– رابيعا ساتىعاليقىزى, وتاندىق عىلىمدى ورىستەتۋگە قوسقان ۇلەسىڭىز ءۇشىن بەرىلگەن «قۇرمەت», «پاراسات» وردەندەرىنىڭ قاتارىن بيىلعى جىلى پرەزيدەنت ق.توقاەۆتىڭ قولىنان العان «بارىس» وردەنى تولىقتىردى. قۇتتى بولسىن! جالپى وردەن مەن ماراپاتقا ءسىزدىڭ كوزقاراسىڭىز قالاي ەدى؟
– وردەن – وسى ۋاقىتقا دەيىنگى ەڭبەگىڭنىڭ باعالانۋى, عالىمدى قۇرمەتتەۋ عوي. بۇل – ەڭبەگىمىزدىڭ عىلىمي ورتادا باعالانۋمەن قاتار ۇكىمەت تاراپىنان دا عىلىمعا كوڭىل بولىنگەنىنىڭ, عالىمدارعا قۇرمەت كورسەتىلگەنىنىڭ بەلگىسى. مۇنداي وردەندەر تىلگە دە قۇرمەتتى بىلدىرەدى. بۇل مەنى عانا ەمەس, قاسىمدا جۇرگەن, ءىزىمىزدى باسىپ كەلە جاتقان ارىپتەستەرىمدى دە جىگەرلەندىرەدى. سوندىقتان سول وردەندى بەرىپ جاتقان ۇكىمەتكە العىسىم شەكسىز.
– عىلىمعا بەت تۇزەگەن جاس بۋىننىڭ كوبى الدىمەن ءسىزدىڭ سىنىڭىزدان وتۋگە تىرىسادى ەكەن. ءوز يدەياڭىزدى ويداعىداي جالعاستىرعان شاكىرتتەرىڭىز كىمدەر, ولار قانداي قاسيەتىمەن ءسىزدىڭ ەسىڭىزدە قالدى؟
– يدەيامدى جالعاستىرىپ كەلە جاتقان شاكىرتىم كوپ. تىلدىك نورما, دۇرىس جازۋ, دۇرىس سويلەۋ, ءسوز ادەبى بويىنشا ح.نۇرمۇحانوۆ, ن.ءۋالي, ا.الداشەۆا, ا.قوبىلانوۆا سياقتى شاكىرتتەرىم, ءسوز قۇدىرەتى, بەينەلى ءسوز قولدانىستارعا بايلانىستى ب.شالاباي, گ.ءازىمجانوۆا, گ.ساعيدوللا, ك.ەڭسەباەۆا, گ.اماندىقوۆا, ادەبي ءتىل تاريحىنا بايلانىستى ب.نۇرداۋلەتوۆا, ب.جۇباتوۆا, فۋنكتسيونالدى ستيلدەرگە بايلانىستى ق.ەسەنوۆا, قازاق ءتىل ءبىلىمىنىڭ تاريحى بويىنشا و.جۇباەۆا, تاعى باسقا شاكىرتتەرىم ەڭبەك ەتىپ كەلەدى. گۇلنار مۇراتوۆا ابايدى ارنايى زەرتتەپ, «ابايدىڭ تىلدىك تۇلعاسى: ديسكۋرستىق تالداۋ مەن كونتسەپتۋالدى جۇيەسى» (2008) دەگەن تاقىرىپتا دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا قورعادى. بيبايشا نۇرداۋلەتوۆا جىراۋلار پوەزياسىن زەرتتەپ (جىراۋلار پوەتيكاسىنداعى دۇنيەنىڭ كونتسەپتۋالدى بەينەسى. – الماتى, 2008), سىردىڭ بويىنداعى جىراۋلاردىڭ ساۋاتتى بولعانىن دالەلدەپ شىقتى. نۇرگەلدى ءۋالي بىرنەشە رەت ورفوگرافيالىق سوزدىكتەر شىعارىپ, جاۋاپتى رەداكتورى بولدى. قازىر دە لاتىن الىپبيىنە نەگىزدەلگەن ەملە ەرەجەلەرىن تۇزۋگە بەلسەنە اتسالىسىپ كەلەدى.
– ءبىر عۇلاما ء«تىلدى ابسوليۋتتەندىرۋدىڭ قاجەتى جوق. دۇنيەنىڭ قۇپياسىن, قۇدايدىڭ قۇپياسىن سوزبەن الماستىرۋدىڭ قاجەتى جوق» دەپتى. ءسوز ونەرى وسىنشا قۇدىرەتتى بولا تۇرىپ, سونشاما دارمەنسىز بولۋىنىڭ سىرى نەدە؟
– ءتىلىمىز دارمەنسىز ەمەس. ءتىل – قارۋ. جىراۋلار تىلىندە تولعامالى اق نايزا دەگەن تىركەس بار. اباي: تولعاۋى توقسان قىزىل ءتىل, – دەيدى. تولعاۋ, تولعامالى دەگەن سوزدەر بىردە قارۋعا قاتىستى قولدانىلسا, ەندى بىردە تىلگە قاتىستى قولدانىلعان. قارۋعا قاتىستى قولدانعان كەزدە تولعاۋ «قولدان سۋسىپ ءتۇسىپ كەتپەۋ ءۇشىن نايزانى قايىسپەن, ماتا-جىپپەن وراپ تاستاۋ» دەگەندى بىلدىرەدى. ال تىلگە كەلگەندە «ويىڭدى سوزبەن ماتاۋ» دەگەن ماندە جۇمسالادى. ويدىڭ ءسوز ارقىلى سىرتقا شىعۋى ءارتۇرلى بولادى. سول ويدى جازۋشى قالاي جەتكىزدى؟ نەنى قالاي پايدالاندى؟ ءتىل, ءسوز قۇدىرەتتى. ء«سوز قۇدىرەتى» دەگەن كىتابىم دا بار. وندا مۇحتار اۋەزوۆتەن باستاپ ون جازۋشىنىڭ قازاق تىلىندەگى ءسوزدىڭ قۇدىرەت-كۇشىن, اسەمدىگىن, بەينەلىلىگىن, اسەرلىلىگىن, دۇرىستىعىن قالاي كورسەتكەنى تۋرالى جازدىم. ادەبيەتتىڭ تاريحىن زەرتتەپ, اباي سياقتى قازاقتىڭ ءسوز قۇدىرەتىن تانىتقان اقىننىڭ تىلدىك تۇلعاسىن زەرتتەۋ ءۇش مونوگرافيا جازدىم. اباي شىعارمالارىنىڭ ءتىلىن, ابايدىڭ ءسوز ورنەگىن تالداي وتىرىپ, ودان بۇرىنعى اقىنداردىڭ شىعارمالارىن جەكە تالداپ-تانىتۋعا تىرىستىم. قۇرعاق سوزبەن «اناۋ جاقسى, مىناۋ جاقسى» دەۋدى جاي وقىرمان دا بىلەدى. جازۋشى سول ءتىلدىڭ بايلىعىن قاي تىلدىك مەحانيزممەن جاساپ وتىر؟ سونى كورسەتۋىمىز كەرەك. مۇحتار ماعاۋيننىڭ, ءابىش كەكىلباەۆتىڭ تاريحي روماندارىنىڭ باسقا رومانداردان ايىرماشىلىعى قانداي؟ نەسىمەن تارتادى؟ وتكەن عاسىرلارداعى وقيعالاردى كورسەتە الدى ما؟ مىسالى, حانداردى سويلەتكەندە: «بۇگىنگى وتىرىستا مىناداي ماسەلەنى قارايمىز», – دەي مە؟ سونى وقىرمانعا قالاي جەتكىزەدى؟ ەگەر ءدال وسىلاي دەپ جازسا, ونى بۇگىنگى وقىرمان قابىلداماس ەدى, مويىنداماس ەدى. ءتىل مامانى بولماي-اق قويسىن. ءار نارسەنىڭ دە ۇيلەسىمى بولاتىنى بەلگىلى. اسقار سۇلەيمەنوۆ «بەسىن» دەگەن پوۆەسىندە ورىس وفيتسەرىنىڭ اۋزىنان «قازاق» دەگەن ءسوز شىعارمايدى. «بورىكتەر» دەيدى, «انالار, مىنالار» دەيدى. ايتەۋىر «قازاق» دەپ اتامايدى. اتاتقىزبايدى اسقار. نەگە؟ سول ارقىلى الگى ورىس وفيتسەرىنىڭ قازاقتى قور سانايتىنىن, كەمسىتەتىنىن كورسەتەدى. بۇل دا – شەبەرلىك.
قازىرگى كەزدە قازاق ءتىلىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىل رەتىندە دارمەنسىز بولىپ جاتقانى, كۇش الا الماي جاتقانى, جاپپاي قولدانىسقا يە بولماي جاتقانى ءتىلدىڭ دارمەنسىزدىگىنەن ەمەس, سول قۇدىرەتتى ءتىلدى دۇرىس پايدالانا الماعاندىقتان. ول ساياساتقا, ماماندارعا, جۇمىستىڭ دۇرىس ۇيىمداستىرىلماۋىنا بايلانىستى. ىقپال ەتىپ جاتقان فاكتور كوپ. قازاق ءتىلىنىڭ دامۋىنا, ىشكى الەۋەتىنە مۇمكىندىك بەرىپ, جول اشۋ كەرەك, قولدانىلۋ كەڭىستىگىن اشۋىمىز كەرەك. كوپشىلىك ۇزاق ۋاقىت پايدالانعان ءتىل دارمەندى بولادى. باستاۋىشتا شەت ءتىلىن وقىتپاۋ كەرەك. بالا انا ءتىلىن باستاۋىش مەكتەپتەن مەڭگەرىپ, كەيىن باسقا ءتىلدى قوسۋ كەرەك. اينالاسىن انا تىلىندە تانىپ, ءار زاتتىڭ قازاقشا اتاۋىن بىلگەن سوڭ عانا ونىڭ ورىسشاسىن, اعىلشىنشاسىن ۇيرەنۋى وڭاي.
تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «قازاقستاننىڭ بولاشاعى – قازاق تىلىندە» دەگەن ءسوزى وتە دۇرىس. شىنىندا, قازاق حالقىنىڭ ساقتالۋى ءتىلىنىڭ ساقتالۋىنا بايلانىستى. ا.بايتۇرسىن ۇلى ايتقانداي, ء«سوزى جوعالعان حالىقتىڭ ءوزى دە جوعالادى». سول حالىقتىڭ اتى جويىلادى. ءتىل – التى-جەتى قامالدىڭ ىشىندەگى ەڭ سوڭعى قۇلايتىن قامال. ءتىل قۇلاسا, ول ءتىل قىزمەت ەتكەن, سول تىلمەن بىرگە اتالىپ كەلگەن حالىق تا قۇريدى. ادامدار بولعانمەن, ولار قازاق بولمايدى. تىلگە كەلگەندە دۇرىستاپ ويلانۋ كەرەك.
– ءسىزدىڭ ء«سوز قۇدىرەتى», «سوزدەر سويلەيدى» دەگەن ەڭبەكتەرىڭىز بار. ءسوزدىڭ قۋاتى, ءسوز قۇدىرەتتىلىگى تۋرالى ءبىر عالىمداي تولعانىپ, ىزدەندىڭىز. بۇگىندە باقىتتى وتباسىن قۇرۋدىڭ قۇپياسىمەن ءبولىسىپ, جەتىستىككە جەتۋدىڭ سىرىن ۇيرەتەتىن پسيحولوگ-ترەنەرلەر مىڭداعان ادامعا ءسوزدى ابايلاپ قولدانۋعا, ءسوز ەنەرگەتيكاسىنا اسا ءمان بەرۋ قاجەتتىلىگىنە نازار اۋدارتىپ جاتادى. ول عىلىم مەن بۇل عىلىمنىڭ سوزگە بايلانىستى ۇستانىمىنىڭ اراسىنان نە ايىرما, نە ۇقساستىق كورەسىز؟
– ءسوز قۇدىرەتتى بولعاندىقتان, ءار ءسوزدى ورنىمەن قولدانىپ, جاقسى سويلەۋ كەرەك, جاقسى ءسوز ايتۋ كەرەك. قازاقتىڭ داستۇرىندە دە سولاي عوي. ورنىمەن سويلەيتىن, ءسوز جۇيەسىن كەلتىرە بىلەتىن, ايتقانى كەلەتىن كىسىلەردى «اۋزى دۋالى» دەپ جاتادى. ياعني قازاق بۇرىننان ءسوزدىڭ قاسيەتىن سەزىنگەن. قازىر جاڭادان ۇيلەنگەن جاستار ءبىر-بىرىنە «كەمپىر», «شال» دەيتىن بولىپتى. بۇل دۇرىس ەمەس. ءوز باسىم جامان, جوق, شال-كەمپىر دەگەن سوزدەردى ايتپاۋعا تىرىسامىن.
ءسوزدىڭ قۇدىرەتى قازىرگى كەزدە لينگۆيستيكادا عانا ەمەس, پسيحولوگيادا دا ايتىلا باستادى. قازىرگى كەزدە پسيحولينگۆيستيكا, نەيرولينگۆيستيكا سياقتى عىلىمنىڭ جاڭا سالالارى پايدا بولدى. ءتىلدى اداممەن بايلانىستىرا زەرتتەۋ, ادامنىڭ جان دۇنيەسىمەن بايلانىستىرىپ زەرتتەگەن دۇرىس قوي. ادامنان تىس ءتىل بولمايدى. ءتىلدىڭ ارقاسىندا قوعام پايدا بولدى. ەندەشە, پسيحولوگيانىڭ دا, لينگۆيستيكانىڭ دا ءسوز قۇدىرەتى تۋرالى تۇجىرىمىنىڭ ۇقساس بولۋى زاڭدى. ايىرماشىلىعى – پسيحولوگيادا جاقسى ءسوز ايتۋ, ءسوزدىڭ ادامعا ىقپالى, ءوز-ءوزىن سوعان سەندىرۋ كەرەكتىگى ايتىلسا, لينگۆيستيكادا ءسوزدىڭ نەسىمەن قۇدىرەتتى بولاتىنى, ءۋاجى, سەبەبى ناقتى كورسەتىلەدى.
– ابايدان دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا قورعاپ, اباي شىعارمالارىنىڭ ءتىلىن زەرتتەپ, بىرنەشە قۇندى ەڭبەكتەردى جارىققا شىعارعان ساناۋلى ابايتانۋشى عالىمنىڭ ءبىرى – ءوزىڭىز. الايدا كەيىنگى جىلدارى ارا-تۇرا ابايعا جاسالىپ تۇراتىن جويقىن شابۋىل ءتىپتى ايتارعا ءسوز تاپتىرمايدى. مۇنداي جويداسىز تىرلىك بۇرىن دا بولعان با ەدى, بەتىن قالاي قايتاراتىن ەدىڭىزدەر, بۇل ءوزى نەدەن تۋىندايدى دەپ ويلايسىز؟
– قوعامداعى وزگەرىستەردى دۇرىس تۇسىنبەۋ, يدەولوگيانىڭ سالدارىنان ابايعا دا, مۇحتار اۋەزوۆكە دە شابۋىل از بولمادى. سونداي شابۋىلداردىڭ ءبىرى ەسىمدە قالىپتى. بىردە كالينين مەن كوممۋنيستيچەسكي كوشەلەرىنىڭ قيىلىسىنداعى تيۋز تەاترىندا جيىلىس بولىپ, م.اۋەزوۆتىڭ شىعارمالارى سىنالىپ جاتتى. سوندا ءبىر جىگىت م.اۋەزوۆتىڭ جازدىڭ كورىنىسىن سيپاتتاعان جەرىن وقىپ بەرىپ: «فەوداليزم زامانىنداعى جازدى وسىلاي سۋرەتتەۋ ارقىلى م.اۋەزوۆ وتكەن زاماندى, بايشىلدىق كەزەڭدى كوكسەگەن», – دەپ جازۋشىعا كوپە-كورنەۋ جالا جاپتى. ول كەزدە اكادەميادا جۇمىس ىستەمەيمىن, باسپادا رەداكتور بوپ جۇرگەن كەزىم, عىلىمعا قاتىسىم جوق. سول جينالىستا م.اۋەزوۆ جايمۋرزين دەگەن حاتشىعا زاپيسكا جازىپتى: «رابيعا قۇتقوجينا ءسوز سۇراسا, بەرەرسىڭ», – دەپ. بۇرىن ستۋدەنت كەزىمدە م.اۋەزوۆتىڭ قازمۋ-دە وقىعان دارىستەرىنە باراتىنمىن. ول كەزدە جازۋشى فيلولوگيا فاكۋلتەتىنە «كسرو حالىقتارىنىڭ ادەبيەتى» دەگەن پاننەن ءدارىس وقىدى. ساباق بارىسىندا سۇراقتارعا جاۋاپ بەرگەنىمدى كورىپ, ەستىپ, تانىعان, نازار اۋدارعان بولۋى كەرەك. ايتپەسە وعان دەيىن م.اۋەزوۆتىڭ الدىندا بايانداما جاساعان ەمەسپىن. ساباق بىتكەن سوڭ ەمتيحان دا تاپسىردىم. بىزگە ارنايى ساباق بەرمەسە دە, ەمتيحان تاپسىرىپ, سىناق كىتاپشاما قول قويدىرىپ الدىم.
بىراق حاتشى ماعان ول زاپيسكانى سول كەزدە بەرمەدى. كەيىن ءبىر جولى جايمۋرزينمەن كەزدەسىپ قالعانىمدا, ول م.اۋەزوۆتىڭ سولاي زاپيسكا جازعانىن ايتىپ, ونى ءالى ساقتاپ جۇرگەنىن, كەيىن جازۋشىنىڭ سۋرەتىن تاۋىپ, سوعان جاپسىرىپ, ەلدىڭ كوزىنشە تاپسىراتىنىن ايتتى. سونان كوپ كەشىكپەي قازمۋ-داعى ءبىر جيىندا تاپسىردى. كوپشىلىك قول سوعىپ جاتتى. مەن زاپيسكانى كوپ جىل بويى ساقتاپ كەلگەم. كەيىن جوعالتىپ الدىم.
ابايعا, مۇحتارعا قارسى شابۋىلدار سولاقاي ساياساتتىڭ كەسىرىنەن, يدەولوگيانىڭ ىقپالىمەن بولدى. ايتپەسە فەوداليزم كەزىندە جاز بولمادى ما؟ سىننىڭ ءوزى اقىلعا سىيمايدى عوي. تۇسىنەتىن, ساۋاتتى ادام, ادەبيەتتى بىلەتىن ادام ابايدى قادىرلەيدى.
– ءابدۋالي قايدار, شورا سارىباەۆ جانە ءسىزدىڭ اراڭىزداعى پاراساتتى سىيلاستىق ۇرپاققا ۇلاعاتىمەن ەستە قالدى. ءتىپتى جاستارىڭىز قاتارلاس, قۇرداس بولا تۇرا, ءبىر-بىرىڭىزگە ء«سىز» دەپ سويلەگەن ەكەنسىزدەر...
– ءابدۋالي قايدار مەن شورا سارىباەۆپەن 1957 جىلى, باسپادان ارنايى شاقىرتۋمەن اكادەمياعا كەلگەن جىلى تانىستىم. ءبىر-بىرىمىزگە ويىمىزدى, وقىعان-بىلگەنىمىزدى ايتاتىنبىز. ءبىر-ءبىرىمىزدىڭ ءوسىپ-جەتىلۋىمىزگە سەبەپكەر بولىپ جۇردىك, ءبىر-بىرىمىزگە تىلەكشى بولدىق. ءبىر-ءبىرىمىزدىڭ پىكىرىمىزدى سىيلاۋشى ەدىك. اراسىندا قۇرداس رەتىندە ازىلدەسەتىنبىز, قالجىڭداساتىنبىز. بىراق ءاردايىم ءبىر-بىرىمىزگە ء«سىز» دەيتىنبىز. ۇشەۋارا سىيلاستىعىمىز تۋرالى 2019 جىلى «قازاق ادەبيەتى» گازەتىنە دە ء(«بىز ۇشەۋ ەدىك» // قازاق ادەبيەتى. – 2019. – 19-25-ءساۋىر (№ 16). - 7-ب.) جازعام.
– ءسىز ءتىلتانۋ عىلىمىنىڭ بىرنەشە باعىتىندا قاتار قىزمەت اتقاردىڭىز. وسىنىڭ ءمانىسى نەدە؟
– عىلىمدا اتىمدى شىعارۋ ءۇشىن ماقساتتى تۇردە ءارتۇرلى باعىتتا زەرتتەۋ جۇرگىزبەدىم. عىلىمنىڭ باۋراپ اكەتەتىن قاسيەتى بار عوي. قۇنىعىپ زەرتتەي باستاساڭ, ءوز-وزىنەن ءتۇرلى سۇراقتار شىعا بەرەدى. ءبىر جولى شەشەم: «سىيلى قوناقتارىم كەلدى, ەتتىڭ جىلى-جۇمساعىن سالۋىم كەرەك», – دەدى. «مۇنداعى جىلى-جۇمساق دەگەن قوس ءسوزدىڭ جۇمساعى تۇسىنىكتى, ال شيكى ەتتىڭ جىلى بولۋى قالاي؟» دەپ ويلاندىم. سويتسەم, بۇل ءسوزدىڭ توركىنى – جاۋلى ءسوزى ەكەن. وتە ەرتەدەگى بابالارىمىزدىڭ تىلىندە جاۋ/جاع ءسوزى «ماي» دەگەن ماعىنانى بەرگەن. جاۋ تۇلعاسىنىڭ وسى ماعىناسى قازىرگى تىلىمىزدە كوزدىڭ جاۋى [ن الدى], (كوزدىڭ مايىن تاۋىستى دەگەن سياقتى), جاۋبۇيرەك (تاعام اتاۋى), جاۋجۇمىر (وسىمدىك اتاۋى) سوزدەرىندە ساقتالعان. دەمەك, و باستا جاۋلى-جۇمساق دەگەن ءسوز «مايلى ءارى جۇمساق» دەگەن ماعىنادا قولدانىلعان. جاۋ ءسوزىنىڭ «ماي» ماعىناسى بىرتە-بىرتە ەسكىرىپ, ۇمىت بولا باستاعان سوڭ دىبىستىق تۇرپاتىن وزگەرتىپ, جىلى دەگەن سوزگە اينالعان.
وسىلايشا قىزىعىپ ءجۇرىپ, بىرنەشە تاقىرىپتا زەرتتەۋلەر جۇرگىزدىم. ولاردىڭ كوبى قارجىلاندىرىلمادى دا. بۇگىنگى تاڭدا تاريحي لەكسيكولوگيا بويىنشا پايدالانىلىپ جۇرگەن «سوزدەر سويلەيدى» اتتى ەڭبەگىمدى جانىمنىڭ قالاۋى بويىنشا جازىپ شىقتىم.
– «قازىرگى Ph دوكتورلار بۇرىنعى اسپيرانتتار مەن كانديداتتاردىڭ قولىنا سۋ قۇيۋعا جاراماي قالدى» دەگەن پىكىردى وتە ءجيى ەستيمىز. بۇگىنگى جاڭا عىلىمي جۇيەمەن ىزدەنىپ, ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن عالىمداردىڭ عىلىمي الەۋەتىنە كوڭىلىڭىز تولا ما؟
– كوڭىلىمنىڭ تولاتىنىن نە تولمايتىنىن ايتۋ ءۇشىن سولاردىڭ ەڭبەكتەرىن وقىپ, ءبىلىپ وتىرۋىم كەرەك قوي. مەن ولاردىڭ ەڭبەكتەرىن وقىپ, ءبىلىپ وتىرعان جوقپىن. عىلىمعا ۇمتىلعان جاستاردىڭ ىزدەنەتىندەرى بولادى. ارينە, ديسسەرتاتسيالاردىڭ دەڭگەيى ءارتۇرلى شىعار. بىراق ءبارىن بىردەي «جارامسىز, تۇككە تۇرعىسىز» دەۋگە كەلمەيدى.
بۇرىن ورىس عىلىمىنىڭ كولەڭكەسىندە كەلدىك. ەندى قازاق عىلىمىن كوتەرەتىن كەز كەلدى. «عىلىمعا ۇمتىلىپ جاتقانداردىڭ ءبارى امەريكا اشىپ تاستايدى» دەپ ءۇمىت كۇتۋ دە دۇرىس ەمەس. عىلىمدا امەريكا اشاتىندار از. بۇرىنىراقتا امەريكامەن قىرعي-قاباق كەزدە ءبىر عىلىمي كەڭەستە احمەت جۇبانوۆ: «ويباي-اۋ, اشىلىپ قويعان مىنا امەريكاعا ءالىمىز كەلمەي جاتىر. ءاربىر كانديدات ءبىر-ءبىر امەريكا اشا بەرسە, نە بولادى؟» – دەپ ەدى. سول سياقتى عىلىمدا امەريكا اشىلا بەرمەس. الايدا عىلىمي ەڭبەك جازاتىندار كوبەيسە, سولاردىڭ اراسىنان ناعىز عالىم دا شىعۋى مۇمكىن عوي.
– عىلىم قياناتسىز, قارسىلاستارسىز بولمايدى عوي. تاسادا تۇرىپ تاس اتىپ, اشىق تۇردە اياقتان شالىپ, ادامدىعى, عالىمدىعى پەندەلىگىنەن اسا الماعاندارعا, ادەتتە, ءسىز قالاي جاۋاپ قاتتىڭىز؟
– قاي سالادا بولماسىن باقتالاستىق بولادى عوي. ول ءوزى – ادامنىڭ تابيعاتىنا ءتان نارسە ەمەس پە؟ باسقا سالاعا قاراعاندا عىلىم سالاسىندا ۇرىسىپ, سوتتاسىپ جاتۋ كەمدە-كەم. بىراق عىلىمي پىكىرتالاس كوپ بولاتىنى راس. عىلىم جاڭا وي, جاڭا پىكىر ايتۋ ءۇشىن كەرەك. عىلىمدا باقتالاستىقتان گورى باسەكەلەستىك كوپ بولعانى دۇرىس. ويتكەنى باسەكەلەستىك بار جەردە دامۋ بولادى.
– جىل سايىن ءبىر كىتاپ شىعارىپ, جوق دەگەندە, ۇلكەن ءبىر مونوگرافيالىق ەڭبەك, عىلىمي ماقالا جازىپ جۇرگەن كەزىڭىزدە جار, ايەل رەتىندەگى قىزمەتىڭىزگە قالاي نۇقسان كەلتىرمەدىڭىز؟
– ستۋدەنتتەرمەن كەزدەسكەندە قىزدارعا: «ەڭ اۋەلى ايەل بولىڭدار. قوناعىڭ كۇتۋلى, اسىڭ ءپىسۋلى بولسىن. ەرىڭنىڭ جاعاسى كىر بوپ جۇرمەسىن. بالانى جاقسىلاپ تاربيەلە. توركىنىڭ مەن قايىن جۇرتىڭدى تابىستىرىپ وتىر. وسىلاردىڭ بارىنەن ۋاقىت ارتىلىپ جاتسا عانا, ودان كەيىن عالىم بولاسىڭ با, زالىم بولاسىڭ با, ءوزىڭ ءبىل», – دەيمىن. بۇل سوزىمە, اسىرەسە «زالىم» دەگەنىمە ءبارى كۇلەدى. راسى – وسى. عىلىمنىڭ جولى قيىن. كوپ ۋاقىتتى تالاپ ەتەدى. كىتاپحانالاردا, ارحيۆتەردە وتىردىم. سونىڭ وزىندە جولداسىمدى دا كۇتىپ, قوناققا دا بارىپ, قوناقتى دا كۇتىپ, ءومىردىڭ اعىسىنا ىلەسىپ وتىردىم. وسىنشاما كىتاپ جازۋىمنىڭ سىرى ۋاقىتتى ۇنەمدى پايدالانا بىلۋىمدە شىعار.
– سوڭىندا ىزدەۋشىسى, سۇراۋشىسى بولماسا, مىڭ جەردەن مىقتى, تالانتتى بولسا دا, اتاۋسىز قالىپ جاتقان الىپتارىمىز, تاۋ تۇلعالارىمىز كوپ. 16 جول ولەڭ ءۇشىن 18 جىل ارقالاپ قاپاسقا قامالعان شاحان مۋسين اعامىز تۋرالى دا ءوزىڭىز ايتپاساڭىز, ونىڭ ونەرى, ءومىر سۇرگەن ورتاسى كومەسكى تارتىپ بارا جاتقانداي...
– 1962 جىلى, قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى – شاحان مۋسينمەن تانىسىپ, سول كىسىنىڭ قوساعى بولدىم. قىرىق جىلداي بىرگە ءومىر سۇردىك, جاقسى ءتىل تابىستىق. 1999 جىلدىڭ 26 جەلتوقسانىندا اۋىرىپ, قايتىس بولدى. ول كىسى كوپ قيىنشىلىق كورگەن. جيىرما ەكى جاسىندا «ناركومعا حات» دەگەن ولەڭ جازىپ, وندا: «قويماڭدا استىعىڭ, مايىڭ, ەتىڭ – ءبارى تولىپ تۇرعاندا قازاق نەگە اشتان قىرىلادى؟» دەگەن ويدى ولەڭ شۋماقتارىمەن ءورىپ, جولداستارىنا وقىپ بەرىپ جۇرەدى ەكەن. بىراق جاريالاماعان. كەيىن 1936 جىلى ۇكىمەتكە قارسى ۇيىم قۇرعان جاستاردىڭ باسشىسى رەتىندە ۇستالىپ, بىرنەشە اي قامالادى. كوپ كەشىكپەي ونداي ۇيىم بولماعاندىقتان, شىعارىپ جىبەرەدى. اۋىل شارۋاشىلىق ينستيتۋتىندا وقىپ جۇرگەنىندە اكەسى قاتتى اۋىرىپ, شاحان اناسىن, ەكى ءىنىسى مەن قارىنداسىن اسىراۋ ءۇشىن اۋىلعا كەتەدى. بىرنەشە ايدان كەيىن ونى قايتا ۇستايدى. سوندا باياعى «ناركومعا حات» دەگەن ولەڭى تەرگەۋشىنىڭ الدىندا جاتادى. «جاقسىلاپ تۇرىپ ورىسشاعا اۋدارعان ەكەن. مەنىڭ ولەڭىمنەن ەكى ەسە ارتىق», – دەيتىن. «وسىنى نەگە جازدىڭ؟ دەمەك, كەڭەس وكىمەتىنە قارسىسىڭ!» دەگەن جەلەۋمەن 1937 جىلى تۇرمەگە قايتا جابادى. جاس بولعاندىقتان, اتپاعان بولۋى كەرەك. اتاتىن كىناسى دە جوق. كولىماعا, يتجەككەنگە جەر اۋدارىپ جىبەرەدى. وندا التىن قازادى, اعاش كەسەدى, وزگە دە قارا جۇمىستار ىستەيدى. سودان ستالين ولگەننەن كەيىن عانا اقتالىپ, ەلگە ورالادى. شاحان وسىنداي تاعدىرىن, كورگەن بەينەتىن ەسكە تۇسىرگەندە قالجىڭداپ: «سىزدەر جەرگىلىكتى پروفەسسورلاردى تىڭداپ, ءبىلىم الىپ جاتىرسىزدار عوي. مەن ۆارشاۆا, پەتەربۋرگ, ماسكەۋ, ت.ب. قالالارداعى پروفەسسورلاردى تىڭداپ, وقىپ كەلگەن اداممىن», – دەيتىن. ويتكەنى الگى ساياسي تۇتقىندارمەن بىرگە جەر اۋدارىلىپ, لاگەردە بىرگە بولعان.
اكەممەن تاعدىرلاس بولعانىن ءاردايىم جادىمدا تۇتىپ, «بۇكىل عۇمىرى جازىقسىزدان جازىقسىز تۇرمەدە ءوتتى عوي!» دەپ تۇسىنۋگە تىرىستىم, وتباسىنىڭ كۇيبەڭ تىرلىگىنە ارالاستىرمادىم. تاتۋ-ءتاتتى ءومىر سۇردىك. قايتىس بولار الدىندا ريزاشىلىعىن ءبىلدىرىپ, العىسىن ايتىپ كەتتى. ءوز قولىمنان اتتاندىردىم. باسىن قارايتتىم. قىزى – ماقپال مۋسينا الپىس جىلدان بەرى مامالاپ ءجۇرىپ جاتىر. رەسەيدە تۇرسا دا, ءجيى-ءجيى كەلىپ-كەتىپ تۇرادى. رەپرەسسيا زاردابىن تارتىپ, 16 جول ولەڭ ءۇشىن 18 جىل سوتتالعان قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى شاحان ءمۋسيندى ەڭ الدىمەن اقىن رەتىندە تانىدىم. اقىندىعى ارقىلى ارمانىن جەتكىزدى, ءوز ءومىرىن بايان ەتتى, كورگەن ازابىن, قيىندىقتارىن ايتتى, سونى قالاي كوتەرگەنىن جازدى. جاس كەزىنەن اقىندىقپەن اينالىسسا, ءىرى اقىنداردىڭ ءبىرى بولاتىن ەدى. كاتورگادا جۇرگەندە نە قاعاز جوق, نە قارىنداش جوق, ولەڭدەرىن ويشا شىعارىپ, جاتتاپ جۇرگەن ەكەن. كەيىن ەسىنە تۇسكەن ولەڭدەرىن قاعازعا ءتۇسىرىپ, تاستاي بەرگەن. سولاردى شىعارىپ, جاريالاعىسى كەلەتىن. كوز جۇمعان سوڭ ول ولەڭدەرىن جيناپ, توپتاستىرىپ, العى ءسوز جازىپ, جەكە كىتاپ ەتىپ ەكى رەت باستىرىپ شىعاردىم.
اكەمە كورسەتە الماعان جاقسىلىعىمدى شاحانعا كورسەتۋگە تىرىستىم. جاسىمنان ولەڭ-جىردى وقىپ وسكەندىگىمنەن بولار, باتىلدىعى, اقىندىعى ۇنادى. ءوزى دە كورىكتى, سىمباتتى ەدى. اقان سەرى, ءبىرجان سالداردىڭ جولىن قۋعان ونەرپاز بولعانى ۇنادى.
– ەل بولىپ ءسىزدىڭ 95 جاسقا تولعان مەرەيتويىڭىزدى اتاپ ءوتىپ جاتىرمىز. جاسىڭىز عاسىرعا جۋىقتاسا دا كوركىڭىزگە كىرەۋكە تۇسىرمەي كەلەسىز. سىنىڭىزدى, سىمباتىڭىزدى, تەكتىلىگىڭىزدى ساقتاي الۋىڭىزدىڭ سىرىن سۇراساق, ايىبى بولماس...
– 95-كە كەلگەن ادامدا قانداي كورىك بولسىن؟! كوڭىلىمدى كوتەرىپ قويۋ ءۇشىن ايتاتىن شىعارسىزدار... ءاردايىم ءادىل بولۋعا تىرىستىم. عىلىم ءادىل بولۋى كەرەك. شىنايى عىلىم ادىلدىكتى, دۇرىستىقتى كورسەتۋى ءتيىس. ادىلەتسىزدىككە جانىم قاس. اكەمنىڭ ادىلەتسىزدىكتىڭ قۇربانى بولۋى دا وسى ويىما سەبەپ بولعان شىعار. ومىرلىك ۇستانىمدارىمنىڭ قالىپتاسۋىنا انام – جەمىس قالۋقىزىنىڭ ىقپالى زور بولدى. بويىمدا قاجىرلىق, نامىسشىلدىق, ادالدىق, ەڭبەكقورلىق سياقتى قانداي ىزگى قاسيەت بولسا, ءبارى دە – انامنان. ەشكىمنىڭ الا ءجىبىن اتتامادىم, قولىمنان كەلگەنشە جاقسىلىق جاساۋعا تىرىستىم, بىراق ول ءۇشىن ەشقاشان بۇلدانىپ كورگەن ەمەسپىن. شامام جەتكەنشە ءادىل بولۋعا, شىندىقتان جاسقانباۋعا, ارىمدى تازا ساقتاۋعا تىرىسىپ باقتىم. ارى تازا ادامنىڭ ءجۇزى دە جارقىن بولادى عوي.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
ايگۇل احانبايقىزى,
«Egemen Qazaqstan»