىرىنشى تاريحي مۇراعاتىنداعى بۇل قۇجاتتاردىڭ قالىپ تاسۋى تسين پاتشالىعىنىڭ جاۋلاپ الۋ ماقساتىنداعى تاريحىمەن, اسىرەسە, ولاردىڭ جوڭعار حاندىعى مەن قاشعاريانى باسىپ الۋ تاريحىمەن تىكەلەي بايلانىستى بولدى. تسين پاتشالىعى ءXVIIى عاسىردىڭ 50-جىلدارىندا كوپ جىل بويى قازاق حاندىعىمەن شايقاسىپ, ابدەن قالجىراعان جوڭعار حاندىعىن جويعاننان كەيىن, كوپ وتپەي قاشعاريانى دا ءوزىنىڭ تىكەلەي بيلىگى استىنا الا باستادى. وسى تاريحي وقيعالاردىڭ بارىسىندا ورتالىق ازياداعى باسقا حالىقتار دا الپاۋىت ايداھارمەن بەتپە-بەت كەلۋگە ءماجبۇر بولىپ, ونىمەن اراداعى قارىم-قاتىناستىڭ بەيبىت جولدارىن قاراستىرا باستاعانى ءمالىم. قازاق حاندىعى مەن تسين پاتشالىعى اراسىنداعى ساياسي-ديپلوماتيالىق جانە ەكونوميكالىق بايلانىس وسىنداي جاعدايدا باستالدى. مۇراعات قۇجاتتارىنىڭ قازاققا قاتىستى مازمۇنى بىلاي بولىپ كەلەدى: تسين پاتشالىعى اسكەري كۇشتەرىنىڭ جوڭعار حاندىعىنىڭ سوڭعى اقسۇيەكتەرى بولعان ءامىرسانا, قاساقشيرا سىندى تۇلعالاردى قولعا ءتۇسىرۋ جولىندا جاسالعان اسكەري شارالار بارىسىندا العاشىندا قازاق حاندىعىنىڭ اسكەري كۇشتەرىمەن بەتپە-بەت كەلىپ, كەيىن كەلە ەكى جاقتىڭ بىتىمگە كەلۋى; سول تۇستاعى ۇكىمەت پەن ارميا قولباسشىلارىنىڭ قولدانعان ساياساتىنا ارنالعان قۇجاتتار; ەكى ەل اراسىندا رەسمي بايلانىستار ورناتىلعاننان كەيىن ءبىر-بىرىنە ەلشى جىبەرۋى مەن ەكى ەل اراسىنداعى ساياسي-ديپلوماتيالىق ىستەردىڭ قۇجاتتارى; قازاقتار مەن ورتالىق ازياداعى باسقا ەلدەردىڭ قارىم-قاتىناسى تۋرالى قۇجاتتار; قازاق-تسين ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناستارى, ونىڭ ىشىندە XVIII عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىنان XIX عاسىردىڭ باسىنا دەيىنگى مەزگىلدە ەكى ەل اراسىندا جۇرگىزىلگەن «جىلقىعا جىبەك» ساۋداسىنا بايلانىستى ءارتۇرلى قۇجاتتار; قازاق ەلى مەن جەرى تۋرالى, قازاق رۋ-تايپالارى مەن ولاردىڭ باسشىلارى تۋرالى مالىمەتتەر; قازاق جەرىنە قاتىستى گەوگرافيالىق ماعلۇماتتار; قازاق پەن جوڭعار اراسىنداعى شايقاستاردان مالىمەتتەر; جوڭعار حاندىعى جويىلعاننان كەيىن قازاقتاردىڭ بۇرىن جوڭعارلار باسىپ العان اتامەكەنىنە ورالۋى جانە قازاقتاردىڭ قولدارىندا قالعان قالماقتاردىڭ تسين پاتشالىعىنا قاشىپ كەتۋى مەن بەيبىت تۇردە كوشىرىلۋى سىندى ماسەلەلەرگە بايلانىستى جازىلعان قۇجاتتار; تسين پاتشالىعىنىڭ قۇزىرىنا ەنگەن كەيبىر قازاقتاردىڭ احۋالى, قىتايداعى قازاقتاردىڭ قالىپتاسۋى, ت.ب. تۋرالى مالىمەتتەر بار.
– ءىسساپار بارىسىندا قىتايدىڭ ءبىرىنشى تاريحي مۇراعاتى تاعى قانداي قۇپيالارىن اشتى؟
– وسى جولعى ءىسساپاردا جوعارىدا اتالعان كوپتومدىقتى ەلگە جەتكىزۋدەن تىس, قازاق ەلى تاريحىنا قاتىستى باسقا دا قۇجاتتارعا تەكسەرۋ جۇرگىزۋ ماقساتىندا قىرۋار ۋاقىت جۇمساۋعا تۋرا كەلدى. جۇمىس ءناتيجەسىندە, ابىلاي حان, ابىلپەيىز سۇلتان, بولات حان, ءۋالي سۇلتان سىندى قازاق حان-سۇلتاندارىنىڭ حاتتارى انىقتالىپ, ولاردىڭ ءبىرازى كوشىرىلىپ الىندى. ەلگە اكەلىنگەن بۇل قۇجاتتاردىڭ ءبىرازى قۇجاتتىڭ كسەروكوشىرمەسى, قالعاندارى قولمەن كوشىرىلدى. بۇلار جوعارىدا اتالعان كوپتومدىق جيناققا ەنگىزىلمەگەن.
– ءوزىڭىز ەكى باعىتتا جۇمىس ىستەدىك دەپ ايتىپ ءوتتىڭىز. ەندى ەكىنشى باعىتتا اتقارىلعان جۇمىستار قانداي بولدى دەگەن زاڭدى ساۋال تۋىندايدى؟
– نەشە مىڭداعان جىلدىق جازبا تاريحى بار قىتاي ەلى ءوز كورشىلەرى تۋرالى ەڭ كوپ ءمالىمەتتەردى قاعاز بەتىنە جازىپ قالدىرعان ەل رەتىندە تانىلادى. سول سەبەپتى, ەۋرازيا دالاسىن ەركىن قونىستاعان قازاقتاردىڭ تىكەلەي اتا-بابالارى سانالعان كونە تۇركى-موڭعول تايپالارىنىڭ مىڭداعان جىلدىق تاريحى تۋرالى ەڭ قۇندى دەرەكتەردىڭ كوبى سول ەلدىڭ تاريحي جازبالارىندا, مۇراعات قۇجاتتارىندا جانە باسقا تاريحي ءجادىگەرلەرىندە ساقتالعان. ەڭ قىزىعى, قىتاي ەلى تاريحتى قاعاز بەتىنە ءتۇسىرىپ قانا قويماي, ءوز ەلى مەن وزگە ەلدەردىڭ تاريحىن ماڭگى تاستارعا بادىزدەپ تە وتىرعان. بۇگىنگى كەزدە ولاردىڭ «تاس جازبالارىندا» الەم ەلدەرىندە تەڭدەسى جوق جازبا بايلىق قورى ساقتاۋلى. «تاس جازبالاردى» اشۋ مەن زەرتتەۋ جۇمىسى ول ەلدە ەڭ قارقىندى جۇمىستاردىڭ ءبىرى سانالادى. بۇل جۇمىستاردىڭ قارقىن الۋى قىتاي تاريحىن, قىتاي مەن كورشى ەلدەردىڭ ءتۇرلى قارىم-قاتىناسى تاريحىن زەرتتەۋگە سەرپىن بەرە باستادى. سوڭعى ۋاقىتتا اشىلعان جاڭالىقتار تۇركىتانۋ عىلىمىنىڭ تىڭ تاقىرىپتارىن جازۋعا جاڭا مۇمكىندىك بەرۋدە. سەبەبى, ەسكەرتكىشتەردىڭ ءبىراز بولىگى ءتۇرلى تاريحي كەزەڭدە قىتاي جەرىنە بارىپ, سول ەلدە ەلەۋلى مىندەتتەر اتقارعان, تۇركى حالىقتارىنان شىققان تاريحي تۇلعالاردىڭ قابىر باسىنا قويىلعان ەپيتافيالىق ەسكەرتكىشتەر بولىپ, ال, ول كونە تۇركى حالىقتارىنىڭ تاريحىنان تىڭ ءارى ناقتى مالىمەتتەر بەرىپ وتىر. بۇل ەسكەرتكىشتەردىڭ ەلەۋلى بولىگى VI-IX عاسىرلارداعى تۇركى حالىقتارىنىڭ تاريحىنان سىر شەرتەدى. ەسكەرتكىشتەردىڭ نەگىزگى مازمۇنىندا اتالعان نارسە تاريحي تۇلعانىڭ اتى-ءجونى, تۋعان جانە ولگەن جىل, ايى مەن كۇنى, قاي ەلدىڭ ادامى ەكەندىگى, تۇركى تايپالارىنىڭ قايسى رۋىنان شىققانى, اكەسىنىڭ, اتا-بابالارىنى