ءشاپيباياۋ… بۇل ءاندى تىڭداعاندا قيال شىركىن ەرىكتەن تىس ءبىر سيقىرلى سەزىممەن الديلەپ, ءارتۇرلى كورىنىس, تاڭعاجايىپ ەلەس دۇنيەسىنە ەنگىزەدى. التىن ايى قالقىعان ماقپال ءتۇن. حاققا مۇلگىگەن تىم-تىرىس جايلاۋ. كۇمىستەي جالتىراعان وزەن ايدىنى. ءبىر قيىردان جۇرەك تالدىرا ەستىلىپ جاتاتىن جىلقىشىلار ءانى… توڭىرەك سۇتتەي ۇيىپ, تىنىپ قالعان. ءيتتىڭ دە ءۇنى وشكەن. ويدا جوقتا ەلەڭ ەتكىزەتىن وقىس دىبىس تا جوق. دابىر-ءدۇبىرى زورعا باسىلاتىن ءبىر ساۋلەتتى اۋىل قۇلاققا ۇرعان تاناداي ۇلى تىنىشتىق قۇشاعىنا ەنگەن. تەك… تەك اۋىل شەتىندە وقشاۋ تۇرعان بوز ءۇيدىڭ شىراعى سونبەپتى. اياعىن مىسىقشا لىپىپ باسقان جىگىت بوز ءۇيدىڭ ەسىگىن اشا قالعاندا-اق كىرەۋكە شىمىلدىق الدىندا مولدىرەپ وتىرعان ءشاپي قىزعا تاڭ-تاماشا بوپ, ءاپ-ساتتە ءتىلى بايلاندى ما, ءتاڭىر-اۋ, ءيا, ءاپ-ساتتە ەسىن جيىپ, دىزىلداپ تۇرعان تىلىنە باسقا ءبىر ءسوز ىلىنبەي:
دەگەندە ءشاپيباياۋ, ءشاپيباياۋ,
اتىمدى تالعا بايلاپ كەلدىم جاياۋ-اي!
اتىمدى تالعا بايلاپ كەلسەم جاياۋ,
ءشاپي قىز وتىر ەكەن ۇيقىلى-وياۋ-اي! – دەپ ءوز كوزىنە ءوزى سەنبەگەندەي ۇزدىگە ۇمسىنادى, بۇدان ءارى نە دەرىن بىلمەي.
جۇپار لەپتى دالا ءتۇنى. بوز ۇيدە سۇلۋلىق پەرىشتەسىندەي بوپ, ك ۇلىمسىرەگەن ءشاپي قىزدىڭ وسى بەينەسىن ەلەستەتىپ كورەيىكشى. ول ءدايىم كوز الدىڭدا ءتىل بايلاعان تىلسىم سەزىممەن وزىنە تارتىپ, قول جەتپەيتىن ارمانداي ىشقۇسا عىپ, جۇرەكتى بەيمازا كۇيگە تۇسىرەدى. وسى قۇمارلىق, ىشتەي بۇلقىنىستىڭ ءوزى جان راحاتىنداي سەزىلەتىن قانداي عانا ءلاززات دەسەڭىزشى! سەن سۇلۋلىققا ماساتتانعان ءبىر ەسسىز مۇڭلىقسىڭ. دۇنيەنىڭ بار-جوعى قاپەرىڭە دە كەلمەيدى. ءوزىڭدى-ءوزىڭ ۇمىتىپ, قۇلاي بەرىلىپ, ءشاپي قىزعا كىرپىك قاقپاي قاراپ قالىپسىڭ. نە سيقىر بۇل؟
ء«شاپيباياۋدى» نەشە رەت تىڭداساڭ دا سول ءبىر ايلى ءتۇن… جەكە تۇرعان بوز ءۇي… اق كىرەۋكە شىمىلدىق الدىندا مولدىرەگەن ءشاپي قىز ءدال وسى ساتتە جىبەكتەي ەسىلىپ بارا جاتقان ءتاتتى اۋەز بىردەمە دەۋگە ءۇنىڭدى شىعارماي تولقىتادى-اي ءبىر! تاعى دا «بۇل نە دەگەن قۇدىرەت!» دەيمىن, مىسىم قۇرىپ. ياپىر-اي, قانداي جۇرەكتىڭ تەبىرەنىسى بۇل؟ اندەگى تۇنگى كورىنىس, ءشاپي قىزدىڭ وتىرىسى, سۇتتەي ۇيىعان ۇلى تىنىشتىقتى بۇزباي بالبىراعان سىرلى اۋەز تولىپ جاتقان عاجايىپ اندەرىمىزدىڭ قايسىسىندا بار ەدى؟ باسقا ءبىر انگە ۇقساسايشى… ۇقسامايدى! عايىبىنان قۇيىلىپ تۇسكەن سەزىمنىڭ جان-جۇرەكتى ەلجىرەتكەن اسەرىمەن ارباپ, ادامنىڭ اسقاق قيالىن ودان سايىن بيىكتەتىپ جىبەرەدى. بۇل – كوشپەلى ەلدە وسكەن دالا جىگىتىنىڭ سۇيىسپەنشىلىك رومانتيكاسى!
* * *
ء«شاپيباياۋ» سيرەك ورىندالادى. سونىسى جاقسى. ءجيى-ءجيى ايتىلاتىن ءان قانشا كەرەمەت بولسا دا ءبىر كۇندەرى تىڭداۋشىسىن جالىقتىرادى, ىعىر قىلادى, وعان دەگەن قۇشتارلىق بىرتە-بىرتە سالقىنداي بەرەدى. ءسويتىپ قاتارداعى اندەردىڭ ءبىرى سەكىلدى و باستاعى قادىر-قاسيەتى, اسەر-كۇشى سولعىنداعانداي بولىپ, بۇرىنعىداي ەلەڭ ەتكىزىپ ەمىرەنتپەيدى. ال ء«شاپيباياۋ» ساعىندىرىپ-اڭساتىپ جۇرسە دە, ەشۋاقىتتا ءوزىنىڭ سىر-سيپاتىن جويعان جوق, قۇشتار جۇرەكتىڭ ىنتىق جىرى بوپ كۇنى بۇگىنگە دەيىن جان-جۇرەكتى باۋراۋمەن كەلەدى. تەك ءبىر عانا «بۇل قالاي؟» دەگىزەتىن ءبىر جەرى بار, ول:
ا-حو-وۋ, قايلىم جىراي,
ا-حو-وۋ, قايلىم جىراي,
ا-حو-وۋ, قايلىم جىراي,
پاي-پاي-پاي-پاي- ا-اي,
ءباداۆي, ءباداۆي, ارمان-اي! – دەپ ۇزدىكتىرە ايتىلىپ جۇرگەن قايىرماسىنىڭ ءمان-ماعىناسى تۇسىنىكسىز بوپ جاتقانىنا ەشكىمنىڭ ءمان بەرمەۋى. وسى قايىرماداعى ءار سوزگە ويلانا قاراساڭ مۇنداي ماعىناسىزدىقتىڭ قالاي بولىپ كەتكەنىنە ەرىكسىز باس شايقاپ, تاڭعالاسىڭ. قوڭىر ءۇندى باريتوندار وسىلاي دەپ, بالبىراتادى, عاجايىپ رومانس ورىنداعانداي بولىپ. ء«شاپيباياۋدىڭ» جۇپ-جۇمساق, بيازى اۋەزى, ءانشىنىڭ اسەرلى ءۇنى عانا جان سۇيسىندىرەدى. ال مىنا قايىرما… وسىنىڭ «قۇپيا سىرىن» زەرتتەپ بىلەيىنشى دەگەن بەيمازا ويمەن ءبىر كۇنى كونسەرۆاتورياعا كەلىپ, پروفەسسور بەكەن جىلىسباەۆپەن سۇحبات قۇردىم:
– بەكە, ء«شاپيباياۋ» جونىندە پىكىرلەسسەك… بۇل ءاندى ءوزىڭىز ەڭ تاڭداۋلى تەنورلار, باريتوندار ورىنداسا دەپ, بايەك بوپ جۇرەسىز. ونى وزىڭىزدەن تالاي رەت تىڭدادىم.
– نە بىلگىڭ كەلەدى؟
– ء«شاپيباياۋدىڭ» قايىرماسى ماعىناسىز سوزدەردىڭ تۇراقتى تىركەسىنە اينالدى, بەكە. وسى قايىرمانى بەلگىلى انشىلەرىمىز… ءيا, باريتوندارىمىز, ءۇنى بيازى تەنورلارىمىز ۇلكەن ساحنالاردا رويال سۇيەمەلىمەن ورىنداپ ءجۇر.
– دومبىرامەن ايتاتىن انشىلەر دە بار.
– بەكە, وسى شىركىندەر «قايلىم جىراي», ء«باداۆي… ءباداۆي» دەي بەرە مە؟
– وي, قۇداي-اي, ءتىپتى كەيبىرەۋى ء«باداۋي» دەيدى عوي. انامىز تەربەتكەن تال بەسىكتە انمەن اۋىزدانىپ, انمەن وستىك. قازاق ءانىنىڭ سوزىندەي ماعىنالى ءسوز جوق. ونى ءوز شاكىرتتەرىمنىڭ زەردەسىنە قۇيۋمەن كەلەمىن. ء«شاپيباياۋدىڭ» الگى قايىرماسى جونىندە «بۇلاي ەمەس» دەۋمەن تالاي رەت تاۋسىلا سويلەپ, جۇيكەمدى توزدىرعانداي بولدىم. انشىلەر زەردەسىز بوپ بارادى. ورىندايتىن ءانى نە دەيدى, وعان ءمان بەرىپ جاتقان جوق. تەك داۋىسقا باسا بەرەدى. بۇل جاعىنان ورىس انشىلەرىنەن ۇيرەنۋ كەرەك. ولار ءان ءسوزىن ءتۇسىنىپ ورىندايدى. ء«شاپيباياۋدىڭ» قايىرماسىنداعى جۇرەگى وتتاي جانعان عاشىق جىگىتتىڭ ءوزىن كۇتىپ وتىرعان سۇيىكتىسىن كورگەن ساتتەگى تاڭعالىسى… ە, ول جاي سوزبەن بەينەلەۋگە بولمايتىن ماحاببات شاتتىعى ەمەس پە, ا؟ ءوزىن تاعاتسىز كۇتىپ وتىرعان پەرىشتەسىن كورگەن ساتتە:
ا-حو-وۋ, قايران جار-اي,
ا-حو-وۋ, قايران جار-اي,
ا-حو-وۋ, قايران جار-اي,
پاي-پاي-پاي-پاي-اي,
بودە ءۇي, بودە ءۇي, ارمان-اي! – دەپ, بار دۇنيەنى ۇمىتقانداي بولادى عوي, ماحابباتتىڭ ەركە بۇلانى! ء«شاپيباياۋدىڭ» ءتول قايىرماسى وسى… وسى! «قايلىم جىر-اي» دەگەن نە ءسوز, ول؟ ولاي ەمەس, «قايران جار-اي!» . جار سۇيىسپەنشىلىگى! سەزىمنىڭ «اھ» دەگىزۋى, بۇل! ال ء«باداۆي» دەگەن نە؟ سونداي دا ءسوز بولا ما ەكەن, قازاقتا, ا؟ جانە ءبىزدىڭ انا تىلىمىزدە «ۆ» دەگەن ءارىپ جوق قوي, تەگى, ا؟ ورىستانىپ بىتتىك پە, نە سۇمدىق بۇل؟ جۇرەگىم اۋىرادى وسى ءبىر ءسوز ءۇشىن دە. قازاقتا ء«باداۆي» ەمەس, «بودە» دەگەن ەسكىرگەن, قولدانىستان ۇمىت بولعان ءسوز. ونىڭ ماعىناسى بولەك, وقشاۋ, وڭاشا, جەكە, دارا دەگەن ۇعىمدى بىلدىرەتىنىن ەسكىلىكتى انشىلەردەن تالاي رەت ەستىپ وستىك. بۇل ءسوزىمدى شەجىرە كوكىرەك قاليبەك قۋانىشباەۆ, ەلۋباي ومىرزاقوۆ, جۇسىپبەك ەلەبەكوۆ… وسى كەرەمەتتەردى كوپ تىڭدايتىن شاكەن ايمانوۆ, كاۋكەن كەنجەتاەۆ جانە ەلدەگى قارت انشىلەردىڭ اۋزىنان دا ەستۋگە بولادى.
پروفەسسور بەكەن جىلىسباەۆ وسىلاي دەدى دە, كريستالنىي تازا, كۇمىستەي سىلدىراعان ءناپ-نازىك ۇنمەن ء«شاپيباياۋدى» تامىلجىتقاندا مەن تاڭعاجايىپ سەرەنادا تىڭداپ وتىرعانداي حال كەشتىم.
وسى وقيعادان كەيىن, ءيا, ءدال سول ءبىر كەزدە قىرۋار حالىق اندەرى مەن سال, سەرىلەردىڭ اندەرىن جۇيەلى تۇردە ءانشى قايرات بايبوسىنوۆتىڭ ورىنداۋىندا راديوعا (بۇل كەزدە مەن مۋزىكا رەداكتسياسىنىڭ باس رەداكتورىمىن – ءى.ج.) جازدىرىپ جۇرگەن ەدىك. قايراتتى رەداكتسياعا شاقىرىپ الىپ, ء«شاپيباياۋدىڭ» ءمان-جايىن ءتۇسىندىرىپ, قايىرماسىنداعى ماعىناسىزدىقتى جوندەۋدى اقىلعا سالدىق. بەكەن جىلىسباەۆتىڭ اڭگىمەسىنەن كەيىن كاۋكەن كەنجەتاەۆ, سۋات ابۋسەيىتوۆتەرمەن دە پىكىرلەسىپ, جۇسىپبەك ەلەبەكوۆتىڭ دە ءسوزىن تىڭداپ, انىق جايعا كوزىمىز جەتتى. قايرات بايبوسىنوۆ ء«شاپيباياۋدى» بيپازداپ, ءتول قايىرماسىن اسىق جۇرەكتىڭ «اھ» دەگىزگەن سەزىمىمەن:
دەگەندە ءشاپيباياۋ, ءشاپيباياۋ,
اتىمدى تالعا بايلاپ كەلدىم جاياۋ.
اتىمدى تالعا بايلاپ كەلسەم جاياۋ,
ءشاپي قىز وتىر ەكەن ۇيقىلى-وياۋ.
ا-حو-وۋ, قايران جار-اي,
ا-حو-وۋ, قايران جار-اي,
ا-حو-وۋ, قايران جار-اي,
پاي-پاي-پاي-پاي-اي,
بودە ءۇي, بودە ءۇي, ارمان-اي!
بوز ۇيگە اي ساۋلەسى نۇرىن توگەت,
ءشاپي قىز سالەم ايتىپ «كەلسىن» دەپ ەد.
شومىلعان ايدىن كولدە اققۋداي بوپ,
بۇراڭ بەل سىلاڭ ەتىپ شىعا كەلەت.
ا-حو-وۋ, قايران جار-اي,
ا-حو-وۋ, قايران جار-اي,
ا-حو-وۋ, قايران جار-اي,
پاي-پاي-پاي-پاي-اي,
بودە ءۇي, بودە ءۇي, ارمان-اي! – دەپ مولدىرەتە تولعادى.
ء«شاپيباياۋ» قايرات بايبوسىنوۆتىڭ ورىنداۋىندا راديودان بەرىلە باستادى. ءبىر كۇنى قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى كاۋكەن كەنجەتاەۆ تەلەفون سوعىپ, ريزاشىلىعىن ءبىلدىرىپ: – ياپىر-اي, ء«شاپيباياۋدىڭ» باعى ەندى اشىلدى-اۋ! كوشپەلى ەلدىڭ ناعىز كلاسسيكالىق رومانسىن تىڭداعانداي بولدىم, – دەدى.
ءىليا جاقانوۆ,
قازاقستان مەن قىرعىزستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, كومپوزيتور, ونەر زەرتتەۋشىسى