پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ شەتەلگە بيىلعى العاشقى ساپارىن بىرىككەن اراب امىرلىكتەرىنەن ء(باا) باستاماق. مەملەكەت باسشىسىنىڭ بۇل ساپارى ساياسي تۇرعىدان دا, ساۋدا-ەكونوميكالىق جاعىنان دا ماڭىزعا يە.
سەنىمگە نەگىزدەلگەن سەرىكتەستىك
قازاقستان مەن بىرىككەن اراب امىرلىكتەرى ديپلوماتيالىق بايلانىس ورناتقالى 27 جىلدىڭ ءجۇزى بولدى. وسى ۋاقىت ارالىعىندا ەكى ەل اراسىنداعى ساياسي, ساۋدا-ەكونوميكالىق جانە مادەني قارىم-قاتىناستىڭ كوكجيەگى كەڭەيىپ, سەرىكتەستىكتىڭ جوعارى دەڭگەيى قالىپتاستى. قازاقستان مەن ءباا قارىم-قاتىناسى ءوزارا تۇسىنىستىك پەن كەلىسىمگە نەگىزدەلىپ دامىپ كەلەدى.
بىرىككەن اراب امىرلىكتەرىنىڭ قازاقستانداعى ەلشىسى مۇحاممەد ءال-دجابەردىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, ءباا تاراپى ءۇشىن قازاقستان – سەنىمدى سەرىكتەس, الەۋەتتى ارىپتەس.
«قازاقستان – ورتالىق ازياداعى ەڭ باستى سەرىكتەسىمىز. ءتيىمدى قارىم-قاتىناسىمىزدى بۇكىل سالالاردا بەلسەندى دامىتۋعا مۇددەلىمىز. حالىقارالىق كۇن تارتىبىندەگى ماسەلەلەرگە قاتىستى ۇستانىمدارىمىزدى سالىستىرىپ, قازاقستان-امىرلىكتەر قارىم-قاتىناسىنىڭ قۇقىقتىق نەگىزىن نىعايتۋعا بىرلەسە كۇش سالۋعا ءازىرمىز», دەدى ءال-دجابەر مىرزا «Egemen Qazaqstan» گازەتىنە بەرگەن سۇحباتىندا.
بۇدان بولەك, بىرىككەن اراب امىرلىكتىكتەرى الەمدىك ارەنادا قازاقستان باستامالارىنا ءاردايىم قولداۋ كورسەتەدى. ەكسپو-2017 حالىقارالىق مامانداندىرىلعان كورمەسىن وتكىزۋگە ۇسىنىس بىلدىرگەندە, قازاقستاندى بەلسەندى قولداعان ەلدەردىڭ ءبىرى بىرىككەن اراب امىرلىكتەرى بولاتىن. ونىڭ ۇستىنە, بيىل دۋبايدا حالىقارالىق ەكسپو كورمەسى وتەدى.
سونىمەن قاتار ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى جونىندەگى يسلام ۇيىمىن قۇرۋ, قازاقستان ايماعىندا ماگاتە تومەن بايىتىلعان ۋران بانكىن قۇرۋ, ازياداعى ءوزارا ىقپالداستىق جانە سەنىم شارالارى جونىندەگى كەڭەستى شاقىرۋ, الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەردىڭ كوشباسشىلارىنىڭ سەزىن ۇيىمداستىرۋ ىسىندە دە ءباا تاراپى قولداۋ كورسەتتى.
قازاقستاننىڭ بىرىككەن اراب امىرلىكتەرىندەگى ەلشىسى ماديار مەڭلىبەكوۆتىڭ سوزىنە قاراعاندا, حالىقارالىق جانە وڭىرلىك وزەكتى ماسەلەلەردە قازاقستان مەن امىرلىكتەردىڭ ۇستانىمى وتە جاقىن.
ءباا-ءنىڭ الەۋەتى جوعارى
جوعارىدا بىرىككەن اراب امىرلىكتەرى ساياسي تۇرعىدا قازاقستان ءۇشىن ماڭىزدى سەرىكتەس ەكەنىن ايتتىق. مۇنىڭ بىرنەشە سەبەبى بار. بىرىنشىدەن, ءباا پارسى شىعاناعىنداعى احۋالعا بەلسەندى ارالاسىپ جۇرگەن ساناۋلى مەملەكەتتىڭ قاتارىندا.
بۇعان دەيىن امىرلىكتەر تاراپى ساۋد ارابياسىنىڭ باستامالارىن ءاردايىم قولداپ, ايماقتاعى جاعدايعا وسىنداي ادىسپەن ىقپال ەتۋدى كوزدەپ كەلگەن-ءدى. كەيىنگى بىرنەشە جىلدا ءباا ءوڭىردىڭ گەوساياسي ماسەلەسىنە دەربەس ارالاسا باستادى. حالىقارالىق قاتىناستار جونىندەگى اۋستراليا ينستيتۋتى يەمەندەگى داعدارىس كەزىندە امىرلىكتەر مۇنى انىق بايقاتتى دەپ ەسەپتەيدى. بۇعان سەبەپ جەتەرلىك. 2018 جىلى رەسمي ءابۋ-دابي يەمەننىڭ قاراماعىنداعى سوكوترا ارالىنا سارباز جىبەرگەن-تۇعىن. مۇنداي قادام ءۇشىن نە ساۋد ارابياسى, نە يەمەن بيلىگىنىڭ كەلىسىمىن العان جوق. وسى وقيعانىڭ ءوزى امىرلىكتەردىڭ گەوساياسي امبيتسياسىن انىق بايقاتادى.
ءابۋ-ءدابيدىڭ باسشىلارى وڭىردەگى ساياسي احۋالدى ءجىتى باقىلاپ, وڭ ىقپال ەتۋگە ءاردايىم كۇش سالادى. ماسەلەن, ليۆياداعى احۋالدى رەتتەۋگە ارنالعان سامميتكە ءباا تاراپى بەلسەندى ارالاستى. سونداي-اق يران مەن اقش-تىڭ الاۋىز بولۋىنا مۇددەلى ەمەس. بىرىككەن اراب امىرلىكتەرىنىڭ قازاقستانداعى ەلشىسى مۇحاممەد ءال-دجابەر اتالعان ماسەلەلەردىڭ وڭتايلى شەشىلۋىن كوزدەيتىنىن ايتتى.
ەكىنشىدەن, ءباا پارسى شىعاناعى ەلدەرىن شارتاراپتىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىمەن جالعاستىرۋعا قابىلەتتى. اسىرەسە ازيانىڭ وڭتۇستىك-شىعىسىمەن, ءۇندىستان جانە پاكىستان سەكىلدى ساياسي-ەكونوميكالىق تۇرعىدا ماڭىزدى ەلدەرمەن تىعىز بايلانىس ورناتىلعان.
وعان قوسا, رەسمي ءابۋ-دابي ۇستانعان ساياسات ەلباسى ن.نازارباەۆ نەگىزىن قالاپ بەرگەن, قازاقستاننىڭ كوپۆەكتورلىق باعىتىنا وتە ۇقساس. ءباا تاراپى بۇكىل الەم ەلدەرىمەن تاتۋ بولۋدى ءجون كورەدى. كەيىنگى جىلدارى باستارى ءبىر قازانعا سىيماي جۇرگەن قىتاي مەن اقش ەكەۋى دە ءابۋ-ءدابيدى وڭىردەگى باستى سەرىكتەسى سانايدى.
ۇشىنشىدەن, امىرلىكتەر – مۇنايعا باي مەملەكەت. مىسالى, 2019 جىلى ەلدە كۇنىنە 3,1 ميلليون باررەل وندىرىلگەن. بۇل – الەمدىك مۇناي ءوندىرىسىنىڭ 4 پايىزىن قۇرايدى. سوندىقتان ەكونوميكاسى قارقىندى دامىپ, داۋلەتى تاسىپ, قارجىلىق الەۋەتى ارتىپ كەلەدى.
ايتپاقشى, بىرنەشە جىل بۇرىن بۇكىل اراب الەمىن جاپپاي شەرۋلەر مەن نارازىلىقتار ءدۇر سىلكىندىرگەنىن ۇمىتقانىمىز جوق. سيريا سەكىلدى ەلدەردىڭ شاڭىراعى ويراندالۋىنا اسەر ەتكەن وسىنداي وقيعالار امىرلىكتەردى اينالىپ ءوتتى. مۇنىڭ سەبەبى, حالىقتىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگى جاقسى, «كويلەگى كوك, تاماعى توق». اش ادامنىڭ اشۋشاڭ, جاعدايى تومەن تۇرعىننىڭ شەرۋشىل, نارازىلىق جاساۋعا بەيىم كەلەتىنىن ءباا بيلىگى جەتە تۇسىنەدى دەسەك ارتىق ايتقاندىق ەمەس. سوندىقتان ەل بيلىگى مۇنايدان تۇسكەن تابىستى حالىقتىڭ تۇرمىسىن جاقسارتۋعا جۇمسايدى.
بيىلعى ساپاردىڭ ماڭىزى قانداي؟
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ بىرىككەن اراب امىرلىكتەرىنە بۇل ساپارىنىڭ ماڭىزى ەرەكشە. ق.توقاەۆ قازاقستان پرەزيدەنتى رەتىندە ءباا-عا العاش رەت بارماقشى. ساپار بارىسىندا ىنتىماقتاستىقتى ودان ءارى دامىتۋدىڭ باعىتى تالقىلانادى.
بىرىككەن اراب امىرلىكتەرىنىڭ قازاقستانداعى ەلشىسى مۇحاممەد ءال-دجابەر دە ق.توقاەۆتىڭ ساپارى ءوزارا بايلانىستى نىعايتۋعا ولشەۋسىز ۇلەس قوسادى دەپ ەسەپتەيدى.
«مەملەكەتتەر باسشىلارى ەكىجاقتى قارىم-قاتىناستىڭ قازىرگى دەڭگەيى مەن ونى دامىتۋ جولدارىن تالقىلايدى دەپ كۇتىلىپ وتىر. كەلىسسوزدەر بارىسىندا مەملەكەتتەرىمىز اراسىنداعى بيزنەستى ىلگەرىلەتۋ مەن ينۆەستيتسيا تارتۋ ماسەلەسى قارالماق. قازاقستاننىڭ بىرىككەن اراب امىرلىكتەرىندە بيزنەسىن كەڭەيتۋگە مول مۇمكىندىك بار», دەيدى ەلشى.
مۇحاممەد ءال-دجابەردىڭ سوزىنە ساي, قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ ساپارى ءوزارا ارىپتەستىكتى نىعايتا بەرمەك.
«كەزدەسۋ قورىتىندىسى بويىنشا بىرقاتار مەملەكەتارالىق كەلىسىمگە قول قويىلادى دەپ كۇتىلىپ وتىر. اتاپ ايتساق, قازاقستاننىڭ ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى مەن ءباا ەنەرگەتيكا جانە ونەركاسىپ مينيسترلىگى اراسىندا مۇناي جانە حيميا سالاسىندا, قازاقستاننىڭ ساۋدا جانە ينتەگراتسيا مينيسترلىگى مەن ءباا ەكونوميكا مينيسترلىگى اراسىندا ساۋدا سالاسىندا, احقو-نىڭ قارجىلىق قىزمەتتى رەتتەۋ كوميتەتى مەن ءباا ورتالىق بانكى اراسىندا قارجى سالاسىندا ارىپتەستىك پەن ىنتىماقتاستىق جونىندەگى ۆەدومستۆوارالىق مەموراندۋمعا قول قويىلادى دەپ جوسپارلانعان», دەيدى مۇحاممەد ءال-دجابەر.
وسى ورايدا مىنا نارسەنى ايتا كەتكەن ءجون. بىرىككەن اراب امىرلىكتەرى – ەلىمىزدىڭ ەڭ ءىرى ساۋدا-ەكونوميكالىق سەرىكتەسىنىڭ ءبىرى. بۇل سالاداعى ىنتىماقتاستىق تۇراقتى دامۋدىڭ داڭعىلىنا تۇسكەن. تاۋار اينالىمى كولەمى بويىنشا امىرلىكتەر اراب ەلدەرىنىڭ ىشىندە ءبىرىنشى ورىندا تۇر. ماسەلەن, 2018 جىلى تاۋار اينالىمى – 490 ميلليون دوللاردى قۇرادى. بىلتىر بۇل سوما 500 ميلليون دوللاردان اسىپ جىعىلدى.
ايتپاقشى, ەكى ەلگە قاتىستى مىنانداي قىزىق دەرەك بار. بىرىككەن اراب امىرلىكتەرىنىڭ تۇڭعىش عارىشكەرى حاززاا ءالي ءال-مانسۋري زاڭعار كوككە بىلتىر قازاق دالاسىنان, «بايقوڭىر» عارىش ايلاعىنان ۇشقانى ەسىمىزدە. جەرگە امان-ەسەن ورالعان ءال-ءمانسۋريدى العاش قۇشاعىندا ايالاعان دا سارىارقانىڭ سايىن دالاسى ەكەنىن ارابتار ءالى كۇنگە اۋزىنىڭ سۋى قۇرىپ اڭگىمەلەيدى.