ءار جىلدارى قازاقستان ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى, تورالقا مۇشەسى قىزمەتتەرىن اتقارا ءجۇرىپ, عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىنىڭ جۇمىسىنا جەتەكشىلىك ەتۋىمە تۋرا كەلدى. ون جىلعا تاياۋ ۋاقىت جەر تۋرالى عىلىمدار ءبولىمىنىڭ اكادەميك حاتشىسى بولدىم. مىنە, وسى ۋاقىتتا عىلىمي ينستيتۋتتاردىڭ باعىتتارىن انىقتاۋمەن, ولاردىڭ زەرتتەۋ جۇمىستارىن ۇيىمداستىرۋمەن جانە ۇيلەستىرۋمەن اينالىستىم.
ءار جىلدارى قازاقستان ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى, تورالقا مۇشەسى قىزمەتتەرىن اتقارا ءجۇرىپ, عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىنىڭ جۇمىسىنا جەتەكشىلىك ەتۋىمە تۋرا كەلدى. ون جىلعا تاياۋ ۋاقىت جەر تۋرالى عىلىمدار ءبولىمىنىڭ اكادەميك حاتشىسى بولدىم. مىنە, وسى ۋاقىتتا عىلىمي ينستيتۋتتاردىڭ باعىتتارىن انىقتاۋمەن, ولاردىڭ زەرتتەۋ جۇمىستارىن ۇيىمداستىرۋمەن جانە ۇيلەستىرۋمەن اينالىستىم.
عىلىمدا ءارتۇرلى مازمۇنداعى تاقىرىپتىق كارتالاردى قۇراستىرۋ, گەولوگيا, گيدروگەولوگيا مەن گەوەكولوگيا, گەوگرافيا – عىلىمي ينستيتۋتتارى اتقاراتىن زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ نەگىزگى ناتيجەلى بولىگى بولىپ تابىلادى. كارتوگرافيالىق جۇمىستاردى جاساۋدىڭ باي ءارى مول تاجىريبەسىنىڭ ناتيجەسىندە گەوگرافيا ينستيتۋتى سوڭعى جىلدارى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق اتلاسى», «ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ ايماقتىق اتلاسى» جانە سالالىق «تابيعي جانە تەحنوگەندىك قاۋىپتەر مەن توتەنشە جاعدايلار اتلاسىن» دايىنداپ جارىققا شىعاردى.
ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىلىگىن كارتا تۇرىندە ايقىندايتىن ۇلتتىق اتلاستىڭ جارىق كورۋى تەك ەگەمەندىك العاننان كەيىن عانا مۇمكىن بولدى. قاراستىرىلىپ وتىرعان جۇمىس تسيكلى – شوقتىعى بيىك تۋىندىلار قاتارىنا جاتقىزىلىپ, تەڭدەسسىز ىرگەلى جانە قولدانبالى ماڭىزى بار, الەمدىك قوعامداستىقتىڭ مەملەكەتتەر جۇيەسىندەگى ەلىمىزدىڭ اتاۋلى ۋاقيعاسى بولىپ سانالادى دەپ باتىل تۇجىرىمداي الامىن. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ۇلتتىق اتلاس تۇتىنۋشىلارىنا ارناعان سوزىندە: «سىزدەر قىسقاشا بەينەلەنگەن كارتوگرافيالىق نۇسقادان جۇزدەن استام حالىقتار وكىلدەرىنىڭ بەيبىتشىلىك جانە تاتۋلىقتا ءومىر ءسۇرىپ جاتقان ەلىمىزدىڭ تابيعاتى, حالقى, ەكونوميكاسى جانە ەكولوگياسى تۋرالى جان-جاقتى اقپاراتتار تابا الاسىزدار», – دەپ اتاپ ءوتۋى جاي ەمەس.
شىندىعىندا, وسى ءبىر ءسوز, تابيعاتتانۋ مەن قوعامنىڭ ءتۇرلى سالالارىندا ەڭبەكتەنىپ جۇرگەن قازاقستان عالىمدارى مەن زەرتتەۋشىلەرىنىڭ كوپ جىلدىق ەڭبەكتەرىنىڭ ءمان-مازمۇنىن ايقىنداپ تۇر.
گەوگرافيا ينستيتۋتى قۇراستىرعان «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق اتلاسى», «ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ اتلاسى» جانە «توتەنشە جاعدايلار اتلاسى» ەڭبەكتەرى – كارتالار, دياگراممالار, گرافيكتەر, عارىشتىق تۇسىرىلىمدەر مەن فوتوسۋرەتتەر سياقتى كارتوگرافيالىق ماتەريالداردى تۇگەلدەي قامتىعان زاماناۋي كارتوگرافيالىق اقپارات. بۇل اتلاستاردا ۇلتتىق (مەملەكەتتىك), ايماقتىق جانە سالالىق دەڭگەيدە بولمىس قۇبىلىستارىنىڭ كەڭىستىكتىك ورنالاسۋى, قاسيەتتەرى, بايلانىستارى مەن ۋاقىتتىق وزگەرىستەرى گرافيكالىق تۇردە بەينەلەنگەن. ءۇش تومنان تۇراتىن جيناقتا ەلىمىزدىڭ تابيعاتى, حالقى, ەكونوميكاسى, ساياسي-اكىمشىلىك قۇرىلىمى مەن ەكولوگيالىق جاعدايى جان-جاقتى سيپاتتالعان.
اتلاستىڭ 118 كارتادان قۇرالعان ءبىرىنشى تومى اقپاراتقا اسا باي ءارى قازاقستاننىڭ تابيعي جاعدايى مەن رەسۋرستارىن قابىلداۋعا جەڭىل اسەرلى كوركەم كارتوگرافيالىق تۇردە بەرىلگەن. «گەوفيزيكالىق جاعدايى, تەكتونيكا, سەيسميكالىلىق» بولىمىندە قازاقستاننىڭ جەر قىرتىسى قۇرىلىمى مەن ەرەكشەلىكتەرى, ونىمەن قوسا, قازىرگى زامانعى ديناميكاسى جايلى سوڭعى جاڭا تۇسىنىكتەر بەينەسىن تاپقان. جەر سىلكىنىسى وشاقتارى جانە سەيسميكالىق اۋدانداستىرۋ كارتاسى ەلىمىزدىڭ سەيسميكالىق جاعدايلارىن تۇگەلدەي ەسكەرە وتىرىپ قۇراستىرىلعان.
ستراتيگرافيا, ليتولوگيا جانە پەترولوگيانىڭ زاماناۋي مالىمەتتەرىمەن دالدەنگەن قازاقستاننىڭ گەولوگيالىق قۇرىلىمى مەن مينەرالدىق-شيكىزاتتىق نەگىزىنە كوپ كوڭىل بولىنگەن. قازاقستاننىڭ گەولوگيالىق تاريحىنداعى ناقتى كەن ورىندارىمەن بايلانىستى بولىپ كەلەتىن ءىرى كەزەڭدەر سيپاتتالعان. كاسپي تەڭىزىنىڭ جاعالاۋ بەدەرى مەن قايراڭىنىڭ كەلبەتى, قالىپتاسۋى جانە دامۋى قاراستىرىلعان.
اتلاستا سوڭعى جىلداردا وزەكتىلىگى ارتا تۇسكەن سۋ رەسۋرستارىنىڭ كولەمى مەن ساپاسىن باعالاۋ ماسەلەلەرىنە تەرەڭ نازار اۋدارىلعان, جەر استى مەن جەر بەتىندەگى بارلىق تابيعي سۋلار جان-جاقتى زەردەلەنگەن. اسىرەسە, وزەندەر اعىندىلارى رەسۋرستارى جايلى ماتەريالداردىڭ قۇندىلىعى جوعارى, وعان قوسا, وزەندەردىڭ گيدروەنەرگەتيكالىق الەۋەتى دە باعالانعان. كاسپي, ا رال, بالقاش جانە الاكول سۋقويمالارىنىڭ دامۋ ديناميكالارى تۇپكىلىكتى سارالانعان. جەر استى سۋلارى الاپتارى بويىنشا گيدروگەولوگيالىق تولىققاندى كارتالار دايىندالعان. كليماتتىق جاعدايلارعا جان-جاقتى نازار اۋدارىلعان.
كليماتتىق جانە وروگرافيالىق ەرەكشەلىكتەرىنە بايلانىستى قالىپتاسقان قازاقستاننىڭ كۇردەلى توپىراق جامىلعىسى, الۋان ءتۇرلى وسىمدىك جانە جانۋارلار الەمى جايلى اۋقىمدى اقپاراتتى ۇلتتىق اتلاستىڭ سايكەس كارتالارىنان الۋعا بولادى.
بۇگىنگى تاڭدا, ورنىقتى دامۋ ءوزارا بايلانىستى ءارى تاۋەلدى ەكونوميكا, الەۋمەتتىك سالا جانە ەكولوگيا سىندى ءۇش تىرەكپەن نەگىزدەلەتىنى بەلگىلى. جۇيەلىلىك پەن سەبەپ-سالدارلىق وسى پرينتسيپ, سايكەسىنشە 116 جانە 119 كارتادان تۇراتىن قر ۇلتتىق اتلاسىنىڭ ەكىنشى جانە ءۇشىنشى تومدارىندا ايقىن كورىنىس تاپقان.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ «قازاقستان 2050» جولداۋىندا ادام, ونىڭ دەنساۋلىعى, قاۋىپسىزدىگى مەن اماندىعى ەلدىڭ باستى بايلىعى سانالاتىندىعى باسا ايتىلعان. وسىعان وراي, اتلاستىڭ ەكىنشى تومى جاڭا مىڭجىلدىقتا قازاقستاندا بولىپ جاتقان دەموگرافيالىق ۇدەرىستەردى زەرتتەۋگە ارنالعان. دەموگرافيالىق جاعدايدىڭ جان-جاقتى سيپاتتاماسى بەرىلىپ, جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتۋ, ەكونوميكالىق بەلسەندىلىك ماسەلەلەرى تولىق قاراستىرىلعان.
قازاقستاننىڭ اۋماقتىق جانە جەكە ايماقتارىنىڭ دامۋى جوسپارىندا الەۋمەتتىك سالانى دامىتۋعا ايرىقشا نازار اۋدارىلعان. عىلىمي جانە مادەني-اعارتۋشىلىق مەكەمەلەر, حالىقتىڭ ءباسپاسوز باسىلىمدارىمەن, اقپارات جانە بايلانىس قۇرالدارىمەن قامتاماسىز ەتىلۋى كورنەكى تۇردە كورسەتىلگەن.
سوڭعى 10 جىلدا قازاقستاننىڭ يندۋستريالدىق دامۋى بازالىق كەشەندەر بويىنشا دا, ءىرى, ورتا جانە شاعىن بيزنەس كاسىپورىندارى بويىنشا دا تۇراقتى وڭ سيپات الدى. اڭگىمە وزەگىنە اينالىپ وتىرعان ەڭبەكتە قازاقستان ونەركاسىبىنىڭ جەتەكشى سالالارى بولىپ تابىلاتىن مۇناي, گاز, كومىر, تەمىر كەنى, حيميا, قارا جانە ءتۇستى مەتاللۋرگيا, ماشينا جاساۋ, جەڭىل جانە تاماق ونەركاسىپتەرىنە سيپاتتاما بەرىلگەن.
اتلاستا قازاقستان تاۋەلسىزدىك العان جىلداردان كەيىن ۇلكەن وزگەرىستەرگە ۇشىراعان اۋىل شارۋاشىلىعىنا كەڭ ورىن بەرىلگەن. رەسپۋبليكادا كولىكتىڭ ءرولى كۇننەن كۇنگە وسۋدە.
تۋريستىك كلاستەردى دامىتۋعا ەكىنشى تومدا قاراستىرىلعان رەكرەاتسيالىق رەسۋرستار مەن تۋريزم نەگىز بولا الادى. قازاقستاننىڭ تاريحى مەن ارحەولوگياسى ماسەلەلەرىنە ارنالعان ءبولىم دە ۇلكەن قىزىعۋشىلىق تۋعىزادى. مۇندا, ادامزاتتىڭ قازاقستان اۋماعىن سوناۋ تاس داۋىرىنەن باستاپ قونىستانعانى, ال وڭتۇستىك اۋداندار ەجەلدەن وتىرىقشىلىق ەگىنشىلىك پەن قالا مادەنيەتىنىڭ ورتالىقتارى بولعانى كورسەتىلگەن.
اتلاستا قازاقستاننىڭ 14 وبلىسىنىڭ ەكونوميكاسى مەن الەۋمەتتىك سالاسىنا ايتارلىقتاي ماڭىزدى ورىن بەرىلگەن. سونىمەن بىرگە, اتلاستىڭ ءبىراز بولىمدەرى الەمدىك قوعامداستىق ۇيىمدار تولىعىمەن مويىنداعان رەسپۋبليكامىزدىڭ سىرتقى بايلانىستارىنا ارنالعان.
حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىن انىقتاۋشى قازاقستاننىڭ شىعۋ تەگى مەن وزەكتىلىك دارەجەسى ءارتۇرلى قازىرگى ەكولوگيالىق ماسەلەلەرى ءۇشىنشى تومداعى كارتالار سەرياسىندا كورىنىس تاپقان. كارتوگرافيالىق تۇردە كليماتپەن, سۋ اعىندارىمەن, ەولدىق ۇدەرىستەرمەن, جەر بەدەرى جانە گەولوگيالىق جىنىستاردىڭ قۇرامىمەن بايلانىستى قۇبىلىستار بەينەلەنگەن.
ەڭبەكتە قازاقستاننىڭ بۇكىل 14 وبلىسىنىڭ ەكولوگيالىق جاعدايى قاراستىرىلعان. تابيعي ورتانىڭ كۇيىن انىقتاۋ ءۇشىن اۋماق بىرلىگى رەتىندە اكىمشىلىكتىك اۋداندار مەن قالالىق اكىمشىلىكتەرگە قاراستى اۋماقتار الىنعان. ەكولوگيالىق جاعداي, كورسەتكىشتەردىڭ 20 توبى بويىنشا جەكە باعالاۋلاردى قامتيتىن بەس بالدىق شكالا بويىنشا انىقتالعان.
قازاقستاننىڭ ۇلتتىق اتلاسىنا ەنگەن نەگىزگى كارتالاردىڭ, قوسىمشا قيمالاردىڭ, دياگراممالار مەن سۋرەتتەردىڭ تەرەڭ ويلاستىرىلعاندىعىن ەرەكشە اتاپ وتكىم كەلەدى. كارتالاردىڭ كومپيۋتەرلىك راسىمدەلۋى كەرەمەت, پوليگرافيالىق دايىندالۋى الەمدىك ستاندارتتاردىڭ دەڭگەيىندە.
اتلاستىڭ ەڭ ءبىر ماڭىزدى جەتىستىگى, ونداعى كوپتەگەن گەوگرافيالىق نىساندارعا تاريحي اتاۋلارىنىڭ قايتارىلۋى دەر ەدىم, قازاقشا اتاۋلاردى ورىس تىلىنە اۋدارعان كەزدە جىبەرىلگەن كوپتەگەن ترانسليتەراتسيالىق قاتەلىكتەر تۇزەتىلگەن.
مۇنداي كوپقىرلى جانە ءبىرتۇتاس عىلىمي تۋىندىنى جارىققا شىعارۋ قازاقستاننىڭ جەتەكشى عالىمدارىنىڭ وراسان زور ەڭبەگىن تالاپ ەتتى. جوعارىدا ايتىلعاننىڭ بارلىعى ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ اتلاسىنا دا قاتىستى, سەبەبى, ول دا رەسپۋبليكالىق سياقتى, قازاق, ورىس جانە اعىلشىن تىلدەرىندە جاريالانعان جانە ايماقتىڭ قازىرگى تابيعاتى, حالقى, ەكونوميكاسى جانە مادەنيەتى تۋرالى ماعلۇمات بەرەتىن تولىق جانە ءبىرتۇتاس جيناق, سونىمەن بىرگە, قۇرلىق پەن تەڭىزدىڭ ەكولوگيالىق جاعدايىنا بايلانىستى شيەلەنىستى ماسەلەلەردى دە قامتيدى. بۇل اتلاس ەجەلگى تاريحى مەن جارقىن دامۋ كەلەشەگى بار ولكەنىڭ بىرەگەي تابيعي جانە الەۋمەتتىك- ەكونوميكالىق جاعدايلارىن تەرەڭ زەرتتەۋدى قاجەت ەتەتىن اكىمشىلىك, جوسپارلىق جانە جوبالىق ۇيىمدار, ونەركاسىپتىك جانە اۋىلشارۋاشىلىقتىق مەكەمەلەر, عىلىم جانە ءبىلىم جۇيەسى ءۇشىن ۇزاق ۋاقىت بويى پايدالانۋعا بولاتىن 212 تاقىرىپتىق كارتادان قۇرالعان.
توتەنشە جاعدايلار اتلاسى حالىقتى, تابيعي جانە شارۋاشىلىق نىساندارىن قورعاۋ ماسەلەلەرىن جوسپارلاۋ جانە باسقارۋدى كارتامەن قامتاماسىز ەتىپ, ومىرلىك قاجەتتى باعىتتىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋعا سەپتىگىن تيگىزەدى.
سونىمەن, اۆتورلار ۇجىمىنىڭ باسشىلىعىمەن قازاقستاندا بىرەگەي عىلىمي تۋىندى جاسالدى. اتلاستىق كارتوگرافيا كونتسەپتسياسى: ۇلتتىق, سالالىق جانە ايماقتىق اتلاستار ءبىزدىڭ رەسپۋبليكامىزدىڭ اتلاستىق كارتالارىن قۇراستىرۋعا عىلىمي نەگىز بولىپ, ونى الەمنىڭ جەتەكشى ەلدەرىنىڭ الدىندا كارتوگرافيالىق دەرجاۆاعا اينالدىردى.
ۇسىنىلىپ وتىرعان اتلاستىق كارتوگرافيانىڭ تۇجىرىمداماسى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق اتلاسى», «ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ اتلاسى» مەن «تابيعي جانە تەحنوگەندىك قاۋىپتەر مەن توتەنشە جاعدايلار اتلاسىن» قۇراستىرۋدىڭ تەوريالىق-ادىسنامالىق جانە ادىستەمەلىك تاسىلدەرىن وبەكتيۆتى تۇردە ايقىنداپ تۇر.
اتلاستىق تاقىرىپتىق كارتالار كوپ ەڭبەك پەن ىقتياتتىلىقتى قاجەت ەتەتىن دالالىق زەرتتەۋلەر. جەردى اراقاشىقتىقتان زەردەلەۋ ادىستەرى مەن باسپاعا ازىرلەنەتىن كارتالاردىڭ اۆتورلىق ماكەتتەرىن كامەرالدىق كارتوگرافيالىق دايىنداۋ مەن رەداكتسيالىق تۇزەتۋلەردى ەنگىزۋدىڭ ناتيجەسى بولىپ تابىلادى.
وسى ىرگەلى جۇمىستى عىلىم مەن تەحنيكا سالاسىنداعى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك سىيلىعىن الۋعا ابدەن لايىقتى دەپ سانايمىز.
سۇلتانبەك قوجاحمەتوۆ,
قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇعا اكادەميگى, تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور.