اۋادان قارماعان ايىپپۇل

2000 جىلداردىڭ باسىندا بارلىق جەردەگىدەي التىن دالا اۋىلىنداعى الەۋمەتتىك نىساندار اۋكتسيون ارقىلى تيىن-تەبەنگە ساتىلدى. ول كەزدە تاماعىن زورعا تاۋىپ وتىرعان اۋىلداستاردا تيىن-تەبەننىڭ وزىنە قاۋقار جوق ەدى. اۋىلدىق وكرۋگتىڭ اكىمى ەندى جەر الىپ, ونى-مۇنى ەگىپ, تالاپتانىپ جۇرگەن الماس دوسكەەۆكە ء«بۇتىن بۇيىم بۇزىلماي-اق قويسىن, مۇمكىن پايداڭا اسىرارسىڭ» دەپ, كلۋبتى الۋدى ۇسىنادى. الماس تا «جارايدى, السام الايىن, مەنىڭ اۋىلدان كوشەتىن ويىم جوق, ءبىر تىرلىك جاسارمىز» دەپ كەلىسەدى دە, عيماراتتى جۇمىسسىز وتىرعان ايەلى جانات دوسكەەۆانىڭ اتىنا راسىمدەيدى. جاس وتباسى ونىڭ ءبىر بۇرىشىنان «ديانا» دەپ, دۇكەن اشادى. كاسىپكەرلىكتىڭ تالابىمەن سالىق تولەۋ ءۇشىن جانات دوسكەەۆانىڭ اتىنا جەكە كاسىپكەرلىك اشىپ, سالىعىن تولەدى. بىراق دۇ­كەننەن ولار پايدا كورە المادى, كوپ ۇزاماي جابۋعا تۋ­را كەلدى. ونىڭ بىرنەشە سەبەبى بولدى. الدىمەن دۇ­كەن مەن مەكتەپتىڭ اراسى 100 مەترگە دە جەتپەيتىن ەدى. مۇنى ءتيىستى ورىندار ەس­كەرتتى. ال اۋىل قوستاناي قا­لا­سىنىڭ ىرگەسىندە, بار-جوعى 18 شاقىرىم جەر. اۋىل تۇرعىندارىنىڭ باسىم كوپشىلىگى جۇمىستى قالادان قاتىناپ ىستەگەننەن كەيىن, قايتاردا ازىق-ت ۇلىگىن الا كەلەدى. دۇكەنگە جۇرتتىڭ كىرىپ-شىعۋى سيرەك.  ونىڭ ۇستىنە 2006 جىلى جانات ءوزىنىڭ ماماندىعى بويىنشا اۋىل مەكتەبىنە ورىس ءتىلىنىڭ م­ۇعالىمى بوپ ورنالاسادى. جە­كە كاسىپكەرلىگىن دە جاۋىپ تاستايدى. سونىمەن مىنە, ون جىلدان اسا ۋاقىتتان بەرى كلۋب قاڭىراپ بوس تۇر. عيمارات 1975 جىلى قوج­دان (كۇل مەن قۇمدى قوسىپ ج­اسا­عان قۇرىلىس ماتەريالى) سالىنعان, بۇزىپ الىپ, قۇرىلىس ماتەريالى رەتىندە پايدالانۋعا دا جارامايدى. ەڭ باستىسى, عيمارات مەكتەپتىڭ تۇبىندە تۇرعاندىقتان وعان نە جاسايمىن دەسە دە رۇقسات بە­رىلمەيدى. سونىمەن ەسىگىندە قا­را ق ۇلىپ ءىلۋلى تۇرعان عي­ما­راتقا كىشكەنتاي اۋىلدا ەش­كىم دە كىرمەيدى, تيمەيدى دە.

2018 جىلى 10 مامىر كۇنى مەكتەپكە قوستاناي اۋداندىق زنەرگەتيكا ورتالىعىنان, ياعني «ەپك-forfait» جاۋاپ­كەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىك­تەستىگىنەن ەسەپتەۋ پريبورىن تەكسەرۋگە ماماندار سا­مات رايحانوۆ پەن ماقسات ورازباەۆ كەلەدى. ولار قاڭ­قيىپ تۇرعان كلۋبتىڭ دا ەسەپتەۋ قۇرالىنىڭ پلومباسىن اۋىستىراتىنىن ايتىپ, ونىڭ يەسىن شاقىرادى. جانات ساباقتا بولعاندىقتان, ونىڭ جول­داسى الماس كەلەدى. ماق­­سات وراز­باەۆ مەكتەپتە اي­نالشىقتاپ قا­لىپ قويادى دا, سامات رايحانوۆ الماسپەن بىرگە ەسكى كلۋبقا كىرەدى. ەكەۋى ەسەپتەۋ قۇرالىن قاراۋعا كە­لىسىمەن سامات ورازباەۆ الماستى ارىپتەسى ماقساتتى شاقىرىپ كەلۋگە جۇمسايدى. اڭعال قازاق كەلگەن جىگىتتىڭ اكەسىندەي بولسا دا جۇگىرە جونەلەدى دە, مەكتەپتە قالعان ماقسات ورازباەۆتى ەرتىپ كەلەدى. ولار كەلگەندە سامات ەسەپ­تەگىشتىڭ سىرتىنداعى جا­شىگىنىڭ ەكى پلومباسىن اۋىس­­تىرىپ قويىپتى. ول الماسقا ءۇشىنشى پلومبانىڭ جوق ەكەنىن ايتادى. ونىڭ سوزىنە ال­ماس بىردەن سەن­بەيدى, جازعان اك­تىسىنە كەلىس­پەيدى. «شىراعىم-اۋ, بۇل كلۋبتىڭ ىشىنە تىشقان جور­عالامايدى, كىلت مەنىڭ قال­تامدا, ەشكىم كىرە المايدى. مەك­تەپ كۇزەتشىسى وسى عي­ماراتقا دا قارايدى ءدال تۇبىندە تۇرعان سوڭ. ونى بى­رەۋدىڭ الۋى مۇمكىن ەمەس, وسى­دان ءۇش جىل بۇرىن اۋىس­­تىرىلعان ەسەپتەگىش سول جاپ-جاڭا كۇيىنشە تۇر عوي؟» دەپ الماس ازار دا بەزەر بولادى. تەكسەرۋشى جىگىت: «اعاي كەلىس­پەسەڭىز «كەلىسپەيمىن» دەپ, مى­نا جەرگە قول قويىڭىز, سوسىن اۋدان­دىق ەنەرگەتيكا ورتالىعىنا با­رىپ, تۇسىنىك جازىپ كەتەرسىز» دەيدى دە كەتىپ قالادى. ەرتەڭىنە دوسكەەۆ ­اۋدان ورتالىعىنداعى ەنەرگەتيكا ورتالىعىنا بارادى. ولار «سوڭعى ءۇش جىلعا ەسەپتەپ, سىزدەرگە ايىپپۇل سالامىز» دەيدى. ا.دوسكەەۆتەر وعان كەلىسپەيدى دە, وبلىستىق ەنەرگەتيكا ورتالىعىنا بارىپ, پلومبانىڭ بولعانىن, دۇكەننىڭ دە, جەكە كاسىپكەر­لىكتىڭ دە الدەقاشان جابىلعا­نىن, عي­ماراتقا ەشكىمنىڭ كىر­مەگەنىن, ەكى تەكسەرۋشىنىڭ كەلىپ, قالاي تەك­­سەرگەنىن ايتىپ, جاعدايدى تۇ­­سىن­دىرەدى. ونداعى ماماندار ۇن­دەمەيدى, تەك «جارايدى, كەتە بەرىڭ­دەر» دەيدى. ءبارى دۇرىستالعان ەكەن دەپ, ەرلى-زايىپتى دوسكەەۆ­تەر­­دىڭ كوڭىلى ورنىققانداي بولادى دا, كۇندەلىكتى قوڭىر­توبەل تىر­شىلىگىن باستايدى.

بىراق «قىزىق» 11 ايدان كەيىن, ياعني 2019 جىلدىڭ 28 ناۋرىزىندا باستالادى. «قوستاناي ەنەرگەتيكا ور­­تا­لىعى» (كەتس) جشس ال­گى جاسالعان اكت بويىن­شا ەلەكتر ەنەرگياسىن ار­تىق پايدالاندى دەپ, 2 019 304 تەڭگە ايىپپۇلدى ءون­­­دىرىپ الۋ ءۇشىن «جانات دوس­كەەۆا» جەكە كاسىپكەرلىگىن مامانداندىرىلعان اۋدان­ارا­لىق ەكونوميكالىق سوت­قا بەرەدى. سوت ءىستى ەلەكتر ەنەر­گيا­­­سى ورتالىعىنىڭ پايداسىنا شەشەدى. دوسكەەۆتەر مۇنى تۇ­­سىنە المايدى. ويتكەنى ولار بوس تۇرعان عيماراتتا ەش­قانداي ەلەكتر ەنەرگيا­سىن پاي­دالانعان جوق. ىلۋدە ءبىر عيماراتقا كىرگەندە جارىقتى 5-10 مينۋت جاعادى دا, ءسون­دىرىپ كەتەدى.

– ۇرلىق دەگەن ويىمىزعا دا كىرىپ شىقپايدى. ءتىپتى كىشكەنتاي عانا اۋىلدا ءبىر ادام دا ەلەكتر ەنەرگياسىن ۇرلامايدى. ۇيدە دە, سىرتتا دا ەسەپتەگىش تۇر, بىر­دەن بى­لەدى. ەكىنشىدەن, پلومبا ەسەپ­تەگىشتى ساقتاپ تۇراتىن سىرت­قى تەمىر جاشىگىنە قويىلعان, ەسەپ­تەگىشتىڭ ءوز پلومباسى ورنىندا. مەن عيماراتقا كىرگەن سايىن قارايمىن, پلومبالار ور­نىندا تۇردى. وعان سىرتتان باسقا بىرەۋ تۇگەل, ءوز وتباسىمنان دا ەشكىم باس سۇقپايدى, ويتكەنى جۇمىس جوق, قاراپتان قاراپ نەگە كىرەدى؟ كىلت مەندە عانا بار. ۇشىنشىدەن سامات رايحانوۆ سوتتا بەرگەن جاۋابىندا ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ ۇر­لان­باعانىن, ول تەك پلوم­بانىڭ جوقتىعىنا عانا اكت جاساعانىن ايتتى, – دەيدى الماس دوسكەەۆ.

سوندا پلومبانىڭ ءتۇسىپ قال­عانى ءۇشىن اۋىلداعىلارعا ميلليونداپ ايىپپۇل سالا بەر­سە نە بولماق؟ ەلەكتر ەنەر­گياسىن ۇنەمدەۋدىڭ كۇ­رەسى وسىلاي ما؟ سوتتا دوس­كەەۆتەردى تاڭقالدىرعان تاعى ءبىر ءىس قارالعان. ءدال وسىنداي جاعدايمەن قوستاناي ەنەر­­گەتيكالىق ورتالىعى, ياعني «كەتس» جشس «اق بيداي-اگرو» جشس-نە دە ەلەكتر ەنەر­گيا­سىن ارتىق پاي­دالان­دىڭ دەپ 2 133 563 تەڭ­گە ايىپ­پۇل سالىپ, سوتقا بەرەدى. سوت­تىڭ باستاپقى ساتىسى ءىستى تالاپكەردىڭ پايداسىنا شە­شەدى. ال «اق بيداي-اگرو» جشس ءىستى اپەللياتسياعا بەرگەندە, وبلىستىق سوت ءبىرىن­شى ساتىداعى سوتتىڭ 2018 جىل­دىڭ 27 قاڭتارىندا شى­عار­عان شەشىمىن وزگەرتىپ, تۇتىنۋشى تالابىن قاناعات­تاندىرادى. اپەل­لياتسيالىق سوت شەشىمىمەن «اق بيداي-اگرو» ايىپپۇلدى تولەۋدەن باس تارتادى.

–  اپەللياتسيالىق  سوت ەنەر­­گە­تيكا ءمينيسترىنىڭ 2015­ جىلعى 20 ناۋرىزداعى №230 بۇيرىعىمەن بەكىتىلگەن ەلەكتر قوندىرعىلارى جاب­دى­عى ەرەجەسىنىڭ 92-تار­ماعىنا سۇيەنەدى. وندا ءاربىر ورناتىلعان كوممەرتسيالىق ەسەپ­تەگىشتىڭ بە­كى­تىلگەن قون­­­­­­­دىرعىسىنىڭ قاپ­تا­ما­سىن­دا تەكسەرۋشىنىڭ سوق­قان بەلگىسى (كلەيموسى) بار پلومبا­سى بولۋى كەرەك, ال ەلەكتر ەسەپتەگىشتى قور­عاپ تۇ­راتىن سىرتىنان قور­شال­عان قاقپاعىندا نەمەسە قون­دىرعىسىندا ەلەكتر ەنەرگيا­سىن ساقتايتىن ۇيىمنىڭ پلومبا­سى بولۋى ءتيىس ەكەندىگى ايتىلعان. مى­­نە, ءبىزدىڭ عي­ماراتتا تۇرعان ەلەكتر ەسەپ­تەگىش تە ءدال وسىنداي. ون­دا ەلەكترەسەپتەگىشتىڭ وزىن­­­­­­دەگى تەكسەرۋشىنىڭ بەلگىسى بار دە­گەن پلومبا ءبۇتىن, ەلەكتر ەسەپ­تەگىش ءبۇتىن, تەك­سەرۋشى ونىڭ سىرتىن قورشاعان تەمىر جاشىكتەگى پلومبانىڭ بىرەۋى جوق دەپ وتىر. بىراق وعان كە­لىسپەيمىن, ول دا بار بولاتىن, اسپانعا ۇشقان جوق, – دەيدى الماس. سونىمەن قاتار جوعارىدا كورسەتىلگەن ەرەجە ەلەكتر ەسەپتەگىشتىڭ سىرتىنداعى قور­­­­عانىش مەتالل جاشىكتىڭ پلومباسى بول­ۋىن تالاپ ەتپەيدى. وندا پلوم­بانىڭ بولماۋى ەلەكتر ەنەرگياسىن پايدالانۋدىڭ ەرە­جەسىن بۇ­زۋعا جاتپايدى.

راسىندا, ەكەۋى تىم ۇق­ساس ىس­كە سوتتىڭ شەشى­مى­نىڭ ارقالاي بولۋىن قالاي تۇسىنۋگە بولادى؟ دوسكەەۆ­تەردىڭ ايتۋىنشا, تەك­سەرۋشى سامات رايحانوۆ اكتىنى ال­ماس دوسكەەۆتىڭ اتىنا جا­ساپ كەتكەن. ال عيمارات تا, جەكە كاسىپ­­كەرلىك تە ايەلى جاناتتىڭ اتىندا. ولاردان ەشقانداي قۇجات سۇرا­ماي بەلدەن باسقان. ەكىنشىدەن, اكەسىندەي ادامدى ارىپتەسىن شاقى­رۋعا جۇمساپ جىبەرەدى دە, پلومبانى تەكسەرگەندە, اۋىستىرعاندا عيمارات يەسى, ءوزىنىڭ ارىپتەسى, ءتىپ­­تى داۋ­لاسقان جاعدايدا كۋاسى دە بول­مايدى. عيمارات ىشىن­دە تەك­سەرۋشىنىڭ ءبىر ءوزى قا­لا­دى. نەگە؟ وسىنىڭ ءوزى تەكسەرۋشىنىڭ ارە­­كە­تىنە كۇمان تۋعىزادى. ءححى عا­سىردىڭ ارباسى ءبىراز جولدى ارت­قا تاستاسا دا, قازەكەمنىڭ سول بايا­­عى اڭعالدىعى, سەنگىشتىگى قال­ما­عان. دوسكەەۆتەر تەكسەرۋشىگە كۇ­­مان­مەن قاراعانمەن, ونىڭ ىسىنە شا­عىمدانۋدى ويلا­ما­عان.

اۋىل ادامى ءۇشىن 2 ميل­ليون تەڭگە از ەمەس. ونىڭ ۇستىنە قا­راپ­تان قاراپ, اۋادان قارماپ ال­­عانداي 2 ميلليوننان اسا تەڭ­گە ايىپپۇلدى موينىنا ءىلۋ دوس­كەەۆتەردىڭ نامىسىن, ار-ۇج­دا­نىن دا تاپتاعانداي بولدى. ولار سوت­­تىڭ جوعارى ساتىلارىنا ارىز­­دانىپ, ادىلدىك ىزدەدى. الاي­دا بار­لىعىنان بەتى قايت­تى.

– سوڭعى رەت 2019 جىلى 16 تامىز كۇنى 32 مىڭ تەڭگە مەم­­لەكەتتىك باج سالىعىن تولەپ, اياعىمىزدان توزىپ, جوعارعى سوتقا ارىزىمدى اپارىپ بەردىك. جوعارى سوتتىڭ سۋدياسى گ.ج.مىرزەكە ارىزىمىزدى قابىلداپ الدى. ءبىزدىڭ ارىزىمىز سۋديا ن.ۋ.سيسەنوۆاعا بەرىلگەن ەكەن. سۋديا مىندەتتى تۇردە وسى ءىس بويىنشا قوس­تاناي وبلىسىنان ماتەريالدار سۇراتۋى كەرەك ەدى عوي. بىزگە سوتتاردىڭ الدىڭعى سا­تى­­لارىنىڭ شەشىمىن كو­شىرگەن, ولاردىڭ شەشىمى وزگەرتىلمەگەنى جونىندە حات عانا جىبەرگەن. ەگەر ءىسىمىز انىقتالماسا, تەكسەرىلمەسە, قارالماسا, ءبىز 32 مىڭ تەڭگە مەم­لەكەتتىك باج سالىعىن نە ءۇشىن تولەدىك؟ جوعارعى سوت مەنىڭ ازا­­­ماتتىق پروتسەس­كە قاتىسۋشى رە­تىندە پروتسەس­سۋالدىق قۇقىمدى اياق استى ەت­كەنى ەمەس پە بۇل؟ – دەي­دى كۇيىن­گەن جانات دوسكەەۆا. ايىپ­­پۇلدىڭ ادىلەتسىز ەكەنىن انىق­­تايمىن دەپ جۇگىرىپ جۇرگەن اۋىل ادام­دارىنىڭ تەسىك قالتا­سىنان شىققان شى­عىنى دا از ەمەس.

قىسقاسى, دوسكەەۆتەر ەلەكتر ەنەرگياسىن ۇرلاما­عانىن, پلومبانى دا الىپ تاستاماعانىن دالەلدەۋ ءۇشىن سوت ساتىلارىن اداقتادى. وعان اۋىلداستارى دا كۋا­لىك ەتكەن, ءتىپتى سوتتا تەكسە­رۋشى رايحانوۆتىڭ ءوزى دە ايت­قان. اۋادان قارماپ الىن­­­عان 2 ميلليوننان اسا تەڭ­گە ايىپپۇلدى نە ءۇشىن تو­لەيتىنىن ويلاعاندا اۋىل ادا­مىنىڭ ەڭسەسى الەۋمەتتىك قيىن­دىقتاردان بۇ­رىن ادىلەت­­سىزدىكتەن ەزىلەتىنىن دوس­­كەەۆ­تەر سەزىنىپ ءجۇر.

قوستاناي وبلىسى,

قوستاناي اۋدانى,

التىن دالا اۋىلى