يراننىڭ اقش بازالارىن اتقىلاۋى, تەگەران ماڭىندا ۇشاقتىڭ اپاتقا ۇشىراۋى تىنىشى كەتكەن ءوڭىردىڭ شىرقىن ودان ءارى بۇزدى.
ەستەرىڭىزگە سالا كەتەيىك, جاڭا جىل باستالا سالا اقش-تىڭ جاساعان اۋە سوققىسىنان يرانداعى بەدەلدى تۇلعالاردىڭ ءبىرى, گەنەرال كاسەم سۋلەيماني قازا تاپقان-تۇعىن. وسى وقيعادان كەيىن يران تاراپى ك.سۋلەيمانيدىڭ ءولىمى ءۇشىن كەك الاتىنىن مالىمدەگەن-ءدى. بىرنەشە كۇننەن كەيىن يران يراكتا ورنالاسقان اقش-تىڭ ەكى بازاسىن ءال-اساد پەن ەربيلدى بالليستيكالىق زىمىرانمەن اتقىلادى. ءدال سول كۇنى تەگەراننان كيەۆكە باعىت العان Ukraine International Airlines كومپانياسىنىڭ بوينگ 737-800 ۇشاعى اۋەجاي ماڭىندا اپاتقا ۇشىرادى.
يراننىڭ يراكتاعى اقش بازالارىن اتقىلاۋىنان كەيىن كوپشىلىك جەر جاھاندى جالماعان تاعى ءبىر سوعىس باستالا ما دەپ قاۋىپتەنگەن-ءدى. الدا-جالدا پارسىلار مەن امەريكالىقتار سوعىسسا, ەشكىمگە دە وڭاي تيمەسى انىق. الايدا, اق ءۇي باسشىسى دا, رەسمي تەگەران دا تىنىشتىقتى قالايتىنىن ەمەۋرىنمەن ءبىلدىردى. ماسەلەن, يران تاراپى اۋە سوققىسىن جاساماس بۇرىن يراكتاعى ارىپتەستەرىنە جوسپارى تۋرالى ايتقان. ونىڭ ۇستىنە, مۇمكىندىگىنشە ادام شىعىنى از بولاتىن ايماقتى زىمىرانمەن اتقىلاعان. وسىلايشا, يران جاعى «وگىزدى دە ولتىرمەي, اربانى دا سىندىرماۋدى» كوزدەگەنى انىق. ياعني, اقش-پەن قارىم-قاتىناستى ودان ءارى شيەلەنىستىرمەۋدى, تەك كەك قايتارۋدى ماقسات ەتكەن.
اسكەري بازالارعا سنارياد تۇسكەننەن كەيىن دونالد ترامپ اق ۇيدە ارنايى ءباسپاسوز جيىنىن وتكىزىپ, ماسەلەنىڭ ءمانىسىن ءتۇسىندىرىپ بەردى. اقش پرەزيدەنتى ءوز سوزىندە يرانعا قارسى سوعىس اشۋ تۋرالى ءتىس جارعان جوق.
ايتپاقشى, د.ترامپتىڭ جيىندى باستاۋىنىڭ ءوزى مۇحيتتىڭ ارعى بەتىندە قىزۋ تالقىعا ءتۇسىپ جاتىر. «مەن اقش پرەزيدەنتى بولىپ تۇرعانىمدا, يران ەشقاشان يادرولىق قارۋ يەلەنۋگە رۇقسات الا المايدى. قايىرلى تاڭ!», دەدى اق ءۇي باسشىسى. ادەتتە اقش پرەزيدەنتى پروتوكول بويىنشا حالىققا جولداۋىندا اۋەلى امانداسۋى ءتيىس. سودان كەيىن عانا نەگىزگى ماسەلەگە كوشەدى. الايدا, ترامپ بۇل جولى دا ەشكىمگە باعىنبايتىن باسشى ەكەنىن كورسەتكەندەي.
سونىمەن قاتار جيىن بارىسىندا د.ترامپ اۋە شابۋىلى كەزىندە ەشكىمنىڭ قازا تاپپاعانىن, بازالارعا از شىعىن كەلگەنىن مالىمدەدى. «يران شەگىندى. بۇل بۇكىل الەم ءۇشىن دە, وسى وقيعاعا قاتىسى بار تاراپتار ءۇشىن دە جاقسى جاڭالىق», دەدى ول.
اق ءۇي باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, امەريكالىقتار دا يراندىقتاردىڭ جوسپارىن بىلگەن. اۋە سوققىسىنان قورعانۋعا ازىرلەنگەندىكتەن, بازادا ەشكىم زارداپ شەكپەگەن. بۇدان بولەك, ول يرانعا تاعى دا سانكتسيا سالاتىنىن جەتكىزدى.
«يراننىڭ اگرەسسياسىنا قالاي جاۋاپ بەرە الاتىنىمىزدى پىسىقتاپ جاتىرمىز. اقش يران رەجىمىنە جاڭا سانكتسيا سالادى. يران ارەكەتىن وزگەرتپەيىنشە, ەكونوميكالىق سانكتسيا ءوز كۇشىندە قالا بەرەدى. كەيىنگى ايلاردا يران حالىقارالىق سۋداعى كەمەلەردى باسىپ الىپ, ساۋد ارابياسىنا سوققى جاسادى. امەريكالىق پيلوتسىز ۇشاتىن ۇشاقتى اتىپ ءتۇسىردى» دەدى اقش پرەزيدەنتى.
د.ترامپتىڭ پىكىرىنشە, يراننىڭ مۇنداي قادامعا بارۋى – بۇعان دەيىنگى پرەزيدەنت وبامانىڭ اكىمشىلىگىنىڭ كىناسى. «يراننىڭ ارەكەتى وباما اكىمشىلىگىنىڭ يرانمەن اقىلعا قونبايتىن يادرولىق كەلىسىم جاساۋىنىڭ سالدارى. سول كەزدە يران ميللياردتاعان دوللاردى قولما-قول الدى. الايدا, اقش-قا العىس ايتۋدىڭ ورنىنا, «امەريكاعا ءولىم كەلسىن» دەپ ايقايلادى. ءتىپتى كەلىسىم جاساعاندا دا وسىلاي ايتتى», دەدى اق ءۇي باسشىسى.
سونداي-اق يراندى يادرولىق قارۋدى يگەرۋدەن باس تارتىپ, تەرروريستەردى قولداماۋعا شاقىردى. وسى ورايدا ايتا كەتۋ كەرەك, باعداد ماڭىندا قازا تاپقان گەنەرال كاسەم سۋلەيماني تەرروريست, ول باسقاراتىن ء«ال-قۇدس» توبى دا اقش-تا تەرروريستىك ۇيىم رەتىندە تانىلعان. ونىڭ ۇستىنە, د.ترامپ اق ۇيگە ورنالاسقانعا دەيىن ك.سۋلەيماني تۋرالى حابارسىز بولعان. 2015 جىلى امەريكالىق راديولاردىڭ بىرىندە The Hugh Hewitt Show باعدارلاماسىنىڭ جۇرگىزۋشىسى «گەنەرال سۋلەيمانيدى بىلەسىز بە؟» دەپ د.ترامپقا سۇراق قويادى. ەكەۋارا اڭگىمە بىلاي ءوربىپتى:
– ءيااا... سونىمەن... ايتا بەرىڭىز.
– ول ء«ال-قۇدس» توبىن باسقارادى.
– ءيا...
– قالاي ويلايسىز, – دەپ جۇرگىزۋشى سۇراعىن باستاپ كەلە جاتقاندا د.ترامپ باستىرمالاتا بىلاي دەيدى:
– ايتپاقشى, اقش كۇردتەرگە قىسىم كورسەتىپ وتىر.
– جوق, كۇردتەرگە ەمەس. ء«ال-قۇدس» توبىنا. يران رەۆوليۋتسياسى ساقشىلارى توبى.
قىسقاسى, پرەزيدەنت اتانعانعا دەيىن د.ترامپتىڭ تاياۋ شىعىستاعى كوپ جاعدايدى بىلمەگەنى انىق. بۇدان بولەك, اقش پرەزيدەنتى ۇلىبريتانيانى, رەسەيدى, گەرمانيانى, قىتايدى يرانمەن جاسالعان يادرولىق كەلىسىمنەن شىعۋعا شاقىردى. تاياۋ شىعىستاعى احۋالعا بايلانىستى ناتو اسكەرىن بەلسەندى قولدانۋدى دا تىلگە تيەك ەتتى. اقش-تىڭ بەيبىتشىلىكتى قالايتىنىنا توقتالىپ, قولدا بار قارۋمەن سەس كورسەتۋدى دە ۇمىتقان جوق.
«قازىرگى تاڭدا تاياۋ شىعىستىڭ مۇنايىن قاجەت ەتپەيمىز. ەنەرگەتيكالىق تۇرعىدان تاۋەلسىزبىز. ءبىز 2 تريليلون دوللار جۇمساپ, اقش اسكەرىن قايتا جاساقتاپ شىقتىق. جاۋىنگەرلەرىمىز بۇرىنعىدان وتە الەۋەتتى. راكەتالارىمىز ۇلكەن, قۋاتتى ءارى ناقتى. ولار نىساناعا ءدوپ تيەدى جانە ەشكىمدى امان قالدىرمايدى. بۇگىندە دىبىستان دا جىلدام ۇشاتىن كوپتەگەن زىمىران جاساۋمەن شۇعىلدانىپ جاتىرمىز. بىراق قارۋ-جاراعىمىزدىڭ مىقتىلىعى ونى قولداناتىنىمىزدى بىلدىرمەيدى. ءبىزدىڭ اسكەري جانە ەكونوميكالىق كۇشىمىز تۇراقتىلىق ءۇشىن قاجەت», دەدى د.ترامپ.
اق ءۇي باسشىسىنىڭ حالىققا جولداۋى قازىرگى تاڭدا اقش-تا قىزۋ تالقىعا ءتۇسىپ جاتىر. ماسەلەن, كونگرەستەگى رەسپۋبليكاشىلار ونىڭ ءسوزىن بەيبىتشىلىككە باستايدى دەپ ەسەپتەيدى. «جاۋاپ قايتارۋ ءۇشىن عانا جاۋاپ قايتارۋ قاجەت ەمەس. ويتكەنى ەشقانداي امەريكالىق قازا تاپقان جوق», دەدى سەناتور ليندسي گرەم.
تاعى ءبىر كونگرەسمەن مارك مەدوۋزدىڭ پايىمداۋىنشا, اق ءۇي باسشىسى «امەريكانىڭ سوعىستى ەمەس, دە-ەسكالاتسيانى قالايتىنىن» بۇكىل الەمگە تۇسىندىرە ءبىلدى.
الايدا كونگرەستەگى دەموكراتتار د.ترامپتىڭ جىلى سوزىنە سەنبەگەن سىڭايلى. ولاردىڭ پىكىرىنشە, اق ءۇي باسشىسىنىڭ مالىمدەمەسى اقش-تىڭ تاياۋ شىعىستا تاعى ءبىر سوعىس باستامايتىنىن بىلدىرمەيدى.
وسىعان بايلانىستى وكىلدەر پالاتاسى د.ترامپتىڭ يرانعا سوعىس اشۋىنا جول بەرمەيتىن قارار قابىلدادى. بۇل پالاتادا دەموكراتتاردىڭ باسىم ەكەنى بەلگىلى. سوندىقتان قاراردىڭ قابىلدانۋى تاڭعالارلىق جاعداي ەمەس. ايتسە دە, ونى سەناتتىڭ ماقۇلداۋى ەكىتالاي. ويتكەنى وندا نەگىزىنەن رەسپۋبليكاشىلاردىڭ سانى كوپ. ءوز كەزەگىندە رەسپۋبليكاشىلار – د.ترامپتىڭ نەگىزگى جاقتاستارى.
اقش پرەزيدەنتىنىڭ مالىمدەمەسى يرانمەن اراداعى كيكىلجىڭ وڭتايلى شەشىلەتىنىن كورسەتكەندەي ەدى. بىراق تەگەراننىڭ ماڭىندا قۇلاعان ۇشاق پارسىلاردىڭ باس اۋرۋىنا اينالاتىن ءتۇرى بار. ويتكەنى كانادا دا, ۇلىبريتانيا دا Ukraine International Airlines كومپانياسىنىڭ اۋە كەمەسى اتىپ تۇسىرىلگەن دەگەن پىكىردە. سونداي-اق اقش-تىڭ بىرقاتار بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى دا بوينگتىڭ اپاتىنا يراندى كىنالاپ وتىر.
كانادانىڭ پرەمەر-ءمينيسترى دجاستين تريۋدونىڭ ايتۋىنشا, ۇشاقتى قاتەلەسىپ اتىپ ءتۇسىرۋى مۇمكىن. «قولىمىزدا ۇشاقتى يراندىق راكەتا اتىپ تۇسىرگەنىن كورسەتەتىن كوپتەگەن دالەل بار. بۇل – قاتەلىكتەن جاسالۋى ابدەن مۇمكىن», دەدى د.تريۋدو.
سونداي-اق بوينگتىڭ اپاتقا ۇشىراۋىنا بايلانىستى تۋىنداعان سۇراقتىڭ بارىنە كانادا تاراپى جاۋاپ كۇتەتىنىن جەتكىزدى. وسىعان بايلانىستى اپاتتىڭ سەبەبىن جان-جاقتى تەكسەرۋ قاجەتتىگىنە توقتالدى.
ۇلىبريتانيانىڭ پرەمەر-ءمينيسترى بوريس دجونسون دا ۋكراينالىق اۋە كەمەسىنىڭ قۇلاۋىنا جەردەن اتىلعان زىمىران اسەر ەتتى دەپ ەسەپتەيدى. «ۇشاقتى يراننىڭ «جەر-اۋە» ساناتىنا جاتاتىن زىمىرانمەن اتىپ تۇسىرگەنى تۋرالى مالىمەت جەتكىلىكتى. قاتەلەسىپ اتىپ ءتۇسىرۋى مۇمكىن», دەدى ب.دجونسون.
اقش پرەزيدەنتى د.ترامپ تا اۋە كەمەسىنىڭ قۇلاۋىنا تەحنيكالىق سەبەپ اسەر ەتكەنىنە سەنبەيتىنىن ايتتى. ونىڭ پىكىرىنشە, ۇشاقتى بايقاۋسىزدا اتىپ قۇلاتۋى ىقتيمال.
باستاپقىدا يران بيلىگى اتالعان ايىپتاۋمەن مۇلدەم كەلىسپەگەن. ۇشاقتىڭ بەلگىسىز اقاۋعا بايلانىستى اۋەجايعا قايتا ورالماق بولعانىن العا تارتتى. يران ۇكىمەتىنىڭ وكىلى الي رابيەي مۇنداي ايىپتاۋدى يرانعا قارسى جاسالعان پسيحولوگيالىق شابۋىل دەپ ەسەپتەيتىنىن جەتكىزدى.
ايتسە دە, كەيىنىرەك يران بوينگتىڭ اتىپ تۇسىرىلگەنىن مويىندادى. ەل بيلىگى كەلتىرگەن دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, اۋە كەمەسى تەگەران ماڭىنداعى اسكەري بازاعا تاياۋ ۇشقاندىقتان, ساربازدار ونى جاۋ ۇشاعىنا بالاپ قاتەلەسىپ اتىپ تۇسىرگەن. وسىعان بايلانىستى سىرتقى ىستەر ءمينيسترى دجاۆاد زاريف حالىقارالىق قوعامداستىقتان كەشىرىم سۇرادى.
ۋكراينا تاراپى دا اپاتتىڭ ناقتى سەبەبىن انىقتاۋعا مۇددەلى. بۇعان دەيىن ينتەرنەتتە رەسەيلىكتەر جاساعان «تور» زىمىرانىنىڭ بولىكتەرى قۇلاعان ۇشاق ماڭىنان تابىلعانىن كورسەتەتىن فوتولار جاريالانعان-دى. ازىرگە اتالعان سۋرەتتەردىڭ قانشالىقتى شىندىققا ساي ەكەنى انىقتالعان جوق.
وقيعا بۇلاي وربىگەننەن كەيىن ۋكراينا پرەزيدەنتى ۆولوديمير زەلەنسكي يرانداعى ارىپتەسى حاسان رۋحانيمەن سويلەسكەنىن, كىنالىلەر جازاسىن الاتىنىن مالىمدەدى.
ءسوزدىڭ قىسقاسى, تەگەران ماڭىندا ۇشاقتىڭ قۇلاۋى يرانعا قيىن ءتيىپ تۇر. وسى ءساتتى پايدالانىپ, بىراقاتار مەملەكەت يران تاراپىن ايىپتايتىنى تۇسىنىكتى. ەكونوميكالىق سانكتسيادان قينالىپ, گەنەرالىنان ايرىلعان ەلدىڭ ابايسىزدا ۋكراينا ۇشاعىن اتىپ ءتۇسىرۋى جىعىلعانعا جۇدىرىق بولىپ تۇر.