كيبەرسپورت نەمەسە e-sport – اعا بۋىن وكىلدەرىنەن گورى جاستار قاۋىمىنا جەتە تانىس ۇعىم. اتى ايتىپ تۇرعانداي, جارىسقا نەگىزدەلگەن, بىراق ءداستۇرلى سپورتتىق سايىستار ەمەس, ۆيرتۋالدى باسەكە. الەم بويىنشا كومپيۋتەر پايدا بولعالى ۆيرتۋالدى ويىندارمەن تانىس ەمەس جەتكىنشەك كەمدە-كەم.
ءتىپتى قازىر 30-35 جاستار شاماسىنداعى ازاماتتاردىڭ وزدەرى بالالىق شاعىن Mortal Kombat, Counter-Strike, Dota, GTA ويىندارىنسىز ەلەستەتە المايدى. الايدا, كوبى بۇل ويىنداردى اۋەسقويلىق دەپ بىلسە, ارامىزدا ۆيرتۋالدى ويىنداردى سپورت تۇرىنە اينالدىرىپ, كاسىبي تۇرعىدا اينالىساتىندار سانى دا كوپ.
كوپشىلىككە تانىس ەمەس كيبەرسپورتتا قاتىسۋشىلار ءوز اراسىندا توپتىق نەمەسە جەكەلەي سىندا سايىسقا ءتۇسىپ, قوماقتى قارجىلاي ۇتىستى جەڭىپ الۋعا تىرىسادى. بىلاي قاراساق, كۇندەلىكتى كورىپ جۇرگەن سپورتتىق جارىستاردان ەش ايىرماشىلىعى جوق, تەك قاتىسۋشىلار ءبىر-بىرىمەن شىنايى ەمەس ۆيرتۋالدى ومىردە باق سىناسادى. قازاقستاندا كيبەرسپورت رەسمي سپورت ءتۇرى رەتىندە تەك 2018 جىلدىڭ 25 ماۋسىمىندا تانىلسا, بۇل سالادا وتكەن العاشقى جارىستىڭ تاريحى 1972 جىلى ستەنفورد ۋنيۆەرسيتەتىنەن باستاۋ الادى. سول كەزدەن باستاپ شەتەلدىك باق جاڭا ترەند تۋرالى جارىسا جازا باستاعان. ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, ەلەكتروندى سپورت – الەمدەگى جىلدام دامىپ جاتقان سالالاردىڭ ءبىرى.
2019 جىلى الەم بويىنشا تاپقان تابىسى 1,1 ملرد اقش دوللارىن قۇراسا, بۇل كورسەتكىش 2022 جىلى 1,8 ملرد دوللارعا جۋىقتايدى دەپ وتىر. بارلىق تابىستىڭ 19 پايىزى تەك قىتايعا تيەسىلى. بۇل ۆيرتۋالدى ويىننىڭ امەريكا نەمەسە باسقا باتىس ەلدەرىندە عانا ەمەس, عالامشاردىڭ بارلىق بۇرىشىندا تانىمال ەكەنىن كورسەتەدى. ءداستۇرلى سپورت تۇرلەرى سەكىلدى كيبەرسپورتتا دا كاسىبي ويىنشىلار, كوممەنتاتورلار مەن تانىمال تۇلعالار بار. جالپى ويىننىڭ دۇنيە ءجۇزى بويىنشا 400 ميلليوننان استام جانكۇيەرى بار ەكەن, ولاردىڭ 201 ميلليونى بوس ۋاقىتىندا قىزىعۋشىلىق تانىتسا, 253 ميلليون كورەرمەن تۇراقتى قارايدى. ساراپشىلاردىڭ بولجامىنا سەنسەك, بۇل كورسەتكىش ەكى جىلدان كەيىن 600 ملن-نان اساتىن كورىنەدى. ۆيرتۋالدى تارتىستاردى تاماشالايتىن جانكۇيەرلەردىڭ 60%-دان استامى 18-35 جاس ارالىعىندا. بۇل زەرتتەۋ ەلەكتروندى سپورتقا تەك ءجاسوسپىرىم بالالار عانا قىزىعادى دەگەن قاعيدانى تولىعىمەن بۇزادى. دەگەنمەن بۇل ويىننىڭ باستى جانكۇيەرى – ميللەنيالدار ەكەنى ءسوزسىز. جوعارىدا ايتىلعان دايەكتەردىڭ بارلىعى كومپيۋتەر ويىندارىنىڭ كوپشىلىك ويلاعانداي بوزبالالاردىڭ ەرمەگى ەمەس, كەرىسىنشە قوماقتى قارجى اينالاتىن ۇلكەن يندۋسترياعا اينالعانىن كورسەتەدى.
قازاقستاندا كيبەرسپورت بار
الەمدە ناعىز تەحنولوگيالىق جانە ەكونوميكالىق ترەندكە اينالعان سالانىڭ ەلىمىزدەگى دامۋ قارقىنى قانداي؟ ەڭ الدىمەن, كيبەرسپورت قازاقستاندا مەملەكەت تاراپىنان رەسمي سپورت ءتۇرى رەتىندە بىلتىر مويىندالعانىن جوعارىدا ايتىپ وتتىك. سونداي-اق مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنىڭ قولداۋىمەن كيبەرسپورت فەدەراتسياسى قۇرىلدى. فەدەراتسيانىڭ باستى ماقساتى – قازاقستاندىق ەلەكتروندى سپورتتىڭ الەۋەتىن كوتەرىپ, ويىنشىلارعا جان-جاقتى قولداۋ كورسەتۋ. «Qazaq Cybersport Federation» بىرلەستىگى ەلىمىزدە ونلاين جانە وففلاين كەڭىستىكتە تۋرنيرلەر ۇيىمداستىرىپ, ويىنشىلاردىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرىپ كەلەدى. وتاندىق ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, قازاقستاندا دارىندى ويىنشىلار كوپ, ءتىپتى ءوز ەلىمىزدەن بولەك شەتەلدىك تانىمال توپتاردىڭ قۇرامىندا ويناپ جۇرگەن كورىنەدى. مىسالى, Counter-Strike: Global Offensive ديستسيپليناسى بويىنشا قازاقستاندىق Avangar توبى الەمدىك رەيتينگتە ۇزدىك وندىققا كىرەدى, قازىر 7-ورىندا تۇر. سونداي-اق اتالعان توپ گەرمانيادا وتكەن «StarLadder Berlin Major 2019» جارىسىنىڭ گراند-فينالىندا ەكىنشى ورىن يەلەنىپ, 150 مىڭ اقش دوللارى كولەمىندە جۇلدە الدى. وسى سالانىڭ قازانىندا قايناپ جۇرگەندەر ءبىراۋىزدان ەلىمىزدە كيبەرسپورت بار جانە بولاشاعىنان ءۇمىت كۇتتىرەتىن ويىنشىلار دا جەتەرلىك ەكەنىن ايتادى. Esportsearnings سايتىنىڭ مالىمەتىنە سەنسەك, قازاقستاندىق ويىنشىلاردىڭ جالپى تابىسى 2 ملن دوللاردى قۇراعان, بۇل كورسەتكىشپەن قازاقستان الەمدە 40-ورىندا تۇر. ال اقش ويىنشىلارى 131 ملن دوللار تابىسپەن كوش باستاپ كەلەدى. ايتا كەتۋ كەرەك, ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ اراسىندا قازاقستان ويىنشىلارى كيبەرسپورتتان ۇزدىك ناتيجە كورسەتىپ كەلەدى. اتالعان رەيتينگتە قىرعىز ەلىنىڭ ويىنشىلارى 366 مىڭ دوللار تابىسپەن 65-ورىنعا تۇراقتاعان.
بىلتىر ەلوردادا وتكەن ەل چەمپيوناتىندا قالا اكىمى التاي كولگىنوۆ كيبەرسپورتتىڭ جاستار اراسىندا كەڭىنەن تانىلىپ كەلە جاتقانىن اتاپ ءوتىپ, شارانى ەل استاناسىندا ۇيىمداستىرۋعا تولىق قولداۋ بىلدىرگەنىن العا تارتتى. بۇل – قازاقستاندا 2000 جىلداردان باستاۋ الىپ, بەلگىلى ءبىر ورتادا دامىعان سالانىڭ رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە قولداۋ تاپقانىنىڭ جانە كوپشىلىك تاراپىنان مويىندالعانىنىڭ كورىنىسى. مويىنداماسقا امال جوق. ساراپشىلار ە-sport جاھاندىق تسيفرلى ەكونوميكانىڭ ءبىر بولىگىنە اينالعانىن ايتىپ وتىر. سونداي-اق بىلتىر استانا ەكونوميكالىق فورۋمىنىڭ قاتىسۋشىلارى قازاقستاننىڭ الەمدىك كيبەرسپورت نارىعىنا قوسىلۋىن پانەلدىك سەسسيادا ورتاعا سالعان ەدى. «Qazaq Cybersport Federation» بىرلەستىگىنىڭ دامۋ جونىندەگى ديرەكتورى باۋىرجان ساديەۆتىڭ ايتۋىنشا, الەمدە ەلەكتروندى سپورت ەش مەملەكەتتىڭ قولداۋىنسىز كوممەرتسيا ارقىلى تابىس تاۋىپ, دامىپ كەلەدى. «جالپى كيبەرسپورت – نارىقتىق ورتادا ءوز بەتىمەن دامىپ جاتقان سپورتتىڭ ءبىرى. ول – كوممەرتسيالىق جوبانىڭ جەمىسى. سوندىقتان دا وعان مەملەكەت تاراپىنان مويىندالۋ مىندەتتى ەمەس. الايدا, قازاقستان, رەسەي سەكىلدى ەلدەردە مەملەكەتتىڭ قولداۋىن الۋ كوپشىلىكتىڭ بەلگىلى ءبىر نارسەنى ءتۇسىنىپ, قابىلداۋىنا جول اشادى. بۇل – تاريحي قالىپتاسىپ قالعان جاعداي», دەيدى ب.ساديەۆ. دەگەنمەن قارجىلاندىرۋ جاعىنا كەلگەندە كيبەرسپورت فەدەراتسياسى مەملەكەت قاراجاتىنا قول جايمايتىنىن ايتادى. فەدەراتسيانىڭ دامۋ جونىندەگى ديرەكتورىنىڭ ايتۋىنشا, بىرلەستىك دەمەۋشىلەردىڭ ەسەبىنەن تۋرنيرلەر وتكىزىپ, شارالار ۇيىمداستىرادى ەكەن. جاقىندا وتكەن «World Electronic Sports Games 2019: Kazakhstan» ىرىكتەۋ كەزەڭىنىڭ فينالدىق ويىنىن ۇيىمداستىرۋعا اتسالىسقاندار قاتارىندا «سامۇرىق-قازىنا», «قازاقتەلەكوم» سەكىلدى ءىرى كومپانيالار بار. كيبەرسپورت فەدەراتسياسىنىڭ جانە وسى سالانىڭ قازاقستاندا دامۋىنا ءاردايىم قولداۋ ءبىلىدىرىپ كەلگەن ۇيىم بولسا, ول – قازاقستانداعى ءىرى تەلەكوممۋنيكاتسيالىق كومپانيا. دەگەنمەن ءدال وسى سالانى جاھاندىق ۇلگىگە ساي نارىقتىق جۇيەگە دەربەس جىبەرسەك بولماي ما؟
ءداستۇرلى سپورت تۇرلەرىنە كوممەرتسيالىق كومپانيالاردىڭ دەمەۋشى رەتىندە دارقاندىق تانىتاتىنىنا دەنى ۇيرەنگەن. كيبەرسپورتقا سالىنعان دەمەۋشىلىك قارجى كولەمى دە جىل سايىن ۇلعايىپ كەلەدى. مىسالى, بىلتىر 1,1 ملرد جالپى تابىستىڭ جارتىسىنا جۋىعى 456 ملن دوللار دەمەۋشىلەر تاراپىنان كەلگەن. ال كيبەرسپورت جارىستارىنىڭ دەمەۋشىلەرى ادەتتە جاس اۋديتورياعا ءوز ءونىمىن جارنامالاعىسى كەلەتىن الەمدىك برەندتەر. ولاردىڭ ىشىندە ءبارىمىز بىلەتىن BMW, Honda, Nissan, Kia Motors, Nike, Puma, Adidas, Coca Cola, Pepsi, Intel, Microsoft, Adidas, Disney Marvel سەكىلدى الپاۋىتتار بار. ۆيرتۋالدى سپورت تۇرىنە قىزىعۋشىلىق دەمەۋشىلەر, كورەرمەندەر مەن ويىنشىلار تاراپىنان ارتپاسا, ازايمايتىن سەكىلدى. ەلوردادا وتكەن جارىستى كورۋگە ءوز ەركىمەن ۇزىن-سونار كەزەكتە تۇرىپ, ءبىر كۇنىن وسى مەرەكەگە ارناپ كەلگەن مەكتەپ جاسىنداعى بالالاردىڭ كوپتىگىن كورىپ تاڭعالاسىز.
كيبەرسپورتشىنىڭ بولاشاعى قانداي؟
ۆيرتۋالدى ويىن يندۋسترياسى كينو مەن مۋزىكا ەكەۋىن قوسا العاندا ەداۋىر ۇلكەن سالا دەيدى ساراپشىلار. الايدا, كوپ اتا-انانى بالاسىنىڭ كومپيۋتەر ويىندارىنا شەكتەن تىس قىزىعۋشىلىق تانىتۋى الاڭداتادى. ودان دا سپورت سەكتسياسىنا بارىپ, ءان-بي ۇيىرمەلەرىن جاعالاپ, پايدالى ىسپەن اينالىسسىن دەگەنى عوي. ۆيرتۋالدى ويىنداردىڭ پايدا بولعانىنان باستاپ عالىمدار اتىس نە شابۋىلعا تولى ويىنداردىڭ بالالاردىڭ اگرەسسيۆتى بولۋىنا الىپ كەلەتىنىن العا تارتتى. وسى كوزقاراستى دالەلدەۋ ءۇشىن بىرقاتار زەرتتەۋ دە جۇرگىزدى. دەسە دە, بۇل ويدى تەرىسكە شىعارىپ, ويىندا توبەلەسۋ بالالاردى شىن ومىردە قاتىگەز بولۋعا يتەرمەلەيتىنى تۋرالى تەوريانىڭ شىندىققا جاناسپايتىنىن داۋلاعاندار دا كوپ بولدى. وسىلايشا بۇل تارتىس ناقتى ايعاقتاردىڭ جوقتىعىنان بىرجاقتى شەشىمگە كەلە المادى.
قوعامدا جاڭا تەحنولوگياعا كۇمانمەن قارايتىن تاعى ءبىر توپ كومپيۋتەرلىك ويىنداردىڭ بالا دەنساۋلىعىنا زيان ەكەنىن ايتىپ, جاس ۇرپاقتى ودان الشاق ۇستاۋ كەرەكتىگىن ەسكەرتەدى. مونيتورعا تاپجىلماي قاراپ وتىرۋدىڭ كورۋ قابىلەتى ءۇشىن پايدالى ەمەس ەكەنىن بارلىق كيبەرسپورتشىلار دا مويىندايدى. الماتىلىق مەكتەپ وقۋشىسى, StarCraftII ديستسيپليناسى بويىنشا ەلىمىزدىڭ ۇزدىك ويىنشىلارىنىڭ ءبىرى انتون رۋد كورۋ قابىلەتىنىڭ ناشار بولۋىنان بۇل سپورت تۇرىمەن ۇزاق اينالىسپاۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتادى. دەگەنمەن «Qazaq Cybersport Federation» بىرلەستىگىنىڭ دامۋ جونىندەگى ديرەكتورى باۋىرجان ساديەۆتىڭ ايتۋىنشا, كەز كەلگەن سپورت ءتۇرى ادام دەنساۋلىعى ءۇشىن زيان. ءداستۇرلى سپورتتا جاراقات الۋ مۇمكىندىگى ەلەكتروندى سپورت تۇرىمەن سالىستىرعاندا الدەقايدا جوعارى ەكەنىن العا تارتادى.
بۇدان وزگە كوپ اتا-انانى الاڭداتاتىن ماسەلەنىڭ ءبىرى كيبەرسپورتتىڭ بولاشاعى ب ۇلىڭعىر, ناقتى ەمەس دەگەن پىكىرلەر. بالالارىنىڭ ەرتەڭ كىم بولادى, نەمەن اينالىسادى, وتباسىن قالاي اسىرايتىنى جونىندەگى ساۋالداردىڭ جاۋابىن بىردەن تاپپايتىنى انىق. بۇل سۇراقتاردىڭ تۋى كيبەرسپورتشىنىڭ بولاشاعى ءۇشىن الاڭدايتىن ءاربىر جاندا تۋى زاڭدىلىق. سەبەبى قوعامدا ەلەكتروندى سپورت ءالى دە سالماقتى ماماندىق رەتىندە قابىلدانبايدى. ەگەر كاسىبي ويىنشىنىڭ مانسابى 25-30 جاستا اياقتالاتىنىن ەسكەرسەك, وردا بۇزار جاستا ءارى قاراي نەمەن اينالىساتىنى بەلگىسىز بولۋى ابدەن مۇمكىن. ەڭ ءبىرىنشى, بارلىق كاسىبي سپورتشى كيبەرسپورتتى بولاشاق ماماندىعى دەپ قاراستىرمايتىنىن ايتا كەتكەن ءجون. ماسەلەن, ۆلاديمير دەكرۋلسكي پاۆلوداردا ءتۇستى مەتاللۋرگيا كوللەدجىندە ءبىلىم الادى, ال بوس ۋاقىتىن كومپيۋتەرلىك ويىنعا ارنايدى. «كيبەرسپورتتى بولاشاق ماماندىق رەتىندە تولىق قاراستىرمايمىن. بىرگە وقيتىن ستۋدەنتتەردىڭ كوبى بوس ۋاقىتىندا قىدىرىپ, پايداسىز نارسەلەرمەن اينالىسادى. مەن سول ۋاقىتتى ءوز قىزىعۋشىلىعىما ارنايمىن, قوسىمشا تابىسى تاعى بار», دەيدى پاۆلودارلىق كيبەرسپورتشى.
ال ويىنشىلاردىڭ بىرقاتارى بولاشاقتا IT, تەحنولوگيا, كيبەرقاۋىپسىزدىك سالالارىندا قىزمەت ەتۋدى تاڭداۋى مۇمكىن. ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ «مەملەكەتتىك تەحنيكالىق قىزمەتىنىڭ» ديرەكتورى ەرجان ءبىرجانوۆ قازاق ينتەرنەت كەڭىستىگىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن بۇرىنعى كيبەرسپورتشىلار قامتاماسىز ەتىپ جۇرگەنىن ايتتى. «ەلىمىزدە كيبەرسپورت جانە اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىكتىڭ دامۋى مەن قالىپتاسۋى قاتار ءجۇرىپ جاتىر. قازاقستانداعى العاشقى كاسىبي ويىنشىلار بۇگىندە «مەملەكەتتىك تەحنيكالىق قىزمەتتىڭ» ساپىندا جۇمىس ىستەيدى. ولاردىڭ بوزبالا كەزدەگى قىزىعۋشىلىعى ومىرلىك ميسسيالارىنا اينالدى, قازىر ەلىمىزدىڭ تسيفرلى شەكاراسىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتەدى. جاس كيبەرسپورتشىلاردىڭ اراسىندا دا وسى جولدى تاڭدايتىندار بار ەكەنىنە سەنەمىن», دەيدى ە.ءبىرجانوۆ.
بۇدان وزگە سوڭعى كەزدە شەتەلدىك ساراپشىلار كومپيۋتەر ويىندارىنا قىزىعاتىندار جىلدار بويى جيناعان تاجىريبەسىن جۇمىس ورنىندا ءتيىمدى پايدالانا الادى دەگەن توقتامعا كەلگەن. ماسەلەن, كەيبىر ويىنداردا تالاپ ەتىلەتىن ستراتەگيالىق ويلاۋ, بەرىلگەن مۇمكىندىكتەردى دۇرىس قولدانۋ, جىلدام ساراپتاي ءبىلۋ سەكىلدى قاسيەتتەر كەيبىر جۇمىس بەرۋشىلەر ءۇشىن ماڭىزدى ەكەن. ءتىپتى سوڭعى زەرتتەۋلەر اسكەريلەر ءۇشىن قاجەت از ۋاقىت ىشىندە اقپاراتتى يگەرۋ, جىلدام شەشىم قابىلداپ, ارەكەت ەتۋ ادەتتە ۆيرتۋالدى ويىنشىلاردىڭ بويىندا بولاتىنىن العا تارتىپ وتىر. ەكى جىل بۇرىن Glasgow ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ءبىر توپ زەرتتەۋشىلەرى كومپيۋتەر ويىندارى ستۋدەنتتىڭ ۇزدىك بولۋىنا كومەكتەسەدى دەپ توپشىلاعان. اۆتورلاردىڭ ءبىرىنىڭ ايتۋىنشا, بۇل زەرتتەۋ ءالى دە كوپ ادامنىڭ ويىن وزگەرتپەگەن. سەبەبى تۇيىندەمەدە كيبەرسپورتپەن اينالىسقانىڭدى كورسەتۋ ارقىلى قالاعان جۇمىسىڭا ورنالاسۋ ءالى دە مۇمكىن بولماي تۇر. دەگەنمەن ونلاين ويىندا ءوز توبىڭدى قالاي جەتىستىككە جەتكىزگەنىڭدى, جاعدايدى ساراپتاي وتىرىپ, ستراتەگيالىق جوسپاردى قالاي قۇرعانىڭدى تۇسىندىرە الساڭ, كەيبىر جۇمىس بەرۋشىلەر ءۇشىن تاپتىرماس قىزمەتكەر بولۋىڭ مۇمكىن دەيدى زەرتتەۋشىلەر. ۆيرتۋالدى ويىندار جايلى ءتۇرلى عىلىمي-زەرتتەۋلەر سانى سالاداعى انىقتالماعان قۇبىلىستاردىڭ كوپتىگىن بىلدىرەدى.
ءبىر انىعى, كيبەرسپورت – جاس بۋىندى ءوز الاڭىنا توپتاستىرعان, جىل ساناپ دامىپ كەلە جاتقان, كوممەرتسيالىق الەۋەتى جوعارى يندۋستريا. ەلىمىزدىڭ دارىندى ويىنشىلارى وسى سپورت تۇرىنەن جەتىستىكتەرگە جەتىپ, الەمدىك ارەنادا بيىكتەردى باعىندىرىپ كەلەدى. مۇنى جاقىندا الماتىدا وتكەن ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ اراسىنداعى WESG باسەكەلى تارتىسىندا تاعى ءبىر دالەلدەدى. وزبەكستان, تاجىكستان, تۇركىمەنستان مەن قىرعىزستاننان كەلگەن توپتار حالىقارالىق جارىستىڭ مالايزيادا وتەتىن ازيالىق ىرىكتەۋ كەزەڭىنە جولداماعا تالاستى. ناتيجەسىندە كۋالا-لۋمپۋرعا قاڭتاردا ايماق اتىنان بىرقاتار ديستسيپلينا بويىنشا قازاقستاندىق قاتىسۋشىلار باراتىن بولدى. جاستاردىڭ بوس ۋاقىتىن ءتيىمدى جۇمسايتىن بۇل قىزىعۋشىلىعى ارينە قۋانتادى. ال كيبەرسپورتتىڭ قازاقستاندا سالا رەتىندە ءوز بيىگىنە شىعار كۇنى دە الىس ەمەس. دەسە دە, كوممەرتسيالىق جوبا ءۇشىن باستىسى ەلىمىزدە دەمەۋشىلەر سانى كوبەيىپ, قازاقستاننىڭ تسيفرلى ەكونوميكاسىنا قوساتىن ۇلەسى ارتسا دەيمىز.