تاياۋ شىعىس تاعى دا دۇرلىكتى. اقش اۋە كۇشتەرىنىڭ سوققىسىنان يرانداعى بەدەلدى تۇلعالاردىڭ ءبىرى, گەنەرال كاسسەم سۋلەيماني قازا تاپتى. ءوز كەزەگىندە پارسىلار كەك قايتاراتىنىن مالىمدەپ, اقش-قا سەس كورسەتىپ وتىر. تاياۋ شىعىستى ءدۇر سىلكىندىرگەن بۇل وقيعانىڭ سوڭى قالاي اياقتالاتىنىن ەشكىم ءدوپ باسىپ ايتا الار ەمەس.
وقيعا قالاي ءوربىدى؟
ك.سۋلەيماني باعدادتاعى اۋەجايدىڭ ماڭىندا اجال قۇشتى. گەنەرال باستاعان ءبىر توپ يراندىق اسكەريلەر مىنگەن كولىككە بىرنەشە سنارياد تيگەن. شابۋىلدى اقش-تىڭ اۋە كۇشتەرى درون ارقىلى جۇرگىزىپتى. وقيعا سالدارىنان 10 ادام قازا تاپقان. ولاردىڭ اراسىندا ك.سۋلەيمانيدان بولەك يراكتىڭ اسكەر باسىلارىنىڭ ءبىرى ابۋ ماحدي ءال-مۋحانديس تە بار.
«The Guardian» باسىلىمىنىڭ حابارلاۋىنشا, اۋە سوققىسىن جاساۋعا اقش پرەزيدەنتى دونالد ترامپ تىكەلەي تاپسىرما بەرىپتى. «گەنەرال سۋلەيماني يراكتاعى جانە وڭىردەگى امەريكالىق ديپلوماتتار مەن وكىلدەرگە قاستاندىق جاساۋ جوسپارىن بەلسەندى ازىرلەپ كەلدى. بۇل شابۋىل يراننىڭ الداعى جوسپارىنا جول بەرمەۋگە باعىتتالعان», دەلىنگەن پەنتاگوننىڭ رەسمي مالىمدەمەسىندە. اق ءۇي اۋە سوققىسىن «قورعانىس ارەكەتى» دەپ سيپاتتاپ, «پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسىمەن ورىندالعانىن» ايتتى.
وقيعانىڭ بۇلاي وربۋىنە بىرنەشە جاعداي اسەر ەتتى. 2019 جىلعى 28 جەلتوقساندا كيركۋك ماڭىنداعى يراكتىڭ اسكەري بازاسىنا زىمىران تۇسكەن-ءدى. جارىلىستان امەريكالىق ءبىر جاۋىنگەر قازا تاۋىپ, اقش پەن يراكتىڭ بىرنەشە ساربازى جارالانعان-دى. اقش تاراپى وقيعاعا حەزبوللا كاتايب توبى جاۋاپتى دەپ ەسەپتەيتىنىن جەتكىزدى.
وسىلايشا 30 جەلتوقساندا اتالعان ۇيىمنىڭ يراك پەن سيريا شەكاراسى ماڭىنداعى بەس قوسىنىنا اۋەدەن سوققى جاسالدى. ال 31 جەلتوقساندا باعدادتاعى شەرۋشىلەر يراكتاعى اقش ەلشىلىگىنە باسىپ كىرىپ, عيماراتتى قيراتقان. سونداي-اق يراندىقتاردى قولداۋ ماقساتىندا «امەريكاعا ءولىم كەلسىن» دەپ ايقايلاعان.
وسى وقيعاعا, ياعني ەلشىلىككە شابۋىل جاسالۋىنا بايلانىستى اقش مەملەكەتتىك حاتشىسى م.پومپەو ورتالىق ازياعا جانە قازاقستانعا جوسپارلانعان ساپارىن كەيىنگە شەگەردى.
كاسسەم سۋلەيماني كىم ەدى؟
ك.سۋلەيماني يرانداعى الي حامەنەيدەن كەيىنگى ەكىنشى ىقپالدى تۇلعا. گەنەرال ك.سۋلەيماني يران اسكەري ءىس-قيمىلىنىڭ نەگىزگى تىرەگى سانالدى. ول ستراتەگيالىق ماڭىزدى شەشىمدەر قابىلداپ وتىردى. سونىمەن قاتار سيريادا, يراكتا, ليۆاندا, يەمەندە دە ىقپالدى تۇلعاعا اينالدى.
جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمىزدەي, ۆاشينگتون گەنەرالدى قورعانىس ماقساتىندا ولتىرگەنىن العا تارتادى. اقش-تىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى مايك پومپەونىڭ سوزىنە قاراعاندا, اق ءۇي وقيعانىڭ بۇلاي ءوربۋىن قالاماعانىن, الايدا ادامداردىڭ ءومىرىن ساقتاپ قالۋ ماقساتىندا اۋە سوققىسىن جاساعان ءارى ءبارى زاڭعا ساي كورىنەدى. Fox News ارناسىنا بەرگەن سۇحباتىندا ول: ء«بىز يرانمەن سوعىسۋدى قالامايمىز. الايدا امەريكالىقتاردىڭ ومىرىنە قاۋىپ تونگەندە قاراپ تۇرا دا المايمىز», دەدى.
تەگەران مەن باسقا دا قالالاردا مىڭداعان يراندىق كوشەگە شىعىپ, اقش ارەكەتىنە نارازىلىقتارىن ءبىلدىردى. وسى وقيعالاردان كەيىن مۇناي باعاسى كۇرت ءوستى.
يراننىڭ باس كوسەمى الي حامەنەي شابۋىلعا جاۋاپتىلاردان كەك الىناتىنىن مالىمدەدى. ونىڭ سوزىنە قاراعاندا, گەنەرالدىڭ ءولىمى اقش پەن يزرايلگە دەگەن قارسىلىقتى كۇشەيتە تۇسپەك.
يران پرەزيدەنتى حاسان رۋحاني دا مىندەتتى تۇردە كەك قايتارىلاتىنىن جەتكىزدى. ال سىرتقى ىستەر ءمينيسترى دجاۆاد زاريف وقيعانى «مەملەكەتتىك تەرروريزم ارەكەتى» دەپ ايىپتادى.
كەي ساراپشىلاردىڭ پايىمداۋىنشا, بيىل اقش-تاعى پرەزيدەنتتىك سايلاۋدا د.ترامپ تاعى دا جەڭىسكە جەتۋدەن ءۇمىتتى. بىراق كەيىنگى ساۋالداما ناتيجەلەرى ونىڭ تانىمالدىلىعى تومەندەپ بارا جاتقانىن كورسەتەدى. ەندەشە, وسىنداي قادام ارقىلى د.ترامپ ابىرويىن ساقتاپ قالۋدى كوزدەۋى مۇمكىن, دەيدى.
ەندى نە بولماق؟
ۆاشينگتون تاراپى كوپتەگەن امەريكالىقتىڭ قانى ك.سۋلمەيمانيدىڭ موينىندا دەپ ەسەپتەيدى. گەنەرالدىڭ تەرروريست, ء«ال-قۇدستىڭ» تەرروريستىك ۇيىم قاتارىنا جاتقىزىلعانىن جوعارىدا ايتتىق. سوندىقتان اق ءۇيدىڭ پايىمداۋىنشا, ونىڭ ءولتىرىلۋى زاڭعا ساي.
الايدا كوپتەگەن ساراپشىلار حالىقارالىق قۇقىق تۇرعىسىنان قاراعاندا اقش-تىڭ شابۋىلى نەگىزسىز دەپ سانايدى. نوتر دام زاڭ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى مەري ەللەن و’كوننەللدىڭ پىكىرىنشە, قورعانىس ماقساتىندا قاستاندىقپەن كىسى ءولتىرۋ زاڭسىز. «يران گەنەرالى كاسسەم سۋلەيمانيدى درون ارقىلى ءولتىرۋ اقش-قا جاسالعان قارۋلى شابۋىلدان قورعانۋ ەمەس. يران ەشقاشان اقش-تىڭ تەرريتورياسىنا باسىپ كىرگەن جوق. بۇل جاعدايدا اقش سوتسىز ادام ءولتىرىپ قانا قويماي, يراك اۋماعىندا زاڭسىز شابۋىل جاسادى», دەيدى ول.
قالاي بولعاندا دا, بۇل كەيبىر ساراپشىلار ايتىپ جاتقانداي تاعى ءبىر سوعىسقا سىلتاۋ ەمەس. ءبىر جاعىنان, رەسەي مەن قىتاي سەكىلدى الپاۋىت مەملەكەتتەر بۇل وقيعاعا پىكىر بىلدىرگەنمەن, بەيتاراپ قالۋى ىقتيمال. ويتكەنى ك.سۋلەيمانيدىڭ ءولىمى يران, يراك, اقش-قا عانا قاتىستى. ەكىنشى جاعىنان, وقيعا تاياۋ شىعىستىڭ كەلەشەگى مەن وڭىردەگى ۆاشينگتوننىڭ ىقپالىنا اسەر ەتەتىنى انىق. ءتىپتى بۇعان دەيىن باسى پىسپەي كەلگەن مەملەكەتتەردىڭ ورتاق ىمىرا جاساۋىنا جول اشۋى دا مۇمكىن.
ك.سۋلەيمانيدىڭ ءولىمى بارىنەن بۇرىن يراكقا قيىن ءتيىپ تۇر. بىرىنشىدەن, يراننىڭ بەتكە ۇستار گەنەرالى باعداد ماڭىندا قازا تاپتى. بۇل – حالىقارالىق دەڭگەيدەگى جانجال. ەكىنشىدەن, يراك اقش-پەن دە, يرانمەن دە ارازداسپاۋدى كوزدەيدى. بۇدان بولەك, ەلدەگى امەريكالىق اسكەري بازالار بيلىكتىڭ تىكەلەي ءوتىنىشى بويىنشا سالىنعانى تاعى بار. قىسقاسى, تىشقان جىلى تاياۋ شىعىس ءۇشىن تىنىشسىز وتەتىن سىڭايلى.