ەگەر الەۋمەتتەن “قاجىمۇقان مۇڭايتپاسوۆ كىم؟” دەپ سۇراي قالساڭ, “قازاقتىڭ اتاقتى بالۋانى” دەپ جاڭىلماي جاۋاپ بەرەتىنىن بىلەمىز. الايدا, “ول قاي جەرلەردە, قانداي جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزدى؟” دەگەن ساۋالعا ەكىنىڭ ءبىرى مۇدىرەرى انىق. ودان ءارى “بالۋاننىڭ ءومىربايانىنان نە بىلەسىز؟ دەگەن تەرەڭدەۋ سۇراق جۇرتشىلىقتىڭ كوبىن ويلانتار ەدى.
ەگەر الەۋمەتتەن “قاجىمۇقان مۇڭايتپاسوۆ كىم؟” دەپ سۇراي قالساڭ, “قازاقتىڭ اتاقتى بالۋانى” دەپ جاڭىلماي جاۋاپ بەرەتىنىن بىلەمىز. الايدا, “ول قاي جەرلەردە, قانداي جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزدى؟” دەگەن ساۋالعا ەكىنىڭ ءبىرى مۇدىرەرى انىق. ودان ءارى “بالۋاننىڭ ءومىربايانىنان نە بىلەسىز؟ دەگەن تەرەڭدەۋ سۇراق جۇرتشىلىقتىڭ كوبىن ويلانتار ەدى.
مەنىڭ قاجىمۇقان مۇڭايتپاسوۆ ەسىمىن العاش رەت ەستىگەنىمە جارتى عاسىردان اسىپتى. بالا كەزىمدە ساكەن سەيفۋلليننىڭ “باندىنى قۋعان حاميت” پوۆەسىن وقىپ شىققاننان كەيىن وندا اۆتور اسقان سۇيىسپەنشىلىكپەن جازعان قاجىمۇقان تۋرالى بىلە تۇسكىم كەلدى. مەنىڭ ىشتەگى الاڭىمدى قيمىل-ارەكەتىمدەگى, بەت-الپەتىمدەگى وزگەرىستەن اڭداي قوياتىن انامنان مۇنىڭ ءمانىسىن سۇراعانىمدا, ءبىر قىزىق اڭگىمەنىڭ تيەگىن اعىتقان ەدى. بۇل مەنىڭ ون-ون ءبىر جاسار كەزىم. شەشەم ءمادينا قوستانگەلدىقىزى العاشقى جۇبايى, قازاقتىڭ بەلگىلى جازۋشىسى, “كەڭەس اۋىلى” گازەتىنىڭ (قازىرگى “سولتۇستىك قازاقستان”) قالامگەرى ءابدىراحمان ءايساريننىڭ 1932 جىلى قىزىلجاردا بولعان اتاقتى بالۋان قاجىمۇقاندى قوناق قىلىپ, قوي سويىپ, ءدام بەرگەنىن ايتقان-دى. بۇل ساپارعا قاجىمۇقان قىزىلجار مەن ومبىدا كۇرەسۋ جانە حالىققا ارنايى كۇش امالدارىن كورسەتۋ ماقساتىمەن شىعىپ, قالانىڭ تسيركىندە بىرنەشە كۇن ايالدايدى.
– وعان قارسى شىعاتىن بالۋاندار – كىلەڭ جاستار, ال قاجىمۇقان – شاۋ تارتقان ادام. جىعىسا المايدى. الدە جۇرتتى جيناۋ ءۇشىن ادەيى سويتە مە ەكەن, ايتەۋىر, تسيركتىڭ الدى كۇندە قۇجىناعان حالىق, ينە شانشار جەر بولمايدى, – دەيدى شەشەم. – ءبارىمىز ونىڭ جەڭۋىن تىلەيمىز. جاس ورىس بالۋاندارى وعان قايرات قىلا المايدى. سوسىن ول بىرنەشە رەت ءزىلماۋىر قارا تاستاردى ويىنشىقشا لاقتىرا ما كەرەك, شالقاسىنان جاتىپ الىپ, ۇستىنە ون-ون بەس ادامدى شىعارىپ, تاقتايدان جاسالعان قاقپانى قارنىمەن شىرەنە يتەرگەندە, انالار شاشىراعان تارىداي دومالاپ كەتەدى.
سول جولى قوناقتا بولعان قاجىمۇقان انامنان تەر سۇرتەتىن ۇلكەن سۇلگى سۇراپ الىپتى. “اعا, نە بۇيىمتايىڭىز بار؟!” دەگەن ابدىراحمانعا ايتقان ءوتىنىشى سول ەكەن. بىراق جازۋشى ارنايى شاپان تىككىزىپ, بالۋاننىڭ ۇستىنە جاۋىپتى. ال اتتانارىندا سول جىلى ەكى جاستاعى ۇلى اياننىڭ اۋزىنا تۇكىرتىپتى. الايدا, اعام بالۋان بولعان جوق, بۇگىندە ومىردەن وزعان.
شەشەم ايتقان اڭگىمەدەن اڭعارعانىم – سول جىلى قاجىمۇقاننىڭ جاسى الپىس-الپىس ەكى شاماسىندا. بۇل سوزگە قاراعاندا, كەيبىر زەرتتەۋشىلەردىڭ ونى “1886 جىلى تۋعان” دەپ جۇرگەندەرى قيسىنعا كەلمەيدى. دەمەك, “قاجىمۇقان 1870 جىلى ومىرگە كەلگەن” دەيتىندەردىكى شىندىققا جاقىندايدى. جانە مۇنى مىنا دەرەك تە ايعاقتاي تۇسەدى: «مەن ءومىرىمنىڭ 55 جىلىن كۇرەسكە ارنادىم. تالاي رەت ءولىم اۋزىندا بولدىم. امەريكادان وزگە شەتەلدەردىڭ ءبارىن دە ارالادىم. قازىر جاسىم 75-تە. مەنىڭ قازىرگى تۇرمىس جاعدايىم ناشار» دەپ ءوز قولىمەن 1945 جىلدىڭ 26 ماۋسىمى كۇنى قازاق كسر جوعارعى كەڭەسى تورالقاسىنىڭ توراعاسى ابسامەت قازاقباەۆقا جازعان حاتى 1990 جىلى الماتىنىڭ “قازاقستان” باسپاسىنان شىققان “كۇش اتاسى” دەگەن ەستەلىكتەر جيناعىندا كوزىمە ۇشىراستى (321-ءشى بەت). وسىنى باسشىلىققا العاندا قاجىمۇقان 1870 جىلى تۋعان بولىپ شىقپاي ما؟
– تاعى ءبىر ايتارىم, ونىڭ ءتۇر-تۇلعاسىنىڭ ادام نازارىن بىردەن اۋدارتاتىنى. قالىڭ قاباقتى, بەت-الپەتى جالپاقتاۋ, قارنى شىعىڭقى, قولى-قارى سۇمدىق سوم, بيىك, زور تۇلعالى, – دەگەن ەدى شەشەم.
ەندىگى ءبىر اڭگىمە قاجىمۇقاننىڭ قىزىلجاردا قازاق, ورىس بايلارىندا جالشىلىقتا بولۋى تۋرالى. ول جايىنداعى جازىلعان كىتاپتاردا, اسىرەسە, وتكەن عاسىردىڭ سەكسەنىنشى جىلدارىندا شىققاندارىندا جانە باسقا ماقالالاردا بالۋان ءومىرىنىڭ قىزىلجار تۇسى اسا نازارعا الىنبايدى. وسىلاردىڭ كەيبىرىندە ونىڭ تۋعان جەرىنە كۇمان كەلتىرەتىندەرى دە بارىنا كوزىم جەتىپ ءجۇر. مىسالى, رەسپۋبليكالىق گازەتتەردىڭ بىرىنەن قاجىمۇقان مۇڭايتپاس ۇلى وڭتۇستىكتە تۋىپ, ارقا جەرىندە ءوستى دەگەن پىكىردى وقىعانىم بار. انىعىندا, ونىڭ اتا-بابالارى التىباس قىپشاقتان تاراپ, ولار, راسىندا دا, وڭتۇستىك قازاقستاندى قونىس ەتكەن ەكەن. ءسابيت مۇقانوۆتىڭ اڭگىمەلەرىندە قاجىمۇقاننىڭ قاراوتكەل تۇبىندەگى قوسپا اۋىلىندا تۋعانى ايتىلادى. بۇل سايكەسسىزدىكتىڭ تامىرىنا فيلولوگيا عىلىمىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور اۋەلبەك قوڭىراتباەۆتىڭ ء“وز اۋزىنان ەستىگەندەرىم” دەگەن ەستەلىگى بالتا شابادى. بۇل ەستەلىگىن بەلگىلى عالىم 1946 جىلى عابيت ءمۇسىر