قازاقستان باسپاسوزدەرى

قازاقستان باسپاسوزدەرى حاقىندا جازعاندا الدىمەن گازەت-جۋرنالداردان باستاۋعا تۋرا كەلەدى. كەڭەس ۇكىمەتى ورناعاننان بەرى قازاقستاندا ءباسپاسوز جۇمىسىنان ءبىرىنشى قولعا العانى – گازەت-جۋرنال جۇمىسى. وسى كۇنى قازاقستاندا 4 گازەت, ءبىر جۋرنال شىعىپ تۇرادى. ورىنبوردا كىندىك ۇكىمەتتىڭ ءتىلى «ەڭبەكشىل قازاق» گازەتاسى بار. ايماقتىق پارتيا كوميتەتىنىڭ اتاعىنان «قىزىل قازاقستان» جۋرنالى شىعىپ تارايدى. سەمەيدىڭ گۋبكوم, گۋبيسپولكوم اتاعىنان «قازاق ءتىلى» شىعادى. اقمولادا «بوستاندىق تۋى», ورالدا «قىزىل تۋ». بۇل گازەتتەردىڭ قاي قايسىسى بولسا دا ۇكىمەت كۇشىمەن شىعىپ, حالىققا تەگىن تاراۋمەن كەلگەن. الدى 1922-جىلدىڭ ورتاسىنان, ارتى 1923-جىلدان باستاپ اقشالى بولىپ وتىر.

گازەتتەردىڭ قاي قايسىسىن السا دا ءىس جاعىنان شاباندايدى. كىندىكتەگى ۇكىمەت ءتىلى بولىپ تۇرعان «ەڭبەكشىل قازاق» گازەتى دە جەتىسىنە ەكىدەن ارتىق شىعا الماي تۇر. وعان سەبەپ: گازەت جۇمىسىنا ىسىلعان ازاماتتار كەم. بىرەن-ساران قولىنان ءىس كەلەدى دەگەن ادامدار باسقا جۇمىستارعا جەگىلىپ ءجۇر. گازەت جۇمىسكەرلەرى ايىنا وزگەرەدى دەسە دە بولادى. قالام قايراتكەرلەرىنىڭ ەشقايسىسى ۋاقىتىمەن ءسوز جازىپ, گازەت جۇمىسىنا جاردەمدەسىپ تۇرۋعا مىندەتتى ەتىلمەگەن. ونىڭ ۇستىنە, گازەتتىڭ اقشالى بولۋىن سىلتاۋ قىلىپ, ۇكىمەت گازەت جۇمىسكەرلەرىنىڭ سانىن كەمىتىپ تاستاعان. قازىردە «ەڭبەكشىل قازاق» باسقارماسىندا 4-اق ادام بار. ءبىر سەكرەتار, ءبىر ءىس جۇرگىزۋشى, ءبىر گازەت تاراتۋشى, ءبىر كوررەكتور; گۋبەرنيالار ءھام جەرگىلىكتى مەكەمەلەرمەن بايلانىسى از. قازاقستاننىڭ ەشبىر گۋبەرنياسىندا «ەڭبەكشىل قازاقتىڭ» ءتىلشىسى جوق. سونىڭ ءبارى باسقارماداعى قىزمەتكەرلەردىڭ ازدىعىنان, ولاقتىعىنان بولىپ وتىر.

«قىزىل قازاقستان» جۋرنالى ايىنا ءبىر شىعادى. مۇندا دا بەلگىلى جازۋشى جوق. ونىڭ ۇستىنە ۇكىمەت تاراپىنان بەرىلەتىن اقشا كومەگى مەزگىلىمەن ءتيىپ تۇرماعاندىقتان جۋرنال وسى كۇنى توقتاۋدىڭ از-اق الدىندا. يانۆار, فەۆرالدا شىققان نومىرلەرى ءالى كۇنگە تارالماي, باسقارمادا تاۋ بولىپ ءۇيىلىپ جاتىر.

«قازاق ءتىلى» سەمەي گۋبيسپولكومىنىڭ اتاعىنان تارايدى. جەتىسىنە ەكى-ءۇش رەت شىعادى. 1922 جىلدىڭ اياعىنا شەيىن ەكى بەتتىك بولىپ كەلدى. باسىندا وتىرعان ازاماتتاردىڭ قولايسىزدىعىنان با, 1922 جىلدىڭ اياعىنا شەيىن «قازاق ءتىلىنىڭ» ماڭىزى شامالى بولىپ كەلدى. 1923 - جىلدىڭ باسىنان بەرى قاراي جاڭادان باسقارۋشى سايلانىپ, بۇرىنعىسىنان كورى تۇزەلىپ, ەتەك-جەڭىن جيعاندىعى سەزىلەدى. قازىردە 4 بەت بولىپ شىعىپ تۇر.

«بوستاندىق تۋى» گازەتى اقمولا گۋبيسپولكومىنىڭ اتاعىنان تارايدى. «جەتىسىنە ەكى رەت شىعادى» دەپ جاريالانسا دا, بىردەن ارتىق شىقپاۋعا ءتيىس. تاراۋى وتە شابان. گازەتتىڭ ماڭىزىنا قاراعاندا, ونىڭ دا قالام قايراتكەرلەرىنە وتە مۇقتاجدىعى كورىنىپ تۇر.

«قىزىل تۋ» – ورال گۋبيسپولكومىنىڭ گازەتى. بۇل جەتىسىنە ءبىر شىعادى. 2 بەت. باسپاسى, قاعازى وتە ناشار. بۇرىننان گازەت وقىپ, ىسىلا كەلگەن ادام بولماسا, ەلدە جاتقان شارۋالار تىڭنان كورگەندە ايىرىپ وقي دا الاتىن ەمەس. باسىندا تۇرعان مىندەتتى اتقارۋشىلارى دا بۇرىن ونداي جۇمىسقا جەگىلىپ كورگەن بولماسقا ءتيىس. باسقا گازەتتەرگە قاراعاندا قالام قايراتكەرلەرىنە «قىزىل تۋ» وتە مۇقتاج.

بۇل ايتىلعان گازەتتەردەن باسقا بوگدە «قازاق جارلىلارى» دەگەن ءبىر جاعى ورىسشا, ءبىر جاعى قازاقشا ءبىر گازەت شىعادى. قازاقشاسى ورىس­شا­دان اۋدارىلىپ وتىرىلعان. ءسوزى تۇسىنىكسىز. باسپاسى وتە كومەسكى.

جوعارعى ايتىلعان گازەتتەردىڭ ىشىندە «قازاق ءتىلى», «بوستاندىق تۋى», «قىزىل تۋ» سول شىعىپ تۇرعان وزدەرىنىڭ گۋبەرنيالارىنان باسقا جەرگە اتتاپ باسپايدى. سەمەيدەگى «قازاق ءتىلى» گازەتىنىڭ قوستاناي گۋبەرنيالارىنداعى قازاقتار اتىن ەستىگەن جوق دەسەك, وتىرىكشى بولمايمىز.

قازاقستاننىڭ قاي گۋبەرنياسىندا بولسىن, از دا بولسا تەگىس تاراپ تۇرعان «ەڭبەكشىل قازاق» پەن «قىزىل قازاقستان» جۋرنالى. جالپى ەڭبەكشىل بۇقارانىڭ وسى ەكەۋىنەن باسقا قازاق تىلىندە شىعاتىن گازەتتەردەن حابارى از.

قازاقستان باسپاسوزىندە گازەت-جۋرنالداردان باسقا كوزگە تۇسەتىن ءبىر نارسە – 1922-جىلدىڭ ورتاسىنان بەرى قاراي تام-تۇمداپ وقۋ كىتاپتارىنىڭ, ءبىرلى جارىمدى ولەڭ, ويىن كىتاپتارىنىڭ باسىلىپ شىعۋى.

وقۋ كوميسسارياتىنىڭ جۇمساۋىمەن قازانداعى كىتاپ باستىراتىن ۋاكىلى احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ «وقۋ قۇرالى», ء«تىل قۇرالدارىن» باستىرىپ شىعاردى. ورىنبوردىڭ وزىندە «ەسەپ قۇرالدارى», «وقۋ كىتابى», «پەداگوگيكا» جانە بىرنەشە ويىن كىتاپتارى, ولەڭدەر باسىلىپ شىقتى. ۇزاماي بايتۇرسىنوۆتىڭ ء«تىل قۇرالىنىڭ» ءىىى ءبولىمى ءھام «فيزيكا» باسىلىپ شىقپاق. بۇلار ءالى قازاق تىلىندە وقىلاتىن كىتاپتاردىڭ وننان ءبىرىن دە تۇگەندەي العان جوق. ۇكىمەت ءباسپاسوز ءبولىمى بۇدان بىلاي قازاق كىتاپتارىن باستىرۋعا ايرىقشا نازار سالسا, ەداۋىر كىتاپ باسىلىپ تاراۋى كۇتىلەدى.

جالپى بۇقارانىڭ باسپاسوزگە كوزقاراستارى وتە كوڭىلدى. بىرەن-ساران گازەتتەر, جاڭا شىققان كىتاپتار قولدارىنا تيسە, وقىپ, ءولىپ كەتە جازدايدى. سوڭعى ۋاقىتتا جۇرتتىڭ نازارىن وزىنە تارتىپ وتىرعان – «ەڭبەكشىل قازاق» پەن «قىزىل قازاقستان» جۋرنالى. اقتىق اقشاسىنا بولسا دا ساتىپ الىپ وقۋىنا بار. بىراق جەرگىلىكتى پوچتا مەكەمەلەرىنىڭ ىستەرىنىڭ سالاقتىعىنان كىندىكتەن جىبەرىلگەن گازەت-جۋرنال ۋاقىتىمەن بارىپ تيمەيدى. «ەڭبەكشىل قازاق» پەن «قىزىل قازاقستاننىڭ» كوبىرەك تارايتىن جەرى – اقمولا, سەمەي. ودان باسقا گۋبەرنيالارعا نەكەن-ساياق باراتىن شىعار, ەلدە جاتقان جابايى قازاقتىڭ قولىنا تۇسپەيدى دەسە دە بولادى. باسىلىپ شىققان وقۋ كىتاپتارى بولسىن, ويىن, ولەڭ كىتاپتارى بولسىن, جەر-جەرگە ءالى تاراپ ۇلگەرگەن جوق. ۇكىمەت ءباسپاسوز ءبولىمىنىڭ ءار گۋبەرنيادان شىققان كىتاپ دۇكەندەرى جالپى جۇرتتى قاناعاتتاندىرا المايدى. ءبىرلى-جارلى ءوز تۇسىنان الدىرۋعا تۋرا قولدارىنا كەلىپ ءتيۋى كۇماندى بولعان سوڭ, جۇرتتىڭ كوبى سامارقاۋ تارتادى.

سونىمەن, قازاقستان ءباسپاسوزىنىڭ بۇل ۋاقىتقا شەيىن باستان كەشىرگەن ءداۋىرى وتە ايانىشتى ءداۋىر دەۋگە بولادى. بۇل ىزىمەن كەتە بەرسە, باسپاسوزگە سۋساپ, قۇمارلانىپ وتىرعان حالىقتىڭ ىنتىعىن باسۋ وڭاي ەمەس. سوندىقتان بۇدان بىلاي قاراي بۇل كۇيدى وزگەرتىپ, ءباسپاسوز جۇمىسىن تەز اياققا باستىرىپ جىبەرۋ ءۇشىن بىرنەشە شارالار قولدانباي بولمايدى. ول شارالار مىناۋ بولۋعا ءتيىس:

1 – قالام قايراتكەرلەرىنىڭ ءبارىن جۇمىستارىنان بوساتىپ, جازۋعا سالۋ كەرەك.

2 – گازەت-جۋرنالداردىڭ باسىنا تىڭعىلىقتى, ىسكەر ازاماتتاردى وتىرعىزىپ, ولاردى دا باسقا جۇمىستارىنان بوساتۋ كەرەك.

3 – كىندىكتەگى گازەتتىڭ ءاربىر گۋبەرنيالارىندا, گۋبەرنياداعى گازەتتەردىڭ ءاربىر ۋەزدەردە تىلشىلەرى بولۋ كەرەك.

4 – قىزمەت بابىندا تۇرعان ءاربىر ورتاقشىل ازاماتتار ۋاقىتىمەن گازەتكە ءسوز جازىپ تۇرۋعا مىندەتتى بولسىن.

5 – جەرگىلىكتى مەكەمەلەر ءباسپاسوزدى قازاق ىشىنە كوبىرەك تاراتۋعا تىرىسسىن.

6 – ءباسپاسوز جەتىسىنە جەرگىلىكتى مەكەمەلەر قازاق ىشىنە ايرىقشا ۇندەۋ تاراتىپ, گازەت-جۋرنال الۋشىلاردىڭ سانىن ارتتىرۋ كەرەك.

7 – ءباسپاسوزدى بۇلجىتپاي كورسەتىلگەن ادرەسى بويىنشا ورىندارعا جەتكىزىپ تۇرۋعا پوچتا مەكەمەلەرى مىندەتتى بولسىن.

8 – ۇكىمەت ءباسپاسوز ءبولىمى بۇدان بىلاي قازاق كىتاپتارىن كوبىرەك باستىرۋعا تىرىسسىن.

9 – ورىنبوردا شىعاتىن «ەڭبەكشىل قازاق» گازەتاسى كۇنىنە ءبىر شىعارتىلسىن.

10 – «قىزىل قازاقستان» جۋرنالى مۇمكىندىك بولعان كۇندە ايىنا ەكى رەت شىقسىن.

11 – قازاق ادەبيەتى جاڭا تالپىنىپ كەلە جاتقاندىقتان ونى كوركەيتۋ ءۇشىن كىندىكتە ايىنا ءبىر شىعاتىن ادەبي جۋرنال بولسىن.

12 – گۋبەرنياداعى شىعاتىن گازەتتەر قارىپ ءھام جۇمىسكەر جاعىنان مۇڭسىز بولسىن.

13 – قازاقتان قارىپ تىزەتىندەر جوق بولعاندىقتان ىلگەرگى كۇندى ەسكە الىپ, ايماقتا قارىپ تىزەتىندەر كۋرسى اشىلسىن. وعان ءاربىر گۋبەرنيادان كىسى الىنسىن.

14 – وسى جاز كىندىكتەن ەلگە گازەت-جۋرنالدى ءتۇسىندىرىپ, قازاق كەدەيلەرىن گازەت-جۋرنالعا جاقىنداستىرۋ ءۇشىن ادەيى ارنالىپ كىسى جىبەرىلسىن.