ءبىر ەلدى ەكىگە بولگەن قابىرعا

1940 جىلداردىڭ سوڭىندا اقش, ۇلىبريتانيا, فرانتسيا جانە كسرو سوعىستان كەيىنگى گەرمانيانى ءوز ىڭعايىنا قاراي يكەمدەۋ تالاسىن باستادى. ءار ەل ءوز تۇسىنىگىندەگى سايا­سات­تى جۇر­گىزبەككە تىرىستى. ءبىر مەملە­كەت­تىڭ تورتكە ءبو­لىنۋى بىلاي تۇرسىن, ەل استا­ناسى بەر­لين­نىڭ ءوزى ءتورت ساياسي كۇش­تىڭ ىق­پالى­نا ءتۇستى. 1949 جىلى مەم­لەكەت گەرمانيا دەمو­كرا­تي­يالىق رەس­پۋب­ليكاسى جانە گەر­ما­نيا فەدە­را­تيۆتى رەسپۋب­ليك­اسى بولىپ ەكىگە ءبولىندى. ال 1961 جىلى 13 تامىزدا سايا­­­سي دەر­جاۆالار بەر­ليندى دە ەكى­­گە ءبولىپ تىندى. بۇل شەشىم كەڭەس وكى­مەتى تاراپىنان قابىل­دا­ندى. ءورشي تۇسكەن داۋ ناتي­جەسىندە باتىس جانە شىعىس بەرلين پايدا بولدى.

شەشىم قابىلدانعان كۇننەن باستاپ قابىرعانىڭ ەكى جاعى ەكى بولەك الەمگە اينالدى. ءبىر-بىرىنەن 200 مەتر قاشىقتىق­تاعى ادامداردىڭ تۇرمىسى, ەركىن­دىگى, ءتىپتى تانىمى دا وزگەردى. العاشىندا شەكارا قورعانىسى ءالسىز بولعان. باتىس بەرلين حال­قى شىعىسقا ەمىن-ەركىن وتە الا­تىن, بىراق شىعىستىقتارعا باتىس بەرلينگە وتۋگە تىيىم سا­لىنعان. ءدال وسى تۇستا شىعىس بەرليننەن زاڭسىز كوشكەندەر, قاشۋعا ۇمتىلعانداردىڭ قار­ا­سى كوبەيىپ كەتتى. حالىق جال­­عان پاس­­پورتتار جاساتىپ, سۋرە­تىن اۋىستىرىپ وتەتىن بولدى. بۇل قۋلىق كوپ ۇزاماي شىعىس گەرمانيا ۇكىمەتىنىڭ قۇلاعى­نا جەتتى. وسى كەزدە كەدەن باقى­لاۋى­نا قوسىمشا «شتازي» قۇپيا پو­لي­تسيالار توبى جۇمىسقا كىرىستى.

مەملەكەتتەگى قاتال تارتىپ­كە توزبەگەن جۇرت قاراپ قال­ماي, قاشىپ قۇتىلۋدىڭ ءتۇرلى ءادى­سىن ويلاپ تاپتى. ءوز پاسپورت­تارى­نىڭ پايداعا جاراماسىن ءبىلىپ, اۋستريادان قۇجات الدى­راتىن كۇنگە دە جەتتى. 1962 جىل­دان باستاپ ۇلكەن بازالارمەن تەكسەرىس ەنگىزىلدى. بۇدان بى­لاي باتىستىقتار شىعىسقا وتە­تىنىن اكىمشىلىككە الدىن الا ەس­كەرتۋى ءتيىس بولدى. الايدا ايلا اسىرمايتىن حالىق پاسپورت قۋلىقتارىن قويىپ, قۇبىرلار, جەرتولە ارقىلى وتۋگە تىرىس­تى. سول جىلى بەرليننىڭ وڭ­تۇس­­تىك-شىعىسىنداعى حاي­دەلبەر­گەرشتراسسە كوشەسىندە بىردەن ءۇش جەرتولە قازىلدى. وسى كەزدە باتىس بەرليندە ادام­­­دار تاسيتىن جاسىرىن توپ­تار پايدا بولدى. ولار كولىك ارقىلى, جالعان قۇجاتپەن باۋىر­لارىن باتىس بەر­لين­گە وتكىزدى. «جەرتولە قازۋ­ دا جاق­سى مۇمكىن­دىك بولدى. دەگەن­­مەن ەش­كىم­نىڭ كوزىنە تۇسپەۋ ءۇشىن جارىق­­سىز جۇمىس ىستەۋگە تۋرا كەلەتىن. كۇرەكتىڭ سابىن اياعى­­مىزعا بايلاپ قازدىق. سون­دىق­تان ولاردىڭ راديۋسى نەبارى 50-60 سم بولاتىن. ەكى تاراپ­تان دا ۇي­لەرى جاقىن ورنا­لاس­­قان اۋدان­داردى تابۋعا تى­رىس­­تىق. 20 مەتر­لىك قۇبىردى 3 كۇن, 3 ءتۇن قازۋعا بولادى. وعان جارىق­­تىڭ قاجەتى جوق, بىراق اۋا جەتپەي­­تىن», دەيدى جاساق مۇشەسى دوكتور ۆايگل.

قىسقا ۋاقىت ىشىندە بەر­ليندە 75 جەراستى جولى قازى­لادى. دەگەنمەن تەك 19-ى ۇزاق ۋاقىت قولدانىلعان, قال­عان­دارىن ساتقىندار بيلىك باسىن­دا­عى­لارعا اشكەرەلەپ بەرگەن. اتالعان جەرتولەلەر 400-گە جۋىق ادامنىڭ پايداسىنا جارادى. ال قۇبىرلار ارقى­لى 800 كىسى, تاعى 10 مىڭعا جۋىعى جالعان پاس­پورت ارقىلى بەر­لين­نىڭ باتىس بولىگىنە وتكەن. بۋركحارت ۆايگل دوستارىمەن بىرگە جەرتولە­دەن بولەك, كولىكپەن دە ادام تاسىعانىن ايتادى. ولار «كاديللاك» كولىگىن ساتىپ الىپ, ونىڭ الدىڭعى جاعىنان جاسىرىن ورىن جاساتىپ, 30-عا تارتا ادامدى شەكارادان وتكىزگەن. «ماشينامىزدى تانىپ قويماۋى ءۇشىن ءجيى بويايتىنبىز. كولىكتىڭ تىركەۋ ءنومىرىن اۋىستىرىپ ءبىر كۇنى «شەۆرولە» رەتىندە جاساتىپ, ءبىر كۇنى باسقا ماركاعا اۋىس­تىرىپ امال قىلدىق. ءبىزدى, قۋانىشىمىزعا وراي, ەشكىم ۇستاعان جوق», دەيدى ول.

رەسمي ەمەس دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, 1961-1970 جىلدار ارا­سىندا باتىس بولىككە 650 ادام قونىس اۋدارعان. قابىرعا سالىنعان كەزدە بەر­لين­دىكتەر ونىڭ كونسترۋكتسياسى­نان حابارسىز بولعان. بيلىكتەگىلەر قابىرعانى زەرتتەپ قاراۋعا مۇم­كىندىك بەرمەي, جاقىن ماڭداعى كوپقاباتتى عيماراتتاردى قۇ­لا­تىپ تاستايدى. بيىكتىگى 3,6 مەتر­گە جۋىق قابىرعا تىكەندى تەمىر­مەن ورالعان. ال كەي جەر­لەرىنە ارنايى توپىراق توسەلىپ, ادامداردىڭ ىزدەرىن اڭدىعان. ءار 200 مەتر سايىن تەكسەرىس بەكەتى قويىلعان. شەكارادان وتەمىن دەپ 1961-1989 جىلدار اراسىندا 140-قا جۋىق گدر ازاماتى كوز جۇمعان.

باتىس بەرليننەن قوناققا كەلگەن ازاماتتاردان شىعىس­تىقتار بيلىكتىڭ دارىپتەيتىن يدەو­لوگيالارى ەكى ءتۇرلى ەكە­نىن, ءتىپتى تاراتاتىن حابارلارى جالعان ەكەنىن بىلە باستايدى. «تۋىستارىمنان باتىستا ءومىردىڭ سونشالىقتى ازاپتى ەمەسىن تۇسىندىك. الايدا ساياسات ەكى ءتۇرلى ەدى. كسرو پيونەرلەر جۇيەسىن بەرلينگە دە ەنگىزدى. ول جاقتاعى مەكتەپ وقۋشى­لارى جينالىستارعا قاتىساتىن. ساباق­تا باتىستاعىلار – جاۋىمىز دەپ ۇيرەتەتىن», دەيدى روما حايمانن. شىعىسقا قاراعاندا باتىستا ەركىندىك كوبىرەك بولدى. ولاردىڭ ارنايى ورىنداردان قالانىڭ شىعىس جاعىن باقىلاپ, حابار الۋعا مۇمكىندىكتەرى بولاتىن. ال شىعىستىقتار ءۇشىن وندايعا رۇقسات بەرىلمەدى. ولار قابىرعانىڭ ار جاعىنداعى تۇر­مىستان ەش حابارسىز, قول ۇز­گەن ەدى. شىعىستا اقپارات شەك­تەۋلى, مەملەكەتكە سىرتتان گازەت-جۋرنالدار كىرگىزۋگە تى­يىم سالىنعان. قوڭىراۋ شالۋ ءۇشىن ارنايى بەكەتتەرگە بارىپ, جەتى-سەگىز ساعاتتاي كۇتىپ, رۇقسات الۋعا ءماجبۇر-تۇعىن. ال قانداي دا ءبىر كۇدىك تۋعىزعاندار ەش تەك­سەرۋسىز تۇرمەگە جابىلاتىن. ساياسي تۇتقىنداردىڭ اراسىندا شىركەۋ قىزمەتكەرىنەن باس­تاپ, باتىستاعى اناسىن كورۋگە تال­پىنعان جۇمىسسىزدار دا بولعان.

1989 جىلعى جازدىڭ سوڭىن­­دا حالىق ساياسي جانە ازا­مات­­تىق بوستاندىق ءۇشىن ەرەۋىل­­­دەرگە شىعا باستادى. 11 قىر­كۇيەكتە سوتسياليستىك ماجارستان اۋستريامەن شەكاراسىن اشادى. 3 كۇننىڭ ىشىندە 15 مىڭعا جۋىق گدر ازاماتى چەحوسلاۆاكيا ار­قىلى ماجارستانعا كوشتى. كوپ ۇزاماي, قازان ايىندا گدر-دى 1971 جىلدان بەرى باسقار­عان ەريح حونەككەر قىزمەتىنەن كەت­تى. ءدال وسى كۇننەن باستاپ بەر­­لين قابىرعاسىنىڭ ساياسي م­ا­ڭى­زى دا, كۇشى دە السىرەدى.

1990 جىلدارى ءتورت ەل گدر مەن گفر-دەگى جاعداي تۋرالى كەلىسىمگە كەلدى. كەلىسىم بو­يىن­شا, كەڭەس اسكەرى 1994 جىل­دىڭ سوڭىنا دەيىن گەرمانيا جەرى­نەن كەتۋى كەرەك. الايدا گەر­مانيا اۋماعىنان كەڭەس اسكەرى­نىڭ شىعارىلۋى وڭاي بول­ماعان. ونىڭ ۇستىنە سوتسيا­ليزمگە ۇيرەنگەن حالىق تىر­شى­لىگى كۇرت ناشارلاپ, جاڭا رە­جىم­گە ۇيرەنىسۋى قيىنعا سوق­تى. اقپاراتتارعا سۇيەنسەك, شى­عىس بەرليندەگى ءومىر كەڭەس وكى­مەتىندەگى مەملەكەتتەردىڭ تىر­شى­لىگىنە ۇقساس ەدى. اكەسىنىڭ جۇمىس بابىمەن سول جىلدارى گەر­مانياعا قونىس اۋدار­عان ني­كيتا ساتارەۆ BBC اگەنت­تى­گىنە بەرگەن سۇحباتىندا شى­عىس بەر­لين ءوزى تۋعان چەليابى قالاسىنا ۇقسايتىنىن ايتادى. «ەشقانداي وزگەرىس بايقال­مايتىن, بۇل جاقتا دا ءتارتىپ بولاتىن. دەگەنمەن دۇكەندەردە تاۋار دا, تاڭداۋ دا كوپ ەدى. مەنىڭ تۋعان ولكەم مەن گەرمانيانىڭ باستى ەرەكشەلىگى وسىندا بولاتىن», دەيدى.

1989 جىلى قاراشادا ەريح حونەككەردىڭ ورنىنا كەلگەن جاڭا باسشى گيۋنتەر شتابوۆسكي شىعىس بەرلين حالقى ۆيزا ارقىلى باتىسقا بارا الاتىنىن حابارلايدى. سول كۇنى مىڭداعان حالىق قابىرعا جانىنا جينالىپ, پوليتسياعا قاراماي شەكارادان وتەدى. اقپاراتتارعا سۇيەنسەك, العاشقى 3 كۇننىڭ وزىندە 3 ميلليون ادام بەرليننىڭ باتىس بولىگىنە كوشكەن.

بۇگىندە ونداعان جىلدار بويى تۋىستاردىڭ كورىسۋىنە, حابار الىسۋىنا كەدەرگى بولعان شەكارادان بەرناۋەرشتراسسە بولى­گىندەگى قابىرعا عانا ساقتالدى. ول جەر بۇگىنگى كۇنى تاريحي عانا ەمەس, سونداي-اق مادەني ماڭىزى دا بار ورىن سانالادى. «يستسايد گالە­رەياسى» اتالىپ كەتكەن قا­بىر­عادا ادام قۇقىقتارى, بوس­تان­دىق, تەڭدىك, سول جىلدارى قازا تاپقان گەرمانيا حالقىنا ارنالعان الەم سۋرەتشىلەرىنىڭ تۋىندىلارى بار.

گەرمانيا قاسىرەتىنەن بولەك, ءالى كۇنگە دەيىن ەكىگە بولىنگەن كورەياارالىق «قابىرعانى» قۇ­لاتا الماي وتىر. بۇل جاعداي­دا دا مەملەكەتتىڭ ىشكى ماسەلەسىنە اقش پەن كسرو ارالاستى. ساياسي كۇشتەردىڭ تارتىسى مەن دەر­جاۆالاردىڭ تالاسى ناتي­جە­سىندە الەم كارتاسىندا بۇگىنگى­دەي كحدر مەن وڭتۇستىك كورەيا مەم­لە­كەتتەرى پايدا بولدى. ءبىر ەل سانالاتىن قىتاي مەن گون­كونگ سىرتقى كۇشتەردىڭ اسەرى­نەن ەكى جۇيەدە ءومىر سۇرۋدە. قوس تاراپتىڭ اراسىنداعى قاقتىعىس كۇننەن-كۇنگە ءورشىپ بارادى...