جاڭاوزەننىڭ جۇگى جەڭىلدەي مە؟

بۇدان بولەك, ينفراقۇرىلىمدىق جانە الەۋمەتتىك نىساندار سالۋ, سونداي-اق باسپانامەن قامتۋ, اۋىز سۋدىڭ جەتكىلىكتى بولۋى سىندى ماسەلەلەر تاعى بار... حالىق سانى دەمەكشى, الدىمەن وزگە رەسپۋبليكالاردان كوشىپ كەلۋشىلەر ەسەبىنەن حالقى كۇرت كوبەيگەن وڭىردە قازىر تابيعي ءوسىم دە قۋانتارلىق جاعدايدا. مىسالى, حالىق سانىنىڭ ديناميكاسى 1991 جىلى – 57,6 مىڭ ادام, 2000 جىلى – 66 مىڭ, 2005 جىلى – 79,4 مىڭ ادام بولسا, 2010 جىلى – 118,7 مىڭعا, 2015 جىلى – 140,6 مىڭعا, بيىل تامىزدا – 152,7 مىڭ ادامعا جەتتى. قالادا جىلىنا ورتاشا ەسەپپەن 3700-گە جۋىق بالا دۇنيەگە كەلەدى. شاھاردىڭ باس جوسپارى بويىنشا حالىق سانى 2025 جىلى – 150 مىڭ ادامعا, 2035 جىلى – 200 مىڭ ادامعا جەتۋگە ءتيىس.

 الەۋمەتتىك تۇيتكىلدى تۋىنداتار تۇستار

– حالىق سانىنىڭ وسكەنىن نازارعا الىپ, مەملەكەتتىك باعدارلامالار اياسىن­دا سالىنىپ جاتقان قۇرىلىس سالا­سىن­دا­عى وزگەرىستەردى ىسكە اسىرۋ ماق­سا­تىن­دا جاڭاوزەن قالاسىن سالۋدىڭ 2025 جىلعا دەيىنگى باس جوسپارى قايتا جاسالىپ, ول قالالىق ءماسليحاتتىڭ 2012 جىلعى №9/78 شەشىمىمەن ماقۇلدانىپ, وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ شەشىمىمەن بە­كى­تىلدى. جاڭاوزەن قالاسىن الەۋمەتتىك-ەكو­نوميكالىق دامىتۋ – مەملەكەت باس­شىسىنىڭ جولداۋىن, «وڭىرلەردى دا­مىتۋدىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى» باع­دار­لاماسىن, «ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ جا­ڭاوزەن قالاسىن الەۋمەتتىك-ەكو­نو­مي­كا­لىق دامىتۋدىڭ 2019-2025 جىلدارعا ارنالعان كەشەندى جوسپارىن», «جاڭاوزەن قالاسىن دامىتۋدىڭ 2016-2020 جىلدارعا ارنالعان باعدارلاماسىن» ىسكە اسىرۋ ارقىلى جۇزەگە اسىرىلۋدا, – دەيدى جاڭا­وزەن قالاسىنىڭ اكىمى م.يباعاروۆ.

جۇمىسسىزدىقتى اۋىزدىقتاۋ باعى­تىن­دا قالادا جىل باسىنان بەرى 3 854 جاڭا جۇمىس ورنى قۇرىلعان. بيىل ەڭبەكپەن قامتۋ ورىندارىنا 8625 ادام جۇمىسسىز رەتىندە حابارلاسسا, ونىڭ 4 700-ءى جاستار. قازىر تىركەۋدە تۇرعان جۇمىسسىزدار سانى – 2 253 ادام بولسا, ونىڭ 1 458-ءى – جاستار. جالپى قالادا جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى – 2,9%.

جۇمىسسىزدىقتان شىعار جولدىڭ ءبىرى – كاسىپكەرلىك. قالادا قازىر بۇل باعىتتاعى جۇمىستار قارقىندى اتقارىلۋدا. جىل باسىنان بەرى 3 991 جۇمىسسىز جان الەۋ­مەت­تىك شارالارمەن قامتىلعان. «بيزنەس باستاۋ» كاسىپكەرلىك نەگىزدەرى بويىنشا 44 ادامعا نەسيە بەرىلىپ, جۇمىسسىزداردى وقى­تۋ جانە قايتا دايارلاۋ كۋرستارىنا 30 ادام جولدانعان.

– مەملەكەتتىك اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك الۋشىلار سانى قىركۇيەك ايىنداعى كورسەتكىش بويىنشا 1 391 وتباسى, ياعني 7 994 ادامدى قۇرادى. بۇل كورسەتكىش وتكەن جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 6 114 ادامعا كوبەيدى. ناقتىراق ايتقاندا, جاڭاوزەن قالاسى بويىنشا وتباسىنا كىرە­­تىن كىرىس كوزىن ەسەپكە الماي ءتورت جانە ودان كوپ 18 جاسقا دەيىنگى بالالارى بار اتا-انالارعا تولەنەتىن اي سايىنعى 10 605 تەڭگە جاردەماقى 2018 جىلدان باس­تاپ توقتاتىلىپ, كەدەيلىك شەگىنەن تو­مەن تۇراتىن وتباسىلارعا تولەنە باستادى. ياعني ااك الۋشىلار سانىنىڭ كۇرت كوبەيگەنى بيىلعى ءساۋىر ايىنان باستاپ بەلگىلەنگەن كۇنكورىس دەڭگەيىنىڭ 70 پايىزعا وسۋىنەن بولىپ وتىر, – دەيدى قالا باسشىسى.

جاڭاوزەندە ءبىلىم بەرۋ ءىسىن قارجى­لان­دىرۋ قالانىڭ جالپى بيۋدجەتىنىڭ 57,9%-ىن قۇرايدى. بالاباقشا ماسەلەسى تولىق شەشىلگەن, 32 601 بالا ءبىلىم الاتىن قالادا اپاتتى جاعدايداعى جانە ءۇش اۋىسىمدا وقىتاتىن مەكتەپتەر جوق. الايدا, پەداگوگتار اراسىندا كادر تاپشىلىعى بار, ماسەلەن 2018 جىلى 20 مامان جەتىس­پە­سە, بۇل كورسەتكىش 2019 جىلى 26 مامان جەتىس­پەۋشىلىگىنە دەيىن ارتتى.

دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسى بويىنشا جاڭاوزەن قالاسىندا اتقارىلعان جۇمىس­تار دا, شەشىلۋى ءتيىس ماسەلەلەر دە بار. ماسەلەنىڭ باستىسى – دارىگەرلەر اراسىندا كادر تاپشىلىعى. ماسەلەن, بىلتىر كارديولوگ, حيرۋرگ, اكۋشەر-گينەكولوگ, نەۆرو­پاتولوگ, جالپى تاجىريبەلىك دارى­گەر, نەانوتولوگ, ماممولوگ جانە وزگە دە 29 دارىگەر مامان جەتىسپەسە, 2019 جىلى اكۋشەر-گينەكولوگ, ينفەكتسيونيست, بالالار انەستەزيولوگ-رەانيماتولوگ دارىگەرى, جتد دارىگەر, وكۋليست, لور, ونكولوگ, نەۆ­روپاتولوگ دارىگەرلەردىڭ جەتىسپەۋشىلىگى بار. قالا اكىمى كادر جەتىسپەۋشىلىگىن شەشۋ جولى رەتىندە جاس ماماندارعا بىررەتتىك اقشالاي كومەك بەرۋ جانە تۇرعىن ءۇي ماسەلەسىن شەشۋ قاجەت دەگەندى ايتادى. سونداي-اق جاڭاوزەن قالاسىن الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامىتۋدىڭ 2012-2020 جىلدارعا ارنالعان كەشەندى جوسپارى اياسىندا «وزەنمۇنايگاز» اق-نىڭ قاراجاتى ەسەبىنەن «جاڭاوزەن قالا­سىن­داعى 50 كەرەۋەتتىك ستاتسيونارى بار مە­ديتسينالىق ورتالىقتىڭ قۇرىلىسىن اياق­تاۋ» جوباسىنىڭ جوبالىق-سمەتالىق قۇ­جات­تاماسىنا تۇزەتۋلەر جۇرگىزىلىپ, بيۋد­­­جەت قاراجاتى ەسەبىنەن جۇمىسى توق­­تاپ قالعان «جاڭاوزەن قالاسىنداعى 180 كەرەۋەت­تىك قالالىق اۋرۋحانانىڭ تەرا­پەۆ­­تىك كورپۋس عيماراتىن سالۋ» جوباسىن قاي­تادان قولعا الۋ قاجەتتىگىن جەتكىزدى.

جاڭاوزەندەگى كۇردەلى باعىتتىڭ ءبىرى – تۇرعىن ۇيمەن قامتۋ. قالا اكىمىنىڭ ايتۋىنشا, بيىل پايدالانۋعا بەرىلگەن تۇرعىن ۇيلەردىڭ جالپى اۋدانى 80,6 مىڭ شارشى مەتردى قۇرادى, وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا تومەندەۋ كورسەتكىش. قالا اكىمى ماقسات يباعاروۆ مۇنى جاڭاوزەن قالاسىندا جەكە تۇرعىن ۇيلەرگە ارنالعان جەل تەلىمدەرى 2010 جىلدان باستاپ بولىن­بە­گەنىمەن ءتۇسىندىردى. جالپى, جاڭاوزەندە «مەملەكەتتىك تۇرعىن ءۇي قورىنان تۇرعىن ءۇي الۋ كەزەگىندە جەتىمدەر, الەۋمەتتىك وسال توپتار, بيۋدجەت سالاسىنىڭ قىز­مەت­كەر­لەرىنەن قۇرالعان 4 444 ارىز تىركەلگەن.

جاڭاوزەن قالاسىنىڭ جالپى اۋماعى 0,515 مىڭ شارشى شاقىرىمدى الىپ جاتىر, ياعني وبلىس اۋماعىنىڭ 0,3%-ىن قۇرايدى. ۇكىمەت قاۋلىسىمەن بيىل بەكى­تىلگەن «ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ جاڭا­وزەن قالاسىن الەۋمەتتىك-ەكونو­مي­كا­لىق دامىتۋدىڭ 2019-2025 جىلدارعا ارنالعان كەشەندى جوسپارىندا» جاڭاوزەن قالاسىنىڭ شامادان تىس قونىستانۋ پروبلەماسىن شەشۋ, مۇناي-گاز سالاسى كاسىپورىندارىنىڭ تۇراقتى جۇمىسىن قامتاماسىز ەتۋ, قالا تۇرعىندارىن جۇ­مىس­پەن قامتۋعا جاردەمدەسۋ, شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋ ارقىلى جاڭا جۇ­مىس ورىندارىن قۇرۋ, الەۋمەتتىك جانە ينجەنەرلىك ينفراقۇرىلىمىن قولداۋ شارالارى قابىلدانعان.

– بۇل ماسەلەلەر ەكونوميكانى ساپا­لىق تۇرعىدان ءوسىرۋدى قامتاماسىز ەتۋگە, حالىقتىڭ ءال-اۋقات دەڭگەيى مەن ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان جانە قالانىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق پروب­لەمالارىن شەشۋگە مۇمكىندىك بە­رەدى. سونداي-اق بەلسەندى شاعىن كا­سىپ­ورىنداردىڭ سانىن كوبەيتۋ, جاڭا جۇمىس ورىندارىن قۇرۋ, كۇنكورىس جانە جۇ­مىسسىزدىق دەڭگەيىن تومەندەتۋ, اپات­تىق تۇرعىن ۇيلەردىڭ سانىن ازايتۋ كۇتىلۋدە, سونداي-اق ينجەنەرلىك-ينفرا­قۇ­رىلىممەن قامتاماسىز ەتىلەتىن بولادى, – دەيدى قالا باسشىسى.

دامۋ الەۋەتى ورتاشا مونوقالا بولىپ ايقىندالعان جاڭاوزەندى جاڭعىرتۋ بويىنشا جۇمىستار ءجۇرىپ جاتىر. الايدا, حالىق سانىنىڭ تىعىزدىعىنا بايلانىستى بۇل جۇمىستار قالانىڭ بارلىق ماسەلەسىن تۇبەگەيلى شەشىپ بەرە المايتىنى بەلگىلى.

 كەندىرلى كەنتكە اينالا ما؟

تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا ەلگە ورالعان اعايىندار ەسەبىنەن اقتاۋ قالاسى حالىق سانىن كوتەرە الماي قايى­سىپ تۇردى. قايىستىرعان – قالىڭ ەلدىڭ قيىن حال-جاعدايى, ءنوپىر مۇڭ-مۇقتاجى – جۇمىس, باسپانا, مەكتەپ-بالاباقشا, بايلانىس, جول-كولىك... بىراق بۇل ماسەلەنى شەشۋ­دىڭ ءتيىمدى جولى جاڭادان اۋدان قۇرىپ, قالا ىرگەسىندەگى ساياجايلاردى مەكەن ەتكەن حالىقتى تۇتاستاي جاڭا اۋدان­عا ەنشىلەپ بەرۋ بولدى. وسىلايشا, تا­ۋەل­سىزدىك العان سوڭ رەسپۋبليكادا ال­عاش­­قى بولىپ قۇرىلعان مۇنايلى اۋدانى – قازىر وبلىستاعى حالىق ەڭ كوپ شوعىرلانعان ىرگەلى اۋدان, ەن دالادان بىرنەشە اقشاڭقان اۋىلدار بوي كوتەرىپ, الەۋمەتتىك نىساندار سالىندى, جول-كولىك قاتىناسى قالىپقا ءتۇسىپ, تۇرعىندارى ءار سالادا ناپاقالارىن تاۋىپ ءجۇر.

ءىس باسىنداعىلار جاڭاوزەندەگى الەۋ­مەتتىك جاعدايدى شەشۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى رەتىندە كەندىرلى وڭىرىنەن باس­تاپ­قى­دا حالىق سانى 5 مىڭعا جۋىق ادامدى قۇرايتىن جاڭا ەلدى مەكەن قۇرىپ, وعان اۋدان مارتەبەسىن بەرۋ دەپ سانايدى. ياعني قالا حالقى سانىنىڭ وسۋىنە بايلا­نىس­تى, قالا تۇرعىندارىن باسپانامەن قام­تاماسىز ەتۋ جانە جۇمىسسىزدىق دەڭ­گەي­ىن تومەندەتۋ ماقساتىندا, كەندىرلى اي­ما­عىن­دا جاڭا ەلدى مەكەن قۇرۋ قاجەتتىلىگى تۋىن­داۋدا. ەگەر جاڭاوزەن قالاسىنا قا­راس­تى تەڭگە, راحات, قىزىلساي اۋىل­دارى جاڭا قۇرىلعان اۋداننىڭ قۇرا­مىنا ەنگەن جاعدايدا, جاڭاوزەن قالا­سى­نىڭ حالىق سانى 81,3 مىڭ ادامدى قۇرايتىن بولادى. بۇل ءوز كەزەگىندە جۇ­مىس­سىزدىق دەڭگەيىنىڭ تومەندەۋىنە, اۋىز سۋ تاپشىلىعىنىڭ جويىلۋىنا, جەر تەلىمىن الۋ جانە پاتەر كەزەكتەرىنىڭ ازايۋىنا سەپتىگىن تيگىزەدى. جاڭا ەلدى مەكەندى ينجەنەرلىك ينفراقۇرىلىممەن, ياعني ەلەكتر مەن گازبەن, سۋمەن قامتۋ, كوشەلەردى جارىقتاندىرۋ, رەزەرۆۋار سالۋ, كارىزدىك جۇيەنىڭ قۇرىلىسى, اۆتوموبيل جولدارىن سالۋعا شامامەن 4,4 ملرد تەڭگە قاجەت. ال 140 ورىندىق بالاباقشا, 600 ورىندىق مەكتەپ 1 ملرد تەڭگە, دارىگەرلىك امبۋلاتوريا, اكىمشىلىك عيمارات, دەنە شىنىقتىرۋ كەشەنى سىندى الەۋمەتتىك نىساندارمەن قامتاماسىز ەتۋ جوبامەن 2,1 ملرد تەڭگەنى قاجەت ەتەدى. ينجەنەرلىك ينفراقۇرىلىمنىڭ قۇرىلىسى كەزىندە 1500, الەۋمەتتىك نىساندار ىسكە قوسىلعاننان كەيىن 460 جۇمىس ورىنى قۇرىلاتىن بولادى. سونداي-اق جەكە تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنا, شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتى دامىتۋعا, اۋىلشارۋاشىلىق ماقساتىندا جەر تەلىمدەرىن بەرۋ جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى تومەندەۋىنە, اۋىلشارۋاشىلىق سەكتو­رى­نىڭ دامۋىنا جول اشادى.

جەكە ينۆەستيتسيالار تارتۋ ارقىلى قالا قۇراۋشى كاسىپورىن مۇناي جانە گاز وندىرۋمەن اينالىساتىن زاۋىت سالۋ 3-4 مىڭ ارالىعىندا جۇمىس ورنىن اشسا, تۇركيادان, ازەربايجاننان ينۆەستورلاردى تارتىپ, ولاردى بەلگىلەنگەن مەرزىمگە دەيىن سالىقتىق جۇكتەمەدەن بوساتۋ, ياعني جەكە ينۆەستيتسيالار تارتۋ ارقىلى ءتۋريزم­دى دامىتۋ – قوناقجاي كەشەنىن, اكۆا­پارك, كازينو سالۋ دا جاڭا اۋداننىڭ ەكو­نوميكالىق تۇرعىدان دامۋىنا, جاڭا جۇمىس ورىندارىنىڭ قۇرىلۋىنا سەپ بولادى. اگروونەركاسىپ كەشەنىن دامىتۋ ماقساتىندا كەندىرلى اۋماعىنان اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەرى بەرىلىپ, قۇس فابريكاسىن, جىلىجايلار, ەت, ءسۇت وڭدەيتىن تسەحتار سالۋ دا نازاردان قالىس قالماعان. جۇمىسسىزدىق دەڭگەيىن تومەندەتۋ باعىتىندا حالىقارالىق ساۋدا-ساتتىق سەكتورىنىڭ دامۋى, تەڭىز پورتى ارقىلى ساۋدا-ساتتىقتى دامىتۋ ماقساتىندا حالىقارالىق ساۋدا كەشەن­دە­رىن قۇرۋ, 2008 جىلى جسق جاساقتالعان, ۇزىندىعى 102,9 شا­قى­رىم­دى, قۇنى 18,1 ملرد تەڭگەنى قۇرايتىن «قۇرىق-كەندىرلى» اۆتوموبيل جولىنىڭ قۇرىلىسىن سالۋ جۇمىستارى تۇر.

– جاڭا اۋدان قۇرىلعاندا جاڭاوزەننەن 5 مىڭ ادام كوشىرىلەدى, 20 مىڭ جاڭا جۇمىس ورنى قۇرىلىپ, جۇمىسسىزدىق ماسەلەسى جويىلادى. ال جاڭاوزەن قالا­سىن­دا تۇرعىندار سانى 81 مىڭ شاماسىندا شاعىندالادى. بۇل ءوز كەزەگىندە وبلىس­تىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق تۇرعى­دا دامۋىنا, وڭىردە تۋريزم سالاسى مەن اگروونەركاسىپ كەشەنىنىڭ دامۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى, – دەيدى جاڭاوزەن قالا­سى­نىڭ اكىمى م.يباعاروۆ.

جاڭاوزەندە كۇن جىلىنا باستى ماسە­لە­نىڭ بىرىنە اينالىپ شىعا كەلەتىن اۋىز سۋ ماسەلەسى دە كەندىرلىدەن سۋ تۇشىتاتىن قوندىرعى سالۋ ارقىلى شەشىلمەك. بيىل قىركۇيەك ايىندا پرەمەر-مينيستر اسقار ءماميننىڭ توراعالىعىمەن جاڭا­وزەن­دى دامىتۋدىڭ كەشەندى جوسپارى بويىنشا جيىن وتكەن بولاتىن. اتال­عان باسقوسۋدا ۇكىمەت باسشىسىنىڭ جاڭا­وزەن قالاسىنداعى اۋىز سۋ ماسەلەسىن شە­شۋ جونىندە ارنايى تاپسىرماسى بول­دى. وسىعان وراي, «كەندىرلى دەمالىس ايماعىنان قۋاتى تاۋلىگىنە 45-50 مىڭ تەكشە مەتر بولاتىن سۋ تۇششىتۋ زاۋىتىن سالۋ» جوباسى ازىرلەندى. بۇعان دەيىن تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىز­دە­مەسى تەحنيكالىق سۋ شىعارۋ بويىنشا دايىندالعان جوبا ەندى اۋىز سۋىن تۇشىتۋ تۇرعىسىندا جۇرگىزىلمەك. بۇل تۋرالى مەردىگەر مەكەمە «قازاق مۇناي جانە گاز عىلىمي-زەرتتەۋ جانە جوبالاۋ ينستيتۋتى» اق جوبانىڭ تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمەسىن ءساۋىر ايىنىڭ سوڭىنا دەيىن ازىرلەپ, سونان سوڭ جوبانى ۇيلەستىرۋشى مەكەمە – «قازمۇنايگاز» ۇك» اق اتىنان الەۋەتتى ينۆەستورلارمەن كەلىسسوزدەر جۇرگىزىپ, زاۋىتتىڭ ناقتى قۋاتىن انىقتاپ, قۇرىلىس جۇمىستارىن ەڭ قىسقا مەرزىمدە اياقتايدى» دەگەن بولاتىن «قازمۇنايگاز» ۇك» اق مۇناي تاسىمالداۋ بويىنشا باسقارۋشى ديرەكتورى ن.شمانوۆ ماڭعىستاۋ وبلىسى اكىمدىگىندە وتكەن باسقوسۋدا.

سونىمەن, جاڭاوزەننىڭ جۇگىن جەڭىل­دە­تەر جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە. بۇعان دەيىن تۋريستىك ورتالىقتىڭ ۇزدىك ۇلگىسى رەتىندە ايتىلىپ كەلگەن كەندىرلى ەندى تاعى ءبىر قىرىنان تانىلىپ, ماڭعىستاۋداعى جاڭا اۋدان رەتىندە ساناتقا ەنۋى مۇمكىن.

ماڭعىستاۋ وبلىسى