جاساندى ينتەللەكتىمەن بەتپە-بەت

كىتاپتىڭ ء«بارى نەدەن باستالدى؟», «قىزىل ءتىزىم», «ۇستەم كورپوراتسيالار», «ۇستەم مەملەكەتتەر», «گيلگامەش جوباسى نەمەسە ۇستەم ادامدار», «اسيلومار قاعيداتتارى», «قازاقستان» دەپ اتالاتىن بولىمىنەن بولىمىنە وتكەن سايىن الەمدە جانە ەلىمىزدە جاساندى ينتەللەكت تەحنولوگيا­سىن ەنگىزۋدىڭ جەتىستىكتەرى مەن ودان تۋىندايتىن قاتەرلەرگە قانىعا تۇسەسىز.

جاساندى ينتەللەكت دەگەن نە, ونىڭ ءمان-ماڭىزىن ءتۇسىنۋ ءۇشىن اۆتور الدىمەن الەمدەگى ونەركاسىپتىك توڭكەرىستەر تاريحىنا شولۋ جاسايدى. ال ونداي دۇنيەنى كۇرت وزگەرتكەن, ادامزاتتى بۇگىنگى وركەنيەتكە الىپ كەلگەن توڭكەرىس ۇشەۋ. ءبىرىنشى ونەركاسىپتىك توڭكەرىس – بۋ قوز­عالتقىشىنىڭ ويلاپ تابىلۋى. بۇل مەتاللۋرگيا سياقتى اۋىر ونەركاسىپ سالالارىنىڭ, تەمىر جول كولىگىنىڭ دامۋىنا جول اشتى. ەكىنشى ونەركاسىپتىك توڭكەرىس – ەلەكتر توگىنىڭ پايدا بولۋى. بۇگىنگى كۇندى كىم ەلەكتر قۋاتىنسىز كوزگە ەلەستەتە الار ەكەن؟ مۇناي-گاز ونەركاسىبىنىڭ وركەندەۋى, تەلەفون-تەلەگراف باي­لانىسى, اۆتوموبيلدەر مەن ۇشاقتار وسى توڭكەرىستىڭ نا­تي­جەسى. ال ءۇشىنشى توڭكەرىس – اق­پاراتتىق تەحنولوگيالار. كوم­پيۋتەر, عالامتور, كوپتەگەن جۇ­­مىستىڭ اۆتوماتتاندىرى­لۋى بۇگىنگى كۇننىڭ اقيقاتى. اق­پا­رات­تىق تەحنولوگيانىڭ دامۋى جا­ساندى ينتەللەكت دەگەن ۇعىمدى قالىپتاستىردى.

كىتاپتا جاساندى ينتەللەكت دەگەنىمىز – «ماشينامەن وقىتۋ» جانە «تەرەڭ وقىتۋ» ارقىلى ماشينالاردىڭ ۇتىمدى ويلاۋ جانە ادام سياقتى شەشىم قا­بىلداۋ قابىلەتى دەگەن تۇسىنىك بەرىلەدى.

اقىلدى ماشينا دەگەنىمىز – روبوت. بۇل چەحيالىق فانتاست جازۋشى كارەل چاپەك ەڭ العاش 1920 جىلى «روسسۋم امبەباپ رو­بوتتارى» پەساسىندا روبوت كەيىپكەرگە بەرگەن اتاۋسوزدەن كەيىن پايدا بولعان ۇعىم ەدى. ال 1929 جىلى جاپون پروفەسسورى ماكوتو نيسيمۋرا العاشقى روبوتتى قۇراستىرىپ شىعاردى. 1940 جىلدارى العاشقى تسيفر­لى كومپيۋتەر قۇرىلىپ, ونىڭ ءداۋىرى باستالىپ ەدى. 1950 جىلى اعىلشىن عالىمى الان تيۋرينگ «ەسەپتەۋىش تەحنيكا جانە ينتەللەكت» دەگەن ماقالاسىندا ماشينالاردىڭ ادام سياقتى ارەكەتتەر جاساپ, شاحمات ويناي الاتىندىعى تۋرالى جازادى. 1997 جىلى ارنايى قۇراستىرىلعان كومپيۋتەر شاحماتتان الەم چەمپيونى گارري كاسپاروۆتى ۇتىپ, قايران قالدىردى. الان تيۋرينگ ەندى ەلۋ جىلدا ماشينانىڭ جەتىلدىرىلەتىنى سونداي, ادام ما­شي­نامەن سويلەسىپ تۇرعانىن اڭعارا المايتىن بولادى دەگەن دە باتىل بولجام جاسادى. ايت­قانداي-اق 2018 جىلى گۋگل (Google) فيرماسىنىڭ جيىنىندا روبوت كەڭسەگە تەلەفونمەن حابارلاسىپ, كەزدەسۋ ۋاقىتىن بەلگىلەگەندە بايلانىس جەلىسىنىڭ ارعى جاعىندا تۇرعان قىزمەتكەر روبوتپەن سويلەسىپ تۇرعانىن اڭ­عارماي قالعان. «جاساندى ينتەللەكت» دەگەن ءاتاۋسوزدى امە­ري­كالىق ينفورماتيك عالىم دجون ماككارتي 1956 جىلى انگليادا دارتمۋتتە وتكەن سەميناردا ال­عاش رەت ەنگىزدى. ال «ماشينامەن وقىتۋ» تەرمينى ماشينانىڭ ءماتىندى اۆتوماتتى تۇردە تانۋىن سيپاتتاۋ ءۇشىن العاش رەت 2006 جىلى قولدانىلدى.

جاساندى ينتەللەكتىنىڭ پايدا بولۋىنا قىسقاشا شولۋ جاساي كەلە ك.ءماسىموۆ الدەكىم روبوتتار كوپ مىندەتكە قابىلەتسىز, ادام باسىم بولىپ قالا بەرەدى دەۋى مۇمكىن. الايدا ادام مۇم­كىندىكتەرى شەكتەۋلى, ال جاساندى ينتەللەكت دامۋ ۇستىندە. ما­شينالار ادام زياتكەرلىگى دەڭ­گەيىنە جەتكەندە ادامنىڭ ماسەلەلەرىن شەشۋ ۇسىناقتىعى جەتىلىپ, ءتىپتى عىلىمي جاڭالىقتار اشۋعا قابىلەتتى بولادى دەگەن وي تۇيەدى. ماشينالار اۋقىمدى اقپارات كولەمىن جىلدام وڭدەي الادى جانە قاراپايىم ادامدار كوپشىلىگى ويلاي الماۋى مۇمكىن تۇجىرىمدار جاسايدى دەيدى.

وسى تۇجىرىمعا وراي كىتاپ­تىڭ «سينگۋليارلىق جانە رەي كۋرتس­ۆەيلدىڭ بولجامدارى» دەگەن ءبولىمى نازار اۋدارارلىق. «سينگۋليارلىق» لاتىنشادان اۋدارعاندا «دارا, ايرىقشا» دەگەن ماعىنا بەرەدى. ال بۇل جەردە اڭگىمە تەحنولوگيالىق سين­گۋليارلىق تۋرالى, ياعني كەلەشەكتە تەحنولوگيالىق دامۋ ادامنىڭ باسقارۋىنان شىعىپ كەتىپ, ادامزات وركەنيەتىنىڭ سيپاتىنا, بارىسىنا ەلەۋلى وزگەرىس اكەلۋى مۇمكىن دەگەن بولجام تۋ­رالى بولىپ وتىر.  بۇل ويدى اۋەلى بريتان ماتەماتيگى ءارى كوسمولوگ يرۆينگ گۋد ايتقان ەكەن. تەحنولوگيالىق سينگۋليارلىق ۇعىمىن امەريكالىق ماتەماتيك دجون فون نەيمان ەنگىزىپتى. ماشينالاردىڭ اقىلى ادامنان دا اسىپ تۇسەتىن جاعدايعا تاپ بولۋ تاۋەكەلى تۋرالى وتكەن عاسىردىڭ ەلۋىنشى جىلدارىنان بەرى عالىمدار اراسىندا ءجۇرىپ جاتقان پىكىرتالاستى امەريكالىق فانتاست جازۋشى ۆەرنور ۆيندج 1993 جىلى «كەلەشەك تەحنو­لو­گيالىق سينگۋليارلىق» (The Coming Technological Singularity) دەگەن ەڭبەگىندە تەحنولوگيالىق سينگۋليارلىققا جەتۋ ادامزات ءداۋىرىنىڭ اياقتالۋى دەپ دەپ ءبىر-اق قايىرادى. بىرقاتار عالىمدار جاساندى سۋپەرينتەللەكت بيو­لوگيالىق ءتۇر رەتىندە ادامدى جويىپ جىبەرۋى مۇمكىن دەگەنگە دەيىن بارادى.

ايتقانى كوبىنە اينىماي كە­لەتىن امەريكالىق ونەرتاپقىش ءارى فۋتۋرولوگ رەيموند كۋرتسۆەيل تەحنولوگيالىق سينگۋليارلىق 2045 جىلى باستالىپ قالۋى مۇمكىن دەپ بولجايدى. جەر شارى الىپ كومپيۋتەرگە اينالىپ, بىرتە-بىرتە بۇكىل عالامعا ۇلاسۋى مۇمكىن ەكەن. مىسالى, ول ايتقانداي كوم­پيۋتەرلەردىڭ دەرەكتەرگە سىمسىز قول جەتكىزە الۋىنىڭ ىق­­تيمالدىعى تۋرالى بولجامى بۇگىنگى كۇنى تۇرمىسىمىزعا ابدەن ەنگەن ۋاي-فاي (Wi-Fi) بولىپ اقيقاتقا اينالدى. ونىڭ پىكىرىنشە 2032 جىلعا قاراي نانوروبوتتار ادام جاسۋشالارىنا تىكەلەي قورەكتىك زاتتار جەتكىزە الادى, ال قايتارىندا ۋىتتاردى الا قايتادى. تاعى ءبىر ون جىلدا نانوروبوتتار ادامنىڭ يممۋندىق جۇيەسىن جاقسارتادى جانە ماڭگىلىك ءومىر يدەياسىنا جول اشادى. 2030 جىلدان كەيىن جۇرگىزۋشىسىز قوزعالاتىن اۆتوموبيلدەر جولعا شىعادى ەكەن, بۇل الەمدە جىلىنا 2 ميلليونعا دەيىن ادام شىعىنى بولاتىن جول اپاتىن مۇلدەم دەرلىك جويادى. كۇن قۋاتى ادامزاتتىڭ بارلىق قاجەتتىلىگىن وتەيدى. ادامزات كە­لەشەگى بۇگىنگىدەن دە جاقسى بولادى دەپ تۇيىندەيدى ءوز بولجامىن رەي كۋرتسۆەيل.

جاساندى ينتەللەكتىنىڭ وسىلاي دامۋىنان تۋىنداعان تاريحي وزگەرىستەر تالاي سالادا, اتاپ ايتقاندا مەديتسينادا ەلەۋلى تابىستارعا جەتكىزدى. يزرايلدىك عالىمدار 3D باسپاسىنىڭ كو­مەگىمەن ادام تىندەرىنەن الەم­دە تۇڭعىش رەت جۇرەكتى باسىپ شى­عاردى. دەمەك كەلەشەكتە لايىقتى دونور ىزدەۋدىڭ قاجەتى بولماي قالماق. دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا جاساندى ينتەللەكتىنىڭ دامىتۋ ولىمگە سوقتىراتىن دا­رىگەرلىك قاتەلىكتى بولدىرماي­دى. ال دارىگەرلىك قاتەلىك مە­دي­تسينادا ءولىمنىڭ جۇرەك اۋرۋى­ جانە قاتەرلى ىسىكتەن كەيىنگى ءۇشىن­شى ورىنداعى سەبەبى ەكەن. مە­ديتسينالىق تۇسى­رىلىمدەردى شىنايى ۋاقىتتا تالداۋ وتا جاساۋ كەزىندە پايدالا­نىلۋدا. ەندى حيرۋرگ جاساندى ينتەللەكتىنىڭ دالدىگى مەن شاپ­شاڭدىعى ارقاسىندا تۇ­سىرىلىمدەر دەرەكتەرىنە سۇيەنە وتىرىپ وتانى توقتاتپاي ارەكەت ەتە بەرەدى.

جاساندى ينتەللەكت كولىك سالاسىنا دا دەندەپ ەنە باس­تادى. جۇرگىزۋشىسىز اۆتوموبيل­دەر شى­­عارۋ, ولاردى تاكسي, جۇك تاسىمالى قىزمەتىندە پايدالانۋعا قادامدار جاسالۋدا. قازىر جۇر­گىزۋشىسىز اۆتوبۋستار, تاكسيلەر كوشەلەرگە شىقسا, جۇك كولىكتەرى مەن دروندار تاۋار جەتكىزۋدە, وزدىگىنەن جۇزەتىن كەمەلەر سۋعا ءتۇسىرىلدى. KPMG اۋديتور كومپانياسى جۇرگىزۋشىسىز كولىك قۇرالدارىنا كوشۋگە ۇمتىلاتىن 20 ەلدىڭ دايىندىق دەڭگەيىن باعالاعاندا العاشقى بەس ەل قاتارىنا نيدەرلاند, سينگاپۋر, اقش, شۆەتسيا, ۇلىبريتانيا كىرىپتى. تاياۋداعى بەس-ون جىلدا ەلدەردىڭ تالايى كولىك تەح­نولوگياسىنىڭ وسىنداي جاڭا تۇرىنە كوشە باستايدى دەپ قورىتا كەلە, اۆتور قازاقستاننىڭ دا وسى وزگەرىستەردەن قالماۋى ماڭىزدى ەكەندىگىن اتاپ كورسەتەدى.

قازىرگى كەزدە «اقىلدى قالا» ءۇردىسى دامۋ ۇستىندە. اقىلدى قالا ءارتۇرلى قۇرىلعىلار مەن ولاردىڭ ءوزارا بايلانىسى جەلىلەرىنىڭ جيىنتىعىن بىلدىرەدى. ونىڭ ءبىرى سۋمەن جابدىقتاۋعا, ەكىنشىسى – جول قوزعالىسىن باسقارۋعا, ءۇشىنشىسى – ءورت قاۋىپسىزدىگىنە, ءتورتىنشىسى – لاستانۋ دەڭگەيىن باقىلاۋعا, ال بەسىنشىسى قىلمىستى باقىلاۋعا, ت.ب. ارنالعان. بۇگىندە دەرەكتەردىڭ كوپشىلىگى فوتو جانە بەينەكامەرالار ارقىلى الىنادى. قىتايدا 154 قالا «اقىلدى قالا» جوباسىمەن جۇمىس ىستەيدى. مىسالى, حانچجوۋ قالاسىندا اقىلدى جۇيە جەدەل جاردەم مەن پوليتسيانى جول كەپتەلىسىنە ۇرىندىرماي جولىن اشىپ وتىرۋى, ولاردىڭ دىتتەگەن جەرگە شۇ­عىل جەتۋىن قامتاماسىز ەتەدى. وڭ­تۇستىك كورەيانىڭ سونگدودا قا­لاسىندا قوقىس جاشىكتەرى مەن قوقىس جيناعىشتار جوق. تۇر­­مىستىق قالدىقتار اقىلدى پنەۆ­ماتيكالىق جۇيەلەر ارقىلى تىكەلەي جەراستى قۇبىرلارىنا كەتەدى, سودان سوڭ سۇرىپتالىپ, قايتا وڭدەلەدى نە كادەگە اسىرىلادى.

ءىرى كومپانيالار جاساندى ينتەللەكتىنى ەنەرگەتيكا سالاسىنا دا باتىل ەنگىزۋدە. مۇناي-گاز سالاسى قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ جەتەكشى سالاسى بولعاندىقتان وزگە ەلدەر تاجىريبەلەرىن نازارعا العانى ءجون. الداعى ون جىلدا جاساندى ينتەللەكت ادەتتەگى ەكونوميكالىق ۇدەرىستەردى تۇر­لەندىرىپ, قارجى, ءوندىرىس, لوگيس­تيكا, مەديتسينا, ءبىلىم بەرۋ سالالارىنا ەداۋىر ىقپال ەتەتىن بولادى. زەرتتەۋ بولجامدارىنا قاراعاندا 2030 جىلعا قاراعاندا جاساندى ينتەللەكت ناتيجەسىندە الەمدىك ەكونوميكا 15,7 تريلليون اقش دوللارىنا دەيىن ءوسۋى مۇمكىن. ونىڭ 40 پايىزى ونىم­دىلىكتى ارتتىرۋعا, قالعانى تۇتىنۋعا كەتەدى. ەگەر بۇل بولجام شىندىققا اينالسا, جاساندى ينتەللەكت ىقپالى كەزىندە ەلەكتر توگىنىڭ اشىلۋى سياقتى ءوز زا­مانىنىڭ باسقا دا يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالارىنىڭ اسەرىمەن بارابار كەلمەك.

جاساندى ينتەللەكتىنى قول­دانۋ اقش-تا جانە قىتايدا ۇستەم كورپوراتسيالاردى – مونوپوليالاردى تۋعىزىپ قانا قويعان جوق, وسى ەلدەردىڭ ءوزىن دە الەمگە ۇستەمدىك جاساۋشى مەملەكەتتەرگە اينالدىردى. العاشقى مونوپوليست مايكروسفت (Microsoft)كوم­پانياسى ەدى. ودان كەيىن جيىرما جىلدان سوڭ امازون (Amazon), يبەي(eBay), الفابەت (Alphabet) كومپانيالارى پايدا بولدى. بۇگىندە الەمدەگى ەڭ باي 8 ادامنىڭ 6-ۋى ناق وسى تەحنولوگيالىق كومپانيالاردى قۇرۋشىلار. قازىر گۋگل (Google) جۇيەسى الەم بويىنشا سەكۋندىنا 40 مىڭ, كۇنىنە 3,5 ميلليون, جىلىنا 1,2 تريلليون ىزدەۋ ساۋالىن وڭدەيدى. تسيفرلىق جارنامانى ساتۋ قارجى اعىنىن اشتى دا, ونىڭ ءبىر بولىگى جاڭا باعىتتاردى دامىتۋ, جاڭا قىزمەتتەر كورسەتۋ, كاسىپورىندار اشۋ ءۇشىن پايدالانىلىپ وتىر. قازىر الەۋمەتتىك جەلىنىڭ ەڭ تابىستى جوباسى فەيسبۋك (Facebook). 2019 جىل­دىڭ ءى توقسانىندا فەيسبۋكتى (Facebook) پايدالانۋشىلار سانى 2,4 ميللياردقا جەتىپتى, ال بۇعان وسى كورپوراتسيانىڭ بو­لىمشەلەرى ينستاگرامنىڭ (Instagram) 1 ميلليون جانە ۋاتساپتىڭ (WatsApp) 500 ميلليون پايدالانۋشىسىن قوسىڭىز.

قازىر جاساندى ينتەللەكتىنى دامىتۋ جولىنداعى باسەكەگە الەمنىڭ وتىزدان استام ەلى قو­سىلىپتى. ولاردىڭ ىشىندە كوشباسشىلار اقش پەن قىتاي. اقش بازالىق تەحنولوگيالاردى ازىرلەۋدە وزىق تۇرسا, قىتاي ولاردى ءىس جۇزىندە قولدانۋدا جەتەكشى ورىنعا شىعىپتى. سا­راپشىلاردىڭ باعالاۋى بو­يىنشا جاساندى ينتەللەكتىنى ەن­گىزۋ ناتيجەسىندە قىتايدىڭ ىشكى جالپى ءونىمىنىڭ ءوسىمى 2019 جىلمەن سالىستىرعاندا 2030 جىلعا قاراي 26,1 پايىز وسسە, اقش ەكونوميكاسىنىڭ ءوسىمى 14,5 پايىزدى قۇرايدى ەكەن. سوڭعى ون جىلدا قىتاي جاساندى ينتەللەكتىگە سالىنعان الەمدىك ينۆەستيتسيانىڭ 60 پايىزىن تارتا العان. بۇل ەل باسشىلىعى 2025 جىلعا قاراي جاساندى ينتەللەكت ونەركاسىپتى جاڭعىرتۋدىڭ جانە ەكونوميكالىق وزگەرىستەردىڭ باس­تى قوزعاۋشى كۇشى بولادى دەپ مالىمدەدى. وسى رەتتە ماماندار دايارلاۋعا قاتتى كوڭىل ءبولىپ وتىر.

بۇل ەكى الىپ ەلدەن باسقا جاساندى ينتەللەكتىنى ەنگىزۋدەگى سين­گاپۋر مەن بىرىككەن اراب امىر­لىكتەرىنىڭ تاجىريبەسى دە نازار اۋدار­تادى. ولاردىڭ تاجىريبەسىن زەردەلەۋ قازاقستاننىڭ وسى با­عىتتا جول ىزدەۋىنە سەپتەسە الادى دەيدى ك. ءماسىموۆ.

بىرىككەن اراب امىرلىكتەرى جاساندى ينتەللەكت مينيسترلىگىن قۇرعان الەمدەگى العاشقى ەل. بۇل ەل باسشىلىعى جاساندى ينتەللەكت ستراتەگياسى ارقىلى ۇكىمەت شىعىستارىن كەمىتۋدى, ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋدى, مەملەكەتتى وسى سالاداعى كوشباسشىلار قا­تارىنا قوسۋدى ماقسات ەتكەن. بۇل ستراتەگيا دەنساۋلىق ساق­تاۋدى, جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىن, سۋ رەسۋرستارىن, جول قوزعالىسىن قوسا العاندا ەكونوميكانىڭ بارلىق سالاسىن قامتيدى. ۇكىمەت ازاماتتاردى جاساندى ينتەللەكتىنى قولدانا بىلۋگە ۇيرەتەتىن بولادى. دۋبايدى اقىلدى قالاعا اينالدىرۋ ستراتەگياسىن دا 2018 جىلى ىسكە قوستى. ونىڭ اياسىندا 100 ناقتى تيىمدىلىك كورسەتكىشى ايقىندالىپ, «اقىلدى ءومىر», «اقىلدى ەكونوميكا», «اقىلدى ادامدار», «اقىلدى يكەمدىلىك», «اقىلدى ورتا», «اقىلدى باس­قارۋ» ماقساتتارى بەلگىلەنگەن. 

جاساندى ينتەللەكتىنى بەل­سەندى قولدانۋ سالاسى ارينە اسكەري سالا, قورعانىس ەكەنى تۇسىنىكتى. بۇل رەتتە قىتاي اقش-تان قالىسپاي 2030 جىلعا قاراي اسكەري سالادا جاساندى ينتەللەكتىنى پايدالانۋ بويىنشا الەمدىك كوشباسشىعا اينالۋ جوسپارىن العا قويىپ وتىر. رەسەي دە بۇل ماسەلەگە باسا كوڭىل بولۋدە. الەمدىك الپاۋىت مەملەكەتتەر مەن باسقا ەلدەر اراسىندا جاساندى ينتەللەكتىنى دامىتۋداعى الشاقتىق, ۇستەمدىك ەتۋ پيعىلىنىڭ پايدا بولۋ ىق­تيمالدىلىعى الەمدىك قاۋىم­داستىق اراسىنا جىك ءتۇسىرۋى مۇمكىن. ءۇشىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا قانداي قارۋ بولاتىنىن بىلمەيمىن, بىراق تورتىنشىسىندە اعاشتار مەن تاستار بولارى انىق دەپ جازعان ەكەن اتوم بومباسىن جاساۋشىلاردىڭ ءبىرى ال­بەرت ەينشتەين. سوندىقتان جا­ھاندىق كۇن تارتىبىندە جاساندى ينتەللەكتىنى اسكەري سالادا پايدالانۋدى حالىقارالىق رەتتەۋ اسا وزەكتى ماسەلە دەپ وي تۇيەدى ك.ءماسىموۆ.

كىتاپتىڭ «گيلگامەش جوباسى نەمەسە ۇستەم ادامدار» دەگەن ءبولىمى دە ويعا باي. ەجەلگى مەسوپوتاميانىڭ ەپوستىق داس­تانىنىڭ كەيىپكەرى جارتىكەش قۇداي گيلگامەش ماڭگى ءومىر ءسۇرۋ امالىن ىزدەگەن ەكەن. سول ىقىلىم زاماننان بەرى وسى ورايداعى ادامزات ىزدەنىسى ناتيجەگە جا­قىن قالعانداي. بۇگىنگى كۇنى نانوتەحنولوگيالار – بولاشاعى زور سالالاردىڭ ءبىرى. سوڭعى جەتىس­تىكتەر قارتايۋدى باياۋلاتۋعا جانە ءومىر ءسۇرۋ جاسىن ۇزارتۋعا اكەلەدى. بۇل بىرەگەي قابىلەتتى ءارى تەڭدەسسىز شىعارماشىلىق مۇمكىندىگى بار ۇستەم ادامداردىڭ پايدا بولۋىنا اكەلۋى مۇمكىن. دەمەك بۇل ولاردى كەز كەلگەن ساياسي, الەۋمەتتىك جانە ەكونوميكالىق جۇيەلەردەن جوعارى قويادى. وسى جاڭا بيولوگيالىق ءتۇر ەندى 200 جىلداي ۋاقىتتا پايدا بولۋى مۇمكىن. ال بۇل قوعامنىڭ نەگىزگى قۇندىلىقتارىنا قاتىستى ماڭىزدى ادەپ ماسەلەسىنە كەلىپ تىرەلەتىنىن اتاپ كورسەتەدى اۆتور.

جاساندى ينتەللەكت سالاسىنا ينۆەستيتسيالاعان جانە ودان كەش قالعان مەملەكەتتەر اراسىندا الشاقتىق بارعان سايىن ۇلعايىپ بارادى. قازاقستان بۇل ماسەلەنى سىرتتاي باقىلاۋشى بولىپ قالا المايدى. ەلىمىزدە ەلەكتروندى ۇكىمەت جۇيەسى ازىرلەنىپ, ەنگىزىلدى. بۇگىندە حالقىمىز مەملەكەتتىك قىزمەتتەردىڭ 85,7 پايىزىن ەلەك­تروندى تۇردە الادى. نۇر-سۇلتان, الماتى جانە شىمكەنت قالالارى 5G ستاندارتتى بايلانىس جەلىسىنە قوسىلدى. جاڭا تەحنولوگيالار ءوندىرىستىڭ بارلىق سالاسىنا ەنگىزىلۋدە. نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىندە ءۇش مىڭداي ستۋدەنت وقىتىلدى. 2018 جىلدىڭ باسىندا قازاقستاندا سمارت اقكول (Smart Akqol) اقىلدى قالاسى قاناتقاقتى جوباسى ىسكە قوسىلدى. جاساندى ينتەللەكت بۇل ەڭ الدىمەن ادامدارعا ارنالعان تەحنولوگيا, ادامدار ءۇشىن مۇمكىندىك جاساۋ. كەلەشەكتە قازاقستاننىڭ ءىرى 17 قالاسىندا «اقىلدى قالا» جوباسى ەنگىزىلەتىن بولادى.

قازاقستان دەرەكتەردى تۇرلەن­دىرۋ جانە الماسۋ بويىنشا كورە­گەن ساياسات ازىرلەۋى, ولاردى كوپ جاقتى ىنتىماقتاستىق اياسىندا پايدالانۋعا كۇش سالۋى قاجەت. بۇل مىناداي ەكى مىندەتتى شەشۋگە باعىتتالۋى ءتيىس: بىرىنشىدەن, جاساندى ينتەللەكت تەحنولوگيا­سىن پايدالانۋ مۇمكىندىگىنە جەتۋ; ەكىنشىدەن, ازاماتتىق ەر­كىن­دىكتى جانە جەكە ومىرگە قول سۇق­پاۋشىلىقتى قورعاۋ ارقىلى جۇرتشىلىقتىڭ جاساندى ينتەللەكت تەحنولوگيالارىنا سەنىمىن نىعاي­تۋ دەپ قورىتادى ك.ءماسىموۆ ەلى­مىزدە جاساندى ينتەللەكتىنى ەن­گىزۋ ماقساتىن تۇجىرىمداي كەلە.

كىتاپ بولاشاقتىڭ تەحنولوگيالارىن ءار ەلدە, ءار سالادا قولدانۋدىڭ تاجىريبەسىن, باستى باعىتتارىن قىزىقتى مىسالدارمەن جۇيەلى بايانداپ بەرگەن. جاساندى ينتەللەكتىمەن بەتپە-بەت كەلىپ, قويان-قولتىق ارالاسا باستاعان زاماندا ك. ءماسىموۆتىڭ بۇل ەڭبەگى كەلەشەكتە ادامدار جاساندى ينتەللەكتىنى باسقارا ما, الدە ول ادامداردىڭ جاڭا امىر­شىسىنە اينالىپ كەتە مە دەگەن الەم عالىمدارى مەن ساراپشىلارىن تولعاندىرىپ كەلە جاتقان وزەكتى ساۋالعا بايسالدى دا تىڭ ءوز پايىمدارىن بىلدىرۋىمەن دە قۇندى.

ساكەن سەيدۋاليەۆ,

ساربوننا-قازاقستان ينستيتۋتى حالىقارالىق قاتىناستار كافەدراسىنىڭ پروفەسسورى,

ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى