ءتول ۆاليۋتامىزدىڭ اينالىمعا شىققانىنا شيرەك عاسىردان استى. وسى 26 جىلدا ەل ەكونوميكاسىنداعى ءھام حالىقارالىق نارىقتاعى اۋمالى-توكپەلى جاعدايلارعا بايلانىستى تەڭگەنىڭ تەڭسەلگەن تۇستارى بولعانى راس. ۇلتتىق بانك پەن ۇكىمەت جىل سايىن ينفلياتسيا ءدالىزىن بەلگىلەپ, دەربەس قارجىلىق, ەكونوميكالىق جۇيەمىزدى نىعايتۋدىڭ قامىن جاساپ كەلەدى.
مەملەكەت باسشىسى ق.توقاەۆ حالىققا جولداۋىندا ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ الەۋەتىن كۇشەيتۋ, ەلدەگى اقشا-نەسيە ساياساتىنا بىرنەشە مارتە توقتالىپ, ۇلتتىق بانك پەن ۇكىمەتكە تيىسىنشە تاپسىرما جۇكتەگەنى ءمالىم. ماسەلەن, تۇتىنۋ نەسيەسىنىڭ تىم كوپتىگىن سىنعا الىپ, جەدەل شارا قابىلداۋ كەرەكتىگىن قاداپ ايتتى. «اقشا-نەسيە ساياساتىنىڭ تيىمدىلىگىنىڭ ازدىعى ەل ەكونوميكاسىن دامىتۋعا تەجەۋ بولىپ وتىر» دەدى ق.توقاەۆ. ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردىڭ اكتيۆتەرىن تاۋەلسىز باعالاۋ پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسى بويىنشا باستالدى. تۇپتەپ كەلگەندە, مۇنىڭ بارلىعى قارجى ينستيتۋتتارىنىڭ جۇمىسىن جونگە سالۋعا باعىتتالعان.
تاۋەلسىز مەملەكەت ەكونوميكاسىنىڭ تەمىرقازىعى ءتول ۆاليۋتاسى ەكەنى تۇسىنىكتى. سوناۋ توقسانىنشى جىلدارى قابىلدانعان تاعدىرلى شەشىم ارقىلى جارىققا شىققان ءتول تەڭگەنىڭ قازاق ءۇشىن ورنى ءاماندا بولەك. سول سەبەپتى كەيىنگى جىلدارى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق ىشىندە «ورتاق ۆاليۋتا» تۋرالى اڭگىمەنى قوعامنىڭ اۋىر قابىلداۋى بەكەر ەمەس. ۇلتتىق بانك وسى توڭىرەكتەگى الىپ-قاشپا اڭگىمەنى بىرنەشە رەت رەسمي تۇردە تەرىسكە شىعارعانىمەن, حالىق كوكەيىندەگى الاڭنىڭ سەيىلمەۋى دە سوعان بايلانىستى.
جالپى ۆاليۋتالىق ينتەگراتسيا تۋرالى يدەيانى 2016-2017 جىلداردان باستاپ رەسەي تاراپى ۇسىنا باستادى. ولاردىڭ پىكىرىنشە, ورتاق ۆاليۋتا بولمايىنشا, ەكونوميكالىق ينتەگراتسيا «شيكى» بولماق. ال بيىلعى جىل باسىندا ەۋرازيا دامۋ بانكىنىڭ باسقارما توراعاسى اندرەي بەليانينوۆ ورتاق ۆاليۋتاعا دەرەۋ كوشۋ كەرەكتىگىن, ءتىپتى جاڭا ۆاليۋتانىڭ «رۋبل» دەپ اتالۋى قاجەت ەكەنىن ايتتى. ايتا كەتەرلىگى, ەۋرازيا دامۋ بانكى اكتسياسىنىڭ 65,97 پايىزى رەسەي فەدەراتسياسىنا تيەسىلى. 32,99 پايىزى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ يەلىگىندە بولسا, قالعان وداقتاس ەلدەردىڭ ۇلەسى 1 پايىزدان تومەن.
رەسەيلىك تاۋەلسىز ساراپشىلار مەن بانكيرلەردىڭ ۇسىنىسى ءوز الدىنا, سوڭعى ءبىر جىلدا وداقتاس ەلدەردىڭ مەملەكەتتىك ورگاندارى دا وتقا ماي قۇيا تۇسكەنىن بايقادىق. ماسەلەن, وتكەن جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا رەسەيدىڭ قارجى مينيسترلىگى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق ەلدەرى اراسىنداعى ترانسشەكارالىق ەسەپتەسۋ جۇيەسىندە بىرىڭعاي ەلەكتروندى ۆاليۋتا ەنگىزۋ قاجەتتىگىن مالىمدەدى. ورتاق ەلەكتروندى ۆاليۋتا تۇگىلى جالپى ەلەكتروندى اقشانىڭ نە ەكەنىن تولىق تۇسىنبەي جاتقاندا اتالعان يدەيا اقىلعا قونبايدى دەۋگە بولادى.
ال وسىدان بىرەر اي بۇرىن بەلارۋس پرەزيدەنتى ا.لۋكاشەنكونىڭ ءسوزى سالماقتىراق شىقتى. «بۇگىندە بىزگە ورتاق ۆاليۋتا تۋرالى ۇسىنىس ايتىلىپ جاتىر. رەسەيدىڭ اقشاسى دا رۋبل, بىزدىكى دە رۋبل. ورتاق ۆاليۋتانى, ارينە, «رۋبل» دەپ اتايمىز. كىمنىڭ ءرۋبلى ەكەنى ماڭىزدى ەمەس. ەڭ باستىسى, بۇل ورتاق اقشا بولادى», دەگەن ەدى ول.
ا.لۋكاشەنكو مەن ۆ.ءپۋتيننىڭ ورتاق ۆاليۋتاسى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق ىشىندەگى كەلىسىم ەمەس, ءوزارا وداقتاس مەملەكەت قۇرۋ تۋرالى باستامالارىنىڭ ءبىر تارماعى بولۋى مۇمكىن. قالاي دەگەندە دە, مەيلى رەسەيلىك ساراپشىلار, مەيلى وداقتاس ەلدىڭ پرەزيدەنتى ۇسىنسىن, قازاقستان بيلىگى ورتاق ۆاليۋتانى قولدامايتىنى انىق.
كۇنى كەشە عانا ماجىلىستە «ەاەو-عا مۇشە مەملەكەتتەر اراسىندا قارجى نارىعى سالاسىندا زاڭنامانى ۇيلەستىرۋ تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى ماقۇلداندى. وسىعان وراي كوپشىلىكتىڭ كوكەيىندە ۇلتتىق بانك پەن پارلامەنتتىڭ ۇستانىمى ەكى بولەك پە دەگەن دە وي تۋىندادى. ارينە, بۇل ورتاق قارجى نارىعى مەن ورتاق ۆاليۋتانى شاتاستىرۋدان تۋعان ۇشقارى پىكىر. ورتاق قارجى نارىعى – ءار ەلدىڭ ۇلتتىق نەمەسە ورتالىق بانكتەرىنىڭ اقشا-نەسيە ساياساتىن بىركەلكى ەتۋ. تولىعىراق ايتار بولساق, ءماجىلىس قابىلداعان زاڭ جوباسى بويىنشا وداقتاس ەلدەردىڭ ۇلتتىق نەمەسە ورتالىق بانكتەرى قارجى نارىعى قاتىسۋشىلارىن تىركەۋ, حالىقارالىق ستاندارتتار بويىنشا قارجى نارىعى سالاسىنداعى قاتەرلەردى رەتتەۋدى بىردەي جۇرگىزۋ, قارجى نارىعى قاتىسۋشىلارىن بىردەي باقىلاۋ, ءبىر ەل بەرگەن ليتسەنزيانى وداققا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ ءبارىنىڭ مويىنداۋى, قارجى نارىعىنداعى اقپاراتپەن ءبولىسۋ سىندى تالاپتاردى ورىنداۋى كەرەك. ال ورتاق ۆاليۋتا – جوعارىدا اتالعانداي, وداقتاس ەلدەر اراسىندا بىرىڭعاي اقشا پايدالانۋ دەگەن ءسوز. ونى ەۋرووداقتاعى ەۋرومەن سالىستىرۋعا بولادى. بۇل مەملەكەتتىڭ ۆاليۋتالىق تاۋەلسىزدىگىنەن ايىرىلۋىن بىلدىرەدى. ياعني, حالىقتىڭ كوپشىلىگى قازىر ورتاق قارجى نارىعى دەگەنگە ۇركە قاراپ, ورتاق ۆاليۋتا دەپ ءتۇسىنىپ ءجۇر.
بىرەر كۇن بۇرىن ۇلتتىق بانك «ورتاق ۆاليۋتا» تۋرالى كەزەكتى الىپ-قاشپا اڭگىمەنى كەزەكتى مارتە جوققا شىعاردى. ونداي اڭگىمە ادەيى ۇيىمداستىرىلىپ وتىرعانىن مالىمدەدى. ۇلتتىق بانك توراعاسى ايتقانداي, ورتاق ۆاليۋتا ەنگىزۋ مۇلدە قاراستىرىلمايدى. ءار مەملەكەت ءوزىنىڭ تاۋەلسىز ۆاليۋتالىق ساياساتىن جۇرگىزەدى.