قازاق-قىرعىز ىنتىماقتاستىعىنىڭ الەۋەتى زور

ءوزارا كەلىسسوزدەر قورى­تىن­دىسى بويىنشا قاسىم-جومارت توقاەۆ پەن سوورونباي جەەنبەكوۆ بىرقاتار ەكىجاقتى قۇجاتتارعا قول قويادى دەپ كۇتىلۋدە. سونداي-اق وسى ساپار اياسىندا مەملەكەت باسشىسى بىشكەك قالاسىندا وتەتىن ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك تۋرالى شارت ۇيىمى قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ سەسسياسىنا قاتىساتىنىن اتاپ وتكەن ءجون. قاۋىپسىزدىك كەڭەسى سەسسياسىنىڭ اياسىنداعى ءىس-شارالاردىڭ كۇن تارتىبىندە ۇيىم جۇمىسى اياسىنداعى ءوزارا ءىس-قي­مىلدارعا قاتىستى كوپتەگەن ماسە­لەلەر قاراستىرىلادى. ۇقشۇ-نىڭ بيىل اتقارعان جۇمىس­تارى بويىنشا باسىم باعىتتار­دىڭ جۇزەگە اسىرىلۋ بارىسى قو­رى­تىندىلانادى دەپ جوسپارلانعان.

قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ قىرعىز­ستان استاناسىنا ۇقشۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسى سەسسياسىمەن تۇسپا-تۇس مەملەكەتتىك ساپار جا­ساۋىنىڭ ەكى ەلدىڭ ءوزارا ەكونو­ميكالىق, ساياسي, ارىپتەستىك قارىم-قاتىناستارىنداعى ماڭى­زى قانشالىقتى زور بولماق؟ كۇن تارتىبىندە قانداي وزەكتى ماسە­لەلەر تالقىلانۋى ءتيىس؟ وسى تۋ­رالى قىرعىزستاندىق بەلگىلى ساراپ­شىلاردىڭ پايىم-پىكىرىن بىلگەن ەدىك.

سيمۆولدىق ءمانى بار ساپار

يگور شەستاكوۆ,

ساياساتتانۋشى, «پىكىر» ايماقتىق ساراپشىلار كلۋبىنىڭ تەڭتوراعاسى

قازاقستان پرە­­زيدەنتى قا­سىم-جومارت تو­قاەۆتىڭ مەم­لە­كەتتىك ساپارى ەكى ەلدىڭ ارىپتەستىك بايلانىسىنداعى جاڭا كەزەڭنىڭ باس­تاۋى بولادى دەپ سانايمىن. قا­سىم-جومارت توقاەۆتىڭ ساپارى اياسىنداعى كۇن تارتىبىندەگى ماسەلەلەردە ەكىجاقتى ءىس-قيمىلدى نىعايتۋعا ىقپال ەتەتىن ناقتى ماسەلەلەر كورىنىس تاپقان. قىرعىزستان ءۇشىن قازاقستان – ەكونوميكالىق تىنىس-تىرشىلىك جولى. سەبەبى كورشى ەل ارقىلى وتەتىن كولىك جولدارى قىرعىزستاندىق تاۋارلاردى قازاقستاننىڭ وزىنە جانە ودان ءارى باسقا دا مەملەكەتتەرگە ەكسپورتتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

كۇن تارىبىندەگى شەكارالىق ماسەلەلەرگە قاتىستى ءوزارا سەنىم شارالارىن كۇشەيتۋگە, كەدەندىك اكىمشىلەندىرۋگە قاتىستى ماسەلەلەر پرەزيدەنتتەر مەن ۇكىمەتتەردى عانا ەمەس, ءبىرىنشى كەزەكتە قاراپايىم قىرعىز ازاماتتارىن قاتتى الاڭداتىپ وتىر. سەبەبى كۇن سايىن مىڭداعان قىرعىزستاندىق كولىك قازاقستاننىڭ تەرريتورياسىنا وتەدى. بۇل ناعىز ەكونوميكالىق ارىپتەستىكتىڭ كورىنىسى. سول سەبەپتى  قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ وسى مەملەكەتتىك ساپارىنىڭ ناتيجەسىن جۇزدەگەن مىڭ قىرعىزستاندىق كۇتىپ وتىر.

وكىنىشكە قاراي, ەكى ەل اراسىنداعى ساۋدا-اينالىمىنىڭ كولەمى وتە از. بىلتىر ول بار بولعانى 300 ميلليون دوللاردىڭ اينالاسىندا بولدى. بۇل ساپار وسى كورسەتكىشتى ۇلعايتۋعا دا ىقپالىن تيگىزۋگە ءتيىس. ەكى مەملەكەتتىڭ ەكونوميكالىق الەۋەتىن ەسكەرە وتىرىپ, بۇل كورسەتكىشتى تاياۋ ارادا كەمىندە 500 ميلليونعا كوتەرۋگە بولادى.

كوپتەگەن قازاقستاندىق كومپانيا­لار قىرعىزستاندا تابىستى جۇمىس ىستەپ جاتىر. بىرلەسكەن بيزنەس جوبا­لاردى جۇزەگە اسىرۋعا, بىرلەسكەن كاسىپورىندار قۇرۋ ءۇشىن قاسىم-جومارت توقاەۆ پەن سوورونباي جەەنبەكوۆتىڭ ءوزارا كەلىسسوزدەر بارىسىندا ناقتى شارالار قابىلدانادى دەپ ۇمىتتەنەمىن.

قازاقستان پرەزيدەنتى بىشكەككە ساپارى بارىسىندا ۇقشۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسى سەسسياسىنا قاتىسادى. وسى ورايدا, قىرعىزستان مەن قازاقستاندى الاڭداتىپ وتىرعان ماسەلەلەردىڭ دە ورتاق ەكەنىن ايتا كەتكىم كەلەدى. ول قانداي ماسەلەلەر؟ ول ءدىني ەكسترەميزم, حالىقارالىق تەرروريزم, اۋعانستانداعى احۋالدىڭ تۇراقتانباۋى, ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىنە قىر كورسەتىپ وتىرعان دايش ۇيىمى, قاۋىپسىزدىك... قازاقستان مەن قىرعىزستان ۇقشۇ-نىڭ ورتالىق ازيا تەرريتورياسىندا تابىستى جۇمىس ىستەۋىنىڭ كەپىلى دەۋگە بولادى. تمد-نىڭ وڭتۇستىك بولىگىندەگى قاۋىپسىزدىككە ءدال وسى ۇيىم جاۋاپتى.

بيىل باتكەن وقيعاسىنا 20 جىل تولدى. 1999 جىلى قىرعىزستاننىڭ وڭتۇستىگىنە قارۋلانعان زاڭسىز قۇرىلىمدار باسىپ كىرگەن كەزدە قازاقستان ەڭ العاش كومەك قولىن سوزعانداردىڭ قاتارىندا بولدى. سول سەبەپتى قىرعىزستان قاۋىپسىزدىك ماسەلەسىنە كەلگەندە ءاردايىم باۋىرلاس قازاق ەلىنە ارقا سۇيەيدى.

– قازاقستان مۇناي جانە مۇناي ونىمدەرىن ءوندىرۋشى ەل رەتىندە دە قىر­عىزستانمەن اراداعى ساۋدا-تاۋار اي­نالىمىن ارتتىرا الادى دەپ ساناي­مىن. جاسىراتىنى جوق, ءبىزدىڭ ەلگە قا­زاق­ستاندىق جانار-جاعارماي كونترابان­دالىق جولمەن بولسا دا كەلىپ جاتىر. قىرعىزستان نارىعىندا جانار-جاعار­مايعا سۇرانىس جوعارى. ءيا, ءبىزدىڭ ەلىمىزدە «گازپروم» سياقتى ءىرى كومپانيا­لار بار. كەز كەلگەن مونوپوليا باعانىڭ كوتەرىلۋىنە ىقپال ەتەتىنىن جاقسى بىلەمىز. سول سەبەپتى, ءبىزدىڭ نارىققا قازاقستاندىق كومپانيالاردىڭ دا كەلگەنى جاقسى دەپ سانايمىن.

ساپاردىڭ سوورونباي جەەنبەكوۆتىڭ قىرعىزستان پرەزيدەنتى بولعانىنا 2 جىل تولعانىمەن تۇسپا-تۇس كەلىپ وتىرعانىنىڭ سيمۆولدىق ءمانى بار دەپ ەسەپتەيمىن. سوورونباي جەەنبەكوۆ مەملەكەت باسشىلىعىنا سايلانعان كەزدە ەڭ العاش كوتەرىلگەن ماسەلەلەردىڭ ءبىرى قازاقستانمەن ارادا دۇرىس بايلانىس ورناتا الا ما دەگەن ساۋال توڭىرەگىندە بولعان ەدى. قازاق-قىرعىز قارىم-قاتىناسى ازداپ شيەلەنىسىپ تۇرعان كەزەڭدە سوورونباي جەەنبەكوۆ بىزدەردىڭ باۋىرلاس ەل ەكەنىمىزدى ايتىپ, ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىستارىمىزدى دامىتۋعا كۇش سالاتىنىن جەتكىزدى. وسى 2 جىل ىشىندە ەكى مەملەكەت اراسىنداعى تۇراقتىلىق ساقتالىپ قانا قويماي, ستراتەگيالىق ارىپتەستىك دەڭگەيىنە كوتەرىلدى. قازاقستانداعى جانە قىرعىزستانداعى بيلىك ءترانزيتى ەكىجاقتى قاتىناستارعا تەڭ وڭ ىقپالىن تيگىزدى دەپ سانايمىن.

بەرىك بايلانىستى نىعايتا ءتۇسۋ كەرەك

اسىلبەك ايۋپوۆ,

قىرعىز-رەسەي ۋنيۆەرسيتەتى ۇلتتىق ەكونوميكا جانە ايماقتىق دامۋ كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور

قازاقستان رەس­پۋبليكاسى مەن قىرعىز رەس­پۋب­ليكاسى اۋەل باس­تان قوڭسىلاس ور­نالاسقان باۋىر­لاس ەلدەر. سان عا­سىرلاردان بە­رى ەكەۋىنىڭ اراسىندا بەرىك باي­لانىس ورناعان. سول بايلانىستى ەكو­نو­ميكالىق, مادەني, رۋحاني سالالاردا, جالپى ادامي قارىم-قاتىناستاردا ودان ءارى دامىتا تۇسكەن ءجون. قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ءبىزدىڭ ەلگە مەملەكەتتىك ساپارى اياسىندا وسى ماقساتتى جۇزەگە اسىرۋعا ىقپال ەتەتىن ماسەلەلەر شەشىلۋگە ءتيىس دەپ ويلايمىن.

قىرعىزستاننىڭ تەرريتورياسى قازاقستاننىڭ ۇلان-عايىر جەرىمەن سالىستىرساق, ونىڭ 7 پايىزىنداي-اق بولادى. سايكەسىنشە ەكى ەلدىڭ ەكونوميكالىق الەۋەتى دە ءارتۇرلى, ءوزارا سالىستىرۋعا كەلمەيدى. تابيعي بايلىعى بويىنشا قازاقستان الەم بويىنشا الدىڭعى قاتاردا. اۋىر يندۋستريا سالاسىندا قازاقستاننىڭ پەرسپەكتيۆالارى جوعارى. شەكاراسىنىڭ شەكتەسەتىن تۇسىنىڭ ۇزىندىعى مىڭ شاقىرىمنان اساتىن وسىنداي ەلمەن كورشى بولۋدىڭ قىرعىزستان ءۇشىن ماڭىزى زور ەكەنى تۇسىنىكتى. قازاقستاننىڭ قىرعىزستانعا جىبەرەتىن ەكسپورتىنىڭ كولەمى ءبىزدىڭ ەلدەن جونەلتىلەتىن تاۋارمەن سالىستىرعاندا ءبىر جارىم ەسەگە جۋىق كوپ. ەكسپورتتىق تاۋارلاردىڭ نومەنكلاتۋراسىنا توقتالار بولساق, قىرعىزستان جىلقى ەتىن, ءسۇت تاعامدارىن, مەتالل بۇيىمدار ەكسپورتتايدى. قازاقستاننان بىزگە استىق, ۇن, وسىمدىك مايى, قانت, مۇناي ونىمدەرى, قارا جانە ءتۇستى مەتالل, مەتالل  بۇيىمدارى كەلەدى. تاۋار نومەنكلاتۋراسى از, قۇرامى دا كۇردەلى ەمەس, وتە قاراپايىم. مۇناي ونىمدەرىنىڭ كولەمى دە ونشالىقتى كوپ ەمەس, ونىڭ نەگىزگى بولىگى رەسەيدەن تاسىمالدانادى. رەسەي قازاقستانمەن سالىستىرعاندا بىزگە الىس, ونىڭ ۇستىنە تەمىر جول كولىگىن قولدانۋعا تۋرا كەلەدى. تەمىر جول بو­يىندا ءتۇرلى كەدەرگىلەر بولادى. ونىڭ ۇستىندە رەسەيدە جانار-جاعارماي قازىر قىمباتتاپ جاتىر, بۇل ءبىزدىڭ نارىققا دا سوققى بولارى ءسوزسىز. مەنىڭشە, قىرعىزستاندا تۇتىنىلاتىن مۇناي ونىمدەرىن 100 پايىز قازاقستاننان تاسىمالداۋعا كوشسەك, بۇل ءبىز ءۇشىن وتە ءتيىمدى بولار ەدى.

قاسىم-جومارت توقاەۆ پەن سوورونباي جەەنبەكوۆتىڭ كەزدەسۋىندە ەكىجاقتى ەكونوميكالىق بايلانىستاردىڭ اياسىن كەڭەيتۋ ماسەلەسى تالقىلانۋى كەرەك دەپ سانايمىن. سونىمەن قاتار قازاقستاننىڭ قىرعىزستانعا سالاتىن ينۆەستيتسياسىنىڭ كولەمىن ارتتىرۋ ماسەلەسى دە كوتەرىلۋگە ءتيىس.

قازاقستاندىق ينۆەستورلار قىرعىزستاننىڭ تاۋ-كەن ونەركاسىبىنە, قۇرىلىس ماتەريالدارى ونەركاسىبىنە بەلسەنە اتسالىسىپ كەلەدى. الايدا, قىتاي ينۆەستيتسياسىمەن سالىستىرعاندا ونىڭ كولەمى وتە از. مەنىڭشە, قىرعىزستاننىڭ اۋىلشارۋاشىلىق سالاسىندا قازاق-قىرعىز بىرلەسكەن كاسىپورىندارىن قۇرۋ كەرەك. بۇل ەكى مەملەكەت اراسىنداعى تاۋار اينالىمى كولەمىن ۇلعايتۋعا ىقپال ەتەدى. وڭدەۋ ونەركاسىبىندە دە قازاقستاننىڭ تاجىريبەسى بىزبەن سالىستىرعاندا ايتارلىقتاي زور. دەمەك, وسى باعىتتا دا بىرلەسىپ جۇمىس ىستەۋگە بولادى.

ارنۇر اسقار,

«Egemen Qazaqstan» –

بىشكەكتەن (قىرعىزستان)