11-15 جاستاعى ءاربىر بەسىنشى قازاقستاندىق ءجاسوسپىرىم اي سايىن بۋللينگتىڭ قۇربانى نەمەسە قاتىسۋشىسى بولادى. وعان قاتىسۋ ۇلدار اراسىندا كوبىرەك تارالعان.
بۇگىندە بۋللينگ الەم مەكتەپتەرىندە كەڭىنەن تارالىپ وتىر. بۋللينگ ءسوزى اعىلشىن ءتىلىنىڭ bully, ياعني قورقىتۋ ۇعىمىن بەرەدى. بۇل فيزيكالىق اگرەسسيانى عانا ەمەس, پسيحولوگيالىق قىسىم, قورقىتۋ, تارتىپ الۋ, قورلاۋ دەگەندى بىلدىرەدى. مۇنداي تەرىس ارەكەتتەر فيزيكالىق بايلانىس, سوزدەر نەمەسە باسقا دا ادىستەر تۇرىندە بولۋى مۇمكىن. مىسالى, بەت كورىنىسىن وزگەرتۋ نەمەسە ادەپسىز قيمىل, سونداي-اق بۋللينگتىڭ قۇربانىن توپتان, قاۋىمداستىقتان ادەيى شىعارىپ تاستاۋعا ۇمتىلۋ.
ءبىر جىلدان اسا ۋاقىت بۇرىن ەلىمىزدەگى قوعامدىق دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇلتتىق ورتالىعىنىڭ «مەكتەپ جاسىنداعى بالالاردىڭ دەنساۋلىققا قاتىستى مىنەز-قۇلقى» («Health behaviour in school-aged children») تاقىرىبىنداعى زەرتتەۋ توبى جاسوسپىرىمدەر اراسىنداعى دەنساۋلىق پەن ءال-اۋقات كورسەتكىشتەرىن زەردەلەۋ ماقساتىندا قازاقستاندىق وقۋشىلار اراسىندا ساۋالداما جۇرگىزدى. زەرتتەۋ توبى مۇنداي كورسەتكىشتەردى ءار 4 جىل سايىن جيناپ زەرتتەيدى.
مەكتەپ وقۋشىلارىنا ساۋالداما جۇرگىزۋ بارىسىندا, سوڭعى ەكى ايدا ولاردىڭ بۋللينگكە نەمەسە كيبەربۋللينگكە قانشالىقتى ءجيى قاتىسقانىن, وزدەرى ونىڭ قۇرباندارىنا اينالعانى جايلى سۇراقتار قويىلدى. دسۇو زەرتتەۋ توبى عالىمدارىنىڭ ايتۋىنشا, بۋللينگ قۇرباندارىنىڭ دا, قاتىسۋشىلارىنىڭ دا ىلەسپە جانە بولاشاقتا پسيحيكالىق دەنساۋلىققا بايلانىستى پروبلەمالارى بار. بەلگىلى بولعانداي, 11-15 جاستاعى جاسوسپىرىمدەردىڭ 17%-ى مەكتەپتە ايىنا ءبىر نەمەسە بىرنەشە رەت بۋللينگ قۇربانى بولعان. بۇل رەتتە اۋىلدىقتارمەن سالىستىرعاندا قالا وقۋشىلارى ءجيى زارداپ شەگەتىنىن ايتا كەتكەن ابزال. ۇلدار مەن قىزدار اراسىندا بۋللينگتىڭ تارالۋى 15 جاسقا جاقىنداعاندا ازايادى.
مەكتەپتە باسقا ادامداردىڭ بۋللينگىنە ايىنا ءبىر نەمەسە بىرنەشە رەت 11-15 جاستاعى جاسوسپىرىمدەردىڭ 20%-ى قاتىستى. وسى مىنەز-ق ۇلىقتىڭ تارالۋى 11 جانە 13 جاستاعى ەر بالالار اراسىندا ەڭ جوعارى كورسەتكىشكە يە ەكەن. سونىمەن قاتار جاڭا تەحنولوگيالاردى دامىتۋمەن جانە الەۋمەتتىك جەلىلەردى تانىمال ەتۋمەن بۋللينگتىڭ جاڭا ءتۇرى كيبەربۋللينگ پايدا بولدى.
كيبەربۋللينگ مىسالدارىنا قورلاۋ حابارلامالارىن جىبەرۋ ء(ماتىن نەمەسە ينتەرنەت ارقىلى), الەۋمەتتىك جەلىلەردە ەلەمەۋشىلىك پىكىرلەردى جاريالاۋ, كەمسىتۋ فوتوسۋرەتتەرىن ورنالاستىرۋ, سونداي-اق ەلەكتروندى نىساندا بىرەۋدى قورقىتۋ جاتادى.
كيبەربۋللينگ دەپرەسسيا, ۇرەي, ءوزىن-ءوزى تومەن باعالاۋ, ەموتسيونالدىق بۇزىلۋلار, پسيحوبەلسەندى زاتتاردى قولدانۋ جانە سۋيتسيدتىك مىنەز-ق ۇلىق سيياقتى پسيحيكالىق دەنساۋلىق پەن كۇردەلى پروبلەمالاردى دامىتۋعا ىقپال ەتە وتىرىپ, جاسوسپىرىمدەردىڭ دەنساۋلىعىنا تەرىس اسەر ەتەدى. بۇگىندە 11-15 جاستاعى جاسوسپىرىمدەردىڭ 12%-ى كەم دەگەندە ءبىر رەت نەمەسە ودان دا كوپ كيبەربۋللينگكە ۇشىراعانى بەلگىلى بولدى.
كەم دەگەندە ءبىر رەت باسقا ادامداردى كيبەربۋللينگ قۇربانى ەتۋگە جاسوسپىرىمدەردىڭ 11%-ى قاتىسقان. ايتا كەتەرلىگى, مۇنداي مىنەز-ق ۇلىق ۇلدار اراسىندا كەڭ تارالعان.
عالىمداردىڭ پىكىرىنشە, بۋللينگتى مەكتەپ دەڭگەيىندە تومەندەتۋ شارالارى بۋللينگتىڭ الدىن الۋ بويىنشا باعدارلامالاردى ەنگىزۋدى, اتا-انالاردى تارتۋدى, تارتىپتىك ادىستەردى قولدانۋدى, مەكتەپتەگى الەۋمەتتىك احۋالدى جاقسارتۋدى, بالالاردى قاداعالاۋدى قامتيدى.
ۇلتتىق دەڭگەيدە كەشەندى ستراتەگيالار مەن الدىن الۋ باعدارلامالارى, جوعارى اقپاراتتاندىرۋ, سونداي-اق بۋللينگ پەن كيبەربۋللينگ قۇرباندارىنا قولداۋ كورسەتۋ قىزمەتىن دامىتۋ ماڭىزدى.
دسۇو زەرتتەۋ توبى عالىمدارىنىڭ پىكىرىنشە, زورلىق-زومبىلىقتىڭ الدىن الۋ جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ قىزمەتتەرىنىڭ ءوزارا ءىس-قيمىلىن جاقسارتۋ جانە زورلىق-زومبىلىققا قاتىستى قولدانىستاعى زاڭداردى باعالاۋ بۋللينگ پەن كيبەربۋللينگكە قارسى كۇرەستىڭ نەگىزگى قۇرامداس بولىگى سانالادى.