– نامازالى اعا, بۇگىنگى ءبىزدىڭ قوعامدا جۋرناليستيكانىڭ ماسەلەلەرى جايلى اركىم ايتۋى مۇمكىن. بىراق سانالى عۇمىرىن وسى سالاعا ارناعان ءسىزدىڭ پىكىرىڭىزدىڭ ءجونى بولەك. مەرزىمدى ءباسپاسوز بەتتەرىنەن, كەيدە ەكراننان قازىرگى جۋرناليستيكا تۋرالى «وتكىر ەمەس» دەيتىن پىكىرىڭىزدى كوزىمىز شالىپ, قۇلاعىمىز ءىلىپ قالىپ جاتادى. بۇلاي بولۋىنىڭ سەبەبى نەدە دەپ ويلايسىز؟
– الىسقا بارماي-اق, پرەزيدەنتىمىزدىڭ ابايدىڭ 175 جىلدىعىنا وراي كۇنى كەشە جاريالاعان ماقالاسىن الايىق. توقسان اۋىز ءسوزدىڭ توبىقتاي ءتۇيىنى رەتىندە ابايدان ۇيرەنبەي, ابايدى باسشىلىققا الماي, ونىڭ اقىل-ويىن ۇلتتىڭ جەتىستىگى دەمەي, وركەنيەت جولىنا تۇسە المايتىنىمىزدى ايتىپتى. شىن مانىندە سولاي. ونىڭ شىعارمالارى ۇلتىمىز ءۇشىن بارلىق كەزدە وزەكتى. ابايدى جىل سايىن وقىماساق تا, اندا-ساندا ءبىر قايتالاپ قوياتىنىمىز بار. سوعان قاراپ ءوزىمىزدى تۇزەيمىز. ارينە ابايدى ءبىر ماقالامەن تۇگەسە المايسىڭ. ورىستار «قۇشاعىڭ جەتپەگەندى قۇشاقتاي المايسىڭ» دەيدى. ابايعا قۇشاعىمىز جەتپەيدى. ەكى عاسىر بۇرىن ءومىر سۇرگەن دانىشپاننىڭ ءسوزى ءمىردىڭ وعىنداي. ابايدىڭ «تەرەڭ وي, تەرەڭ عىلىم ىزدەمەيدى. وتىرىك پەن وسەكتى جۇندەي ساباپ» دەگەن ءسوزى ءدال قازىرگى قوعامنىڭ سيپاتى.
جۋرناليستيكانىڭ نەگىزگى مىندەتى – قوعامنىڭ پروبلەمالارىن ايتۋ, قوعامدىق سانانى دۇرىس جولعا باعىتتاۋ. بايتۇرسىنوۆتىڭ تىلىمەن ايتقاندا, جۋرناليستيكا – «حالىقتىڭ كوزى, قۇلاعى ءھام ءتىلى». ويتكەنى ادامداردىڭ بارلىعى بىردەي گازەتكە ءوز ويىن جاريالاي المايدى. تۇتاس حالىقتىڭ تەلەديدارعا شىعاتىن مۇمكىندىگى جوق. ءبىر جەرگە جينالىپ, پىكىرىن ايتايىن دەسە, وعان دا كوبىندە رۇقسات بەرىلمەيدى. سوندىقتان حالىقتىڭ ىشىندەگى دەرتتى, كەمشىلىكتى جانە جاقسىلىقتى دا ايتاتىن جۋرناليست. وكىنىشكە قاراي تەلەديداردى قازىر ساحناعا اينالدىرىپ جىبەردىك. جەڭىل اڭگىمەلەرگە قۇرىلعان حابارلاردىڭ داۋرەنى ءجۇرىپ تۇر. نەگە ولاي دەسەڭىز, قازىر رەيتينگ دەيتىن نارسە بار. تەلەارنالار رەيتينگ قۋالايدى. ال جەڭىل دۇنيەلەردىڭ كورەرمەندى كوبىرەك جينايتىنى بەلگىلى. امەريكا قۇراما شتاتتارىندا دا جەڭىل دۇنيەلەردىڭ رەيتينگتى كوپ جينايتىنىن بايقادىم. بىراق ولار بىزبەن سالىستىرعاندا الەۋمەتتىك, رۋحاني پروبلەمالارى شەشىلگەن ەل ەمەس پە؟ ءبىز ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدىڭ ءوزىن باسىن اشىپ بىلە الماي وتىرمىز.
مەن دە جاس جۋرناليست بولدىم. ول كەزدە جىلتىراعان قىزىل سوزگە باسا ءمان بەرىلەتىن. شەشەنسىپ سويلەپ, زارجاقتىققا دا ءتۇسىپ كەتەتىن كەزدەرىمىز بولدى. قازىر ونداي ۋاقىت ەمەس. ءبىز وزىمىزگە بۇگىنگى كۇن ءۇشىن ناق كەرەگى بار تەرەڭ وي مەن تەرەڭ عىلىم ىزدەمەي, وتىرىك پەن وسەكتى جۇندەي ساباپ ءجۇرمىز. جاسىراتىنى جوق, وتىرىك بيلىك تاراپىنان ايتىلسا, وسەك ءسىز بەن ءبىزدىڭ اۋزىمىزبەن ايتىلۋدا. ويتكەنى قوعام سونداي. اس ۇيدەگى, توي-تومالاقتاعى اڭگىمەلەرگە دەيىن باسپاسوزگە, ەفيرگە شىعىپ كەتتى. بايىبىنا بارىپ, ماسەلەنىڭ انىق-قانىعىن بىلمەي جاتىپ, ادامدار تۋرالى سان-ساققا جۇگىرتىپ, سىرتىنان عايبات ايتامىز, جازامىز. قازىر قوعام ءىشىن قاۋەسەت كەزىپ ءجۇر. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, قوعامنىڭ دەرتى جۋرناليستيكانىڭ دا دەرتى بولىپ تۇر.
– جۋرناليستيكانىڭ السىرەۋى جاڭاشا ءبىلىم بەرۋمەن, الەمدىك تەندەنتسيالارمەن دە بايلانىستى ەمەس پە؟ مىسالى, قازىرگى تەوريالار وقيعا, قۇبىلىسقا كوزقاراسىڭدى تىقپالاۋدى قۇپتامايدى. ونىڭ ۇستىنە تەز جەتكىزۋ كەرەك. ەكىنشىدەن, جۋرناليستيكاعا قاتىسى جوق جاندار وسى سالادا قاپتاپ كەتتى...
– جۋرناليست ماقالا جازسا, قوعامدىق ءبىر پروبلەمانى قوزعاسا, ونىڭ ازاماتتىق ۇستانىمى مىندەتتى تۇردە كورىنەدى. اۋرۋعا ءدارى بەرگەندەي اسەر ەتەدى. ياعني پايدالى ماقالا. ال انشەيىن اقپارات بەرەتىن بولسا, ول جەردەگى ماقسات بولەك. جۋرناليستەردىڭ شاتاساتىن جەرى وسى. جۋرناليست اقپاراتقا عانا كوزقاراستى تىقپالاماۋ كەرەك. جۋرناليستيكاداعى بارلىق ءونىم اقپاراتتان تۇرمايتىنى تاعى بەلگىلى. جانر جەتەرلىك. اڭگىمە سونى شەبەرلىكپەن قولدانۋدا. سۇراعىڭنىڭ ەكىنشى جارتىسى وسىمەن تىكەلەي بايلانىستى. ماماندىق بويىنشا بازالىق ءبىلىم الماعان, جانردى يگەرمەگەن يا ءارتىس, يا تاعى باسقا بىرەۋ وسى سالاعا كىرىپ الادى. ال جۋرناليست ءتورت نە بەس جىل بويى ءبىلىم الدى. قانشاما اۋديتوريالىق ساباققا قاتىستى. وسىعان بايلانىستى قانشا دۇنيەنى وقىپ, بويىنا ءسىڭىردى. ەمتيحان تاپسىردى. ونىڭ بويىندا جۋرناليستىك ءبىلىم بار, شەبەرلىگى قالىپتاستى. ال ەندى ونىڭ بىردە-بىرەۋىن باستان وتكىزبەگەن ادام قانشا جەردەن دانىشپان بولسا دا, سىرتتاي عانا ايتۋى مۇمكىن. ءيا, جۋرناليستيكانىڭ جارىمجان بولىپ قالۋىنا بۇل دا اسەرىن تيگىزەدى.
ۋنيۆەرسيتەتىمىزدە اقساقالداردان قۇرالعان سەنات بار. جابايحان ءابدىلدين دەگەن اكادەميك اعامىز باستاعان سەيىت قاسقاباسوۆ, مىرزاتاي جولداسبەكوۆ, قويشىعارا سالعارا ۇلى دەگەن مىقتى عالىمدار سول سەناتتىڭ مۇشەلەرى. سونداي باسقوسۋلاردىڭ بىرىندە جابايحان ءابدىلدين «جۋرناليستەر ساۋاتسىز» دەگەن پىكىر ايتتى. ءبىر ەمەس, ەكى رەت ايتتى. ونىڭ قانداي جۋرناليستەردى ايتقانىن ءىشىم سەزىپ تۇردى. ساۋاتسىزداردىڭ بارى راس. ونى ءبىز دە بىلەمىز. بىراق, ساۋاتسىزدار تەك قانا جۋرناليستيكادا ەمەس, باسقا سالالاردا دا قاپتاپ ءجۇر. فيلوسوفتاردىڭ ىشىندە ساۋاتسىزدارى جۋرناليستەردەن دە كوپ. بىراق ولاردى حالىق بىلە بەرمەيدى. ال جۋرناليستەردى بىلەدى. سەبەبى ولاردى تەلەديداردان كورەدى, ءباسپاسوز ارقىلى وقيدى, راديودان تىڭدايدى. سوندىقتان ولاردىڭ قانداي ەكەنى بىردەن كورىنەدى. وسى ويىمدى داستارقان باسىندا جاكەڭە ايتتىم. ءسوزىمنىڭ سوڭىن قالجىڭعا سۇيەپ: «ال ەندى سول ساۋاتسىز دەگەن ءجۋرناليستىڭ ءوزى راديو-تەلەديدارعا سويلەيتىن بولساڭىز, ءسوزىڭىزدى باعىتتاپ بەرەدى, گازەت-جۋرنالعا ماقالا جازساڭىز, ماقالاڭىزدى ۇستىنەن تۇزەپ بەرە الادى», دەدىم.
– جۋرناليستەردىڭ بىرنەشە بۋىنىن تاربيەلەگەن ۇستازسىز. ءوز شاكىرتتەرىڭىزدىڭ تاعدىرىنا الاڭدايتىنىڭىز زاڭدىلىق. ولاردىڭ اراسىندا ءتۇرلى باعىتتاعى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا جۇمىس ىستەيتىندەرى بار. بۇل تۇرعىدان العاندا اسىرەسە وپپوزيتسيادا جۇرگەن شاكىرتتەرىڭىزگە اراشا تۇسكەن كەزدەرىڭىز بولدى ما؟
– الدىمەن وپپوزيتسيالىق باق تۋرالى ايتقىم كەلەدى. ماسەلەن, قوعامىمىزدا ورتالىق باعىتتى ۇستانعاندار دا, وڭشىلدار مەن سولشىلدار دا بار. قوعامدا ءتۇرلى كوزقاراستاعى ادامدار بولعاندىقتان, وپپوزيتسيالىق باسىلىمدار مەن ءارتۇرلى ارنانىڭ بولۋى دا زاڭدىلىق. بۇل ەندى بىلايشا ايتقاندا وبەكتيۆتى نارسە. قوعامدا ءومىر سۇرەتىن ادامداردىڭ ءبارىنىڭ قۇقىعى بىردەي. ءبىز نەگە بىرەۋىن شەكتەۋىمىز كەرەك؟ «دەموكراتيالىق قوعام» دەگەندى سانامىز قابىلدايتىن كەز جەتكەن سياقتى. راس, كەڭەس وكىمەتى كەزىندە وپپوزيتسيالىق باسىلىمدار بولعان جوق. سول ءۇشىن وسى كۇنگە دەيىن وپپوزيتسيالىق باعىتتاعى ءباسپاسوزدى, باسقا دا اقپارات قۇرالدارىن «اياقتان شالادى, بالە قۋادى, زياننان باسقا پايداسى جوق» دەگەن تۇسىنىكتەن ارىلا الماي كەلەمىز. بىراق شىندىعىندا سولاي ما؟ مىناداي مىسال كەلتىرە الامىن. ستالين مۇستافا شوقايدىڭ گەرمانيادان شىعارعان «جاس تۇركىستان» گازەتىنىڭ ءبىر ءنومىرىن جىبەرمەي وقىپ وتىرعان. ويتكەنى ول ءوزىنىڭ كەمشىلىگىن كىمنىڭ قورىقپاي ايتا الاتىنىن ءبىلدى. سول ارقىلى ستالين وزىنە پايدالى اقپاراتتى ءبىلىپ وتىردى. بۇگىنگى پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ پەن ونىڭ اينالاسىندا جۇرگەن جىگىتتەردىڭ ۇستانعان باعىتى دۇرىس دەپ ەسەپتەيمىن. پرەزيدەنت ۇلتتىق كەڭەستى قۇردى. ءوزى تۆيتتەرگە شىعادى. الەۋمەتتىك جەلىلەرگە ارالاسىپ, سول ارقىلى بيلىككە جەتپەي جاتقان دۇنيەلەردى بىلسەم دەيدى. سول ءۇشىن ەندىگى جەردە جۋرناليستيكا دا شيراۋى ءتيىس, تارتىنشاقتاپ, جالتاقتاي بەرۋدى قويۋ كەرەك.
ال ەندى نەگىزگى سۇراعىڭا قاتىستى ايتاتىن بولساق, قوعامدىق ءمانى بار, سوقتالى دۇنيەلەردى ايتىپ-جازىپ قۋعىنعا تۇسكەن شاكىرتتەرىم ەسىمدە جوق. جەكە ءبىر فاكتى بويىنشا اراشا ءتۇستىم. اقىن قاجىتاي ءىلياسوۆتى نەگىزسىز جۇمىستان شىعارايىن دەپ جاتقاندا سول ىسكە ارالاستىم. بۇل ءبىر عانا شتريح. ال ەندى مەنىڭ مىندەتىم – جەكە ءبىر ماسەلەلەرگە ارالاسىپ بيلىك ايتۋ ەمەس, قوعامداعى, جۋرناليستيكاداعى جالپى ماسەلەلەر, تەندەنتسيالار جايلى ايتۋ. ءبىز ۇلتتىڭ رۋحىن كوتەرۋىمىز كەرەك. رۋحتى كوتەرۋ ءۇشىن مىندەتتى تۇردە تاريحي تۇلعالاردىڭ دۇنيەلەرىن ناسيحاتتاۋ قاجەت. ونسىز ءبىز رۋحىمىزدى كوتەرە المايمىز. شىنى كەرەك, بۇل جاعى ازدى-كوپتى ايتىلىپ تا جاتىر. تەك سونى مالدانىپ, قوعامدى جەگىدەي جەپ بارا جاتقان جەمقورلىق پەن بەكەر مال شاشپاقتى جاسىرىپ, جاۋىپ قويۋعا تاعى بولمايدى. ونداي دۇنيەلەردى ءبىر ادام ايتسا, ەرتەڭ ونىڭ اياعى تايادى. قۇرتادى. مىسالى, قازىر «قازاقستان» ۇلتتىق تەلەارناسىندا «اشىق الاڭ» دەگەن باعدارلاما ءجۇرىپ جاتىر. جۋرناليستەر باسىلىمدارىندا, حابارلارىندا ايتىپ, وسى باعدارلامانى قولداسا دەيمىن. كۇنى ەرتەڭ ول باعدارلاما جابىلىپ قالۋى مۇمكىن. ويتكەنى بيلىككە جەكسۇرىن كورىنەدى. قازاق تىلىندە وتكىر پروبلەمالاردى قوزعايتىن بۇل سياقتى باعدارلامالار كوپ ەمەس. جالپى, مەنىڭ مىندەتىم جەكەلەگەن فاكتىلەرگە ارالاسىپ كەتۋ ەمەس, وسىنداي دۇنيەلەردى ايتۋ.
– جەكەلەگەن فاكتى دەپ وتىرسىز. اشىق ايتامىن دەپ ءوز باسىڭىز دا قىسىم كورگەن كەزدەر بار شىعار؟
– قازۇۋ-دا دەكان بولىپ جۇرگەنىمدە ءبىر بەلگىلى پروفەسسور اعامىز ۇستىمنەن جوعارىعا ارىز جازدى. ءبىر اكادەميك باستاعان, بىرنەشە پروفەسسور قوشتاعان كوميسسيا كەلىپ تەكسەردى. ارىزدا جوعارى جاققا جازعان نەگىزگى ىلىك – مەنىڭ «جاس الاشتا» جاريالانعان «جۋرناليستيكاسى جالتاق ەل توقىرايدى» دەگەن ماقالام. سونىڭ كونتەكسىنەن وزدەرىنە قاجەتتى سويلەمدەردى ج ۇلىپ الىپ, «وزىمىزدەن شىعاتىن گازەتتى ءوزىمىزدىڭ بيلىككە ايداپ سالىپ وتىر» دەپ ايىپتادى. كوميسسيا كەلدى. وتىز كۇن تەكسەردى. تۇك تاپقان جوق. جالپى ءوز باسىم بالا كەزدەن, ءتىپتى سوناۋ ستۋدەنتتىك شاقتان بەرى كوپ جالتاقتاماۋعا, ويىمدى ەركىن ايتۋعا داعدىلانعانمىن. ارينە جەكە ادامدا ءجۇز پايىز تاۋەلسىزدىك دەگەن بولمايدى. جەر باسىپ جۇرگەن سوڭ كەمشىلىكتەن دە ادا ەمەسسىڭ. بىراق شاما كەلگەنشە تازا ءجۇرىپ, تازا تۇرۋعا, شىندىقتى ايتۋعا, دۇرىس سويلەۋگە تىرىسامىن. ادام الدىمەن ءوزىن سىيلاۋى كەرەك. باسقا بىلمەسە دە ءوز ءىشىڭدى ءوزىڭ بىلەسىڭ. مىنا جەردە باسقاشا سويلەپ, انا جەرگە بارىپ باسقاشا سايراپ وتىرساڭ, ونىڭ نەسى ادامدىق؟ ادامنىڭ ىشكى جان دۇنيەسى دەگەن نارسە تازا بولۋ كەرەك ەمەس پە؟
– مىناداي سۇراق قويعىم كەلەدى. ءسىزدى زور اتاق پەن مول ماراپاتقا قاي قاسيەتىڭىز جەتكىزدى؟
– مەن كوبىنە قيىندىقتان قاشقالاقتاعان ەمەسپىن. سول ارقىلى جەتىپ جۇرگەن شىعارمىن. ايتپەسە جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىندە ءبىراز قىز-جىگىتتەر بىرگە وقىپ جۇرگەندە ءبىلىمىمىز شامالاس بولدى, 4-5 دەگەن باعا الىپ جۇردىك. سوعان قاراعاندا, باعا دا شارتتى نارسە. كەڭەس وداعى تۇسىندا جۋرناليستيكا بويىنشا ءبىر عانا ديسسەرتاتسيالىق كەڭەس بولدى. ونىڭ ءوزى ماسكەۋدە. ۇلتتىق مەكتەپتى بىتىرگەنىمە, ۋنيۆەرسيتەتتە دە قازاقشا ءبىلىم العانىما, سۇيەنەتىن ادامىمنىڭ جوقتىعىنا قاراماستان, نامىسقا تىرىسىپ, قيىندىقتان قاشپاي كانديداتتىعىمدى دا, دوكتورلىق ديسسەرتاتسيامدى دا ماسكەۋدە قورعادىم.
– ءوزىڭىز باسقاراتىن جۋرناليستيكا ماسەلەلەرىن زەرتتەۋ ينستيتۋتى جايلى ايتساڭىز. ينستيتۋت وسى ۋاقىتقا دەيىن قانداي شارۋالار اتقاردى جانە قاراجاتتى قايدان الاسىزدار؟
– قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندەگى پرورەكتورلىق قىزمەتىمنەن كەتكەن سوڭ مەن جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىندەگى يۋنەسكو كافەدراسىن باسقاردىم. سول ۋاقىتتا ەۋرازيا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى باقىتجان ءابدىرايىموۆ مەنى استاناعا (قازىرگى نۇر-سۇلتان – رەد.) شاقىردى. وسىندا جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىن اشىپ, جولعا قويىپ بەرۋىمدى ءوتىندى. وعان قوسا جۋرناليستيكا ينستيتۋتىن اشۋ تۋرالى ويىمدى دا قۇپ الدى. ءبىزدىڭ ينستيتۋت وسى ون جىلدا 20 تومنان اسا كىتاپ شىعاردى. بۇل كىتاپتاردىڭ بارلىعى جۋرناليستيكا ماسەلەلەرىنە, تاريحىنا ارنالدى. مينيسترلىكتە ەرەكشە ادەبيەتتەردى باسىپ شىعارۋعا قاتىستى باعدارلامالار بار. كىتاپتار سول ارقىلى شىقتى.
تاعى ءبىر جولى – عىلىمي جوبالار جازۋ. بىراق عىلىمي جوبالار كونكۋرسىنا قاتىسىپ جەڭىمپاز بولساڭ دا عىلىم كوميتەتى كوبىنەسە قارجىمىزدى ازايتىپ تاستايدى. ءبارىبىر سول قارجىنىڭ نەگىزىندە جىل سايىن ەسەپ بەرىپ وتىرامىز. ينستيتۋت ودان بولەك كونفەرەنتسيالار وتكىزەدى, ءتۇرلى عىلىمي جوبالار جاسايدى. جازىلعان وقۋلىقتار نەگىزىندە لەكتسيالار وقىلادى. جالپى, جوبا جاساعان كەزدە عالىمداردى, وقىتۋشىلاردى كوپتەپ قاتىستىرامىز. بىلايشا, ينستيتۋتتا ادام سانى از.
– يۋنەسكو جانىنداعى بۇقارالىق كوممۋنيكاتسيا جانە جۋرناليستيكا بويىنشا دۇنيەجۇزىلىك وربيكوم ۇيىمىنىڭ مۇشەسىسىز. وعان قالاي مۇشە بولدىڭىز جانە بۇل مۇشەلىك سىزگە نە بەردى؟
– بۇل ۇيىمعا 1995 جىلى مۇشە بولدىم. سول جىلى قازاقستان, وزبەكستان, قىرعىزستان, تاجىكستان,تۇرىكمەنستان پروفەسسورلارى وربيكوم ۇيىمىنا كونكۋرسقا ءتۇستى. سول كونكۋرستا وربيكوم ۇيىمىنا ورتالىق ازيا پروفەسسورلارىنىڭ ىشىنەن مۇشەلىككە ءبىر ادامدى قابىلداۋ كەرەك بولدى دا, تاڭداۋ ماعان ءتۇستى. وعان كانديداتتىق جانە دوكتورلىق ديسسەرتاتسيامدى ماسكەۋدە جۋرناليستيكا بويىنشا قورعاعانىم سەبەپ بولدى. ال سول جيىنعا قاتىسقان پروفەسسورلاردىڭ بارلىعى جۋرناليستيكادان ەمەس, ءوز ەلدەرىندە ادەبيەتتەن, تاريحتان قورعاعان ەكەن. سول ۇيىمعا مۇشە بولۋىمنىڭ ارقاسىندا فاكۋلتەتتە ستۋديالار اشتىق. پاراباليستىك انتەننالار ورناتتىق. كوپتەگەن جوبانىڭ قارجىلانۋىنا قول جەتكىزدىك. ياعني, بۇنىڭ پايداسى ەڭ الدىمەن قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىنە ءتيدى. ودان بولەك شەتەلگە كوپ شىقتىم. بۇل تانىمىمدى كەڭەيتتى. مىسالى, بىرەۋ شەتەلگە شىققاندا بەس-ون كۇن قوناقۇيدە دامىلداپ, قاجەتتى بۇيىمدار ساتىپ الىپ, ءىشىپ-جەپ قايتۋدى عانا ماقسات تۇتۋى مۇمكىن. ال مەن ءبىلىم-عىلىمنىڭ وردالارىنا بارعان كەزدە مىندەتتى تۇردە سول ورتالارعا كىرۋدى, قاجەت اقپارات الۋدى, شەتەلدىك ادامدارمەن پىكىرلەسىپ, ولاردىڭ دۇنيەگە كوزقاراستارىن ءبىلۋدى ماقسات ەتتىم.
– بۇل ءۇشىن اعىلشىنشا ءبىلۋ كەرەك قوي. ءسىز اعىلشىن ءتىلىن جاقسى مەڭگەرگەنسىز بە؟
– فاكۋلتەتتە يۋنەسكو كافەدراسى اشىلعان سوڭ ءبىز اعىلشىن ءتىلىن ۇيرەندىك. ىشىمىزدەگى ەڭ ەگدەمىز پروفەسسور مارات بارمانقۇلوۆ بولدى. ول كىسى تۋرالى كەزىندە «الپىسىندا اعىلشىن ءتىلىن ۇيرەنگەن» دەپ ماقالا جازعانمىن. وندا مەن ەلۋگە كەلمەگەن ەدىم. جەتى-سەگىز ادامنىڭ باسىن قوسىپ, ۋنيۆەرسيتەتتەگى مىقتى وقىتۋشىنىڭ بىرىنە اقىسىن تولەپ, ءتىل ۇيرەندىك. راس, قازىر شەتەلگە شىقپاعانىما ون شاقتى جىل بولدى. قولدانباعان سوڭ السىرەپ قالادى ەكەن. شەتەلگە العاش شىققاندا باستاپقىدا ءبىر-ەكى رەت اۋدارماشىنىڭ كومەگىنە جۇگىندىم. ودان كەيىن ءوزىم اعىلشىنشا اۋىزەكى سويلەپ ءجۇردىم. تەك مەن ەمەس, ءبىزدىڭ فاكۋلتەتتەگى ءبىراز وقىتۋشى جاقسى ۇيرەنىپ كەتتى. مارات بارمانقۇلوۆ, باۋىرجان جاقىپ, تيمۋر كوپباەۆ, عاليا يبراەۆالار شەتەلگە شىقتى مەنىڭ تۇسىمدا. شەتەلدەردەن پروفەسسورلار الدىرىپ, ستۋدەنتتەرگە ءدارىس وقىتىپ تۇراتىنبىز.
– ءسىزدىڭ ءحوببيىڭىز بيليارد ەكەنىن جاقسى بىلەمىز. بيلياردتا باستى باسەكەلەسىڭىز كىم؟ ودان بولەك تاعى نەمەن اۋەستەنەسىز؟
– الماتىدا جۇرگەندە باسەكەلەسىم نۇرتىلەۋ يمانعالي ۇلى ەدى. جارىستاردا ەكەۋمىز فينالعا بىرگە شىعاتىنبىز. ال ەندى مىنا جاقتا وڭداسىن. وسىندا ءوزىمىزدىڭ «ونقا» دەگەن ۇيىمىمىز بار. ءتورت ادامنىڭ ەسىمىنىڭ العاشقى ارىپتەرىنەن قۇرالعان. و – وڭداسىن, ن – نامازالى, ق – قايرەكەن, ا – اياعان. وڭداسىن ءتاۋىر وينايدى. ول ەندى قولى بوستاۋ, كوبىرەك ءمان بەرەدى. مەن بيلياردقا اراگىدىك قانا بارامىن. نەگىزگى اۋەستەنەتىن نارسەم – كونسپەكت جاساۋ. كەيىنگى كەزدە وسى نارسەنى جۇرەگىم قالايدى. وقىعان جاقسى كىتاپتار تۋرالى ويلارىمدى جازىپ وتىرامىن. قالىڭ داپتەرگە قالامساپپەن جازامىن. بۇل مەنىڭ جاسىمداعى ادامعا وڭاي شارۋا ەمەس. كوبىندە تاريحي كىتاپتاردى كونسپەكتىلەيمىن. ساق, عۇن, وعىز, كوكتۇرىكتەر تاريحى, قازاق حاندىعىنىڭ تاريحىنا قاتىستى كىتاپتار كوبىرەك قىزىقتىرادى. سوڭعى جىلدارى ءوزىم تۋىپ-وسكەن مەركىنىڭ تاريحىنا دەن قويىپ ءجۇرمىن. مەركى دەگەن ءسوز V-VI عاسىردا بار ەكەن. مەركى دەگەن قامال بولعان. سول اتاۋ كۇنى بۇگىنگە دەيىن وزگەرگەن جوق. سونىڭ ءبىر قۇپيا سىرى بار ما, باسقاشا ءبىر جۇمباعى بار ما؟ كىندىك قانىم تامعان جەر تۋرالى تياناقتى ەڭبەك جازعىم كەلەدى. جان دۇنيەم وسىعان سۇرانىپ تۇر.
– جەتپىس جاسقا اياق باستىڭىز. ۇلكەن وتباسىنىڭ اقساقالىسىز. وتباسىڭىز جايلى دا بىرەر ءسوز ايتساڭىز...
– ۋنيۆەرسيتەتتە جۇرگەندە توپتىڭ ستاروستاسى بولدىم. كلارا كومسورگ ەدى. ەكەۋمىز جيىندارعا بىرگە قاتىسامىز. ماسەلەلەردى بىرگە تالقىلايمىز. سولايشا ءتىل تابىسىپ, ءۇشىنشى كۋرسقا كوشكەن جىلى باس قۇرادىق. ءبىر قىز, ەكى ۇلىمىز بار. اللاعا شۇكىر, نەمەرەلەرىمىز ءوسىپ كەلەدى. كلارا كوركەم اڭگىمە جازۋعا بەيىم. ءتورت كىتابى جارىق كورگەن. جاستاۋ كەزىمدە مەن دە كوركەم وچەركتەر, فەلەتونداردى كوپ جازاتىنمىن. قازىر ودان شىعىپ قالدىم. عىلىمي ستيل ءبىراز قاساڭداتىپ جىبەرەدى ەكەن. دەگەنمەن ءار نارسەنىڭ ءوز ۋاقىتى بار. ءار ادامنىڭ اتقاراتىن ءوز مىندەتى بار. قوعامدا ءوزىن قالاي ۇستاۋ كەرەك, قانداي قىزمەت اتقارۋ كەرەك سونى دۇرىس تۇسىنگەن, بىلگەن ادام باقىتتى ادام دەپ ەسەپتەيمىن.
– مازمۇندى اڭگىمەڭىز ءۇشىن راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
ايگۇل سەيىل,
«Egemen Qazaqstan»