جاقىندا قازاقستاندىق اۆتووندىرۋشىلەر ەكسپورتتى كۇشەيتۋدى مەملەكەتتىك قولداۋ ماسەلەسى توڭىرەگىندە قوردالانىپ قالعان تۇيتكىلدەر تۋرالى الماتىلىق جۋرناليستەرگە ايتىپ بەردى. ولاردىڭ سوزىنە قاراعاندا, يمپورتتى شەكتەپ, ەكسپورتقا بەتتەسەك قانا اۆتوكولىك يندۋسترياسىن دامىتا الامىز. ماسەلەنىڭ ءتۇيىنى مەملەكەتتىڭ قولداۋىمەن عانا تارقاتىلادى.
وزبەكستان الدەقاشان باستاعان
«قازاۆتوونەركاسىپ» سترا-تەگيالىق جوسپارلاۋ دەپارتا-مەنتىنىڭ ديرەكتورى ارتۋر ميسكارياننىڭ ايتۋىنشا, وتاندىق كولىك يندۋسترياسى ۇكىمەتتىڭ قولداۋىنسىز ىشكى نارىقتان الىسقا ۇزاي المايدى. ءتىپتى دامىعان ەلدەردىڭ وزىندە اۆتوكولىك ەكسپورتىنا كەتكەن شىعىننىڭ 30 پايىزىن مەملەكەت وتەپ بەرەدى. وعان قوسا سىرتقى نارىقتى يگەرۋ وتاندىق اۆتونارىقتىڭ ۆاليۋتالىق قۇبىلۋعا دەگەن تاۋەلسىزدىگىن كۇشەيتىپ قانا قويماي, وتاندىق ەكونوميكانىڭ تولەم بالانسىن كۇشەيتۋگە جاقسى اسەر ەتەدى.
2018 جىلى كولىك وندىرۋمەن جانە ساتۋمەن اينالىساتىن قازاقستاندىق كاسىپورىندار قازىناعا سالىق تۇرىندە 54,9 ملرد تەڭگە تولەگەن. بۇل الدىڭعى جىلمەن سالىستىرعاندا شامامەن 24 پايىزعا ارتىق. «اۆتوونەركاسىپتىڭ الەۋمەتتىك قورعاۋعا جانە ەكونوميكالىق قاۋىپسىزدىككە قوسقان ۇلەسىن باعالاۋ قيىن. بۇل سالا قازاقستانداعى ماشينا جاساۋدىڭ لوكوموتيۆىنە اينالدى. مۇنداي ديناميكانى ساقتايتىن بولساق, الداعى ۋاقىتتا دا ەكونوميكانىڭ ەڭ جىلدام ءوسىپ كەلە جاتقان سەكتورى بولىپ قالا بەرەدى. ءبىزدىڭ ەلمەن سالىستىرعاندا وزبەكستان اۆتوكولىك يمپورتىن شەكتەپ, ەكسپورتقا قولداۋ ءبىلدىرىپ جاتىر» دەپ اتاپ ءوتتى ا. ميسكاريان.
2021 جىلى «ازيا اۆتو – بيپەك اۆتو» قۇرىلىسىنىڭ العاشقى كەزەڭى اياقتالادى. جوبانىڭ قۋاتى جىلىنا 60 مىڭ اۆتوكولىك شىعارۋعا جەتەدى. مۇنداي مولشەر تەك ىشكى نارىقتى قامتىپ, ەكسپورتقا شىعارۋعا دا مۇمكىندىك بەرەدى. ۇكىمەت بيىلدان باستاپ وندىرىستىك بازانى نىعايتۋعا كىرىسىپ كەتتى. 26 ماۋسىم كۇنى پرەمەر-مينيستر اسقار مامين قازاقستاننىڭ ماشينا جاساۋ سالاسىن دامىتۋ جونىندەگى بەس جىلدىق جول كارتاسىن بەكىتىپ, سەكتوردىڭ وركەندەۋىنە سەپتىگىن تيگىزەتىن قۇيما, ۇستالىق جانە باسقا دا بازالىق وندىرىستەردى دامىتۋعا تاپسىرما بەردى. «قوسىمشا كەدەرگىلەر شىعىپ قالماسا, ءبىز 2022 جىلعا قاراي جىلىنا 150-160 مىڭ اۆتوكولىكتى ساۋداعا شىعارا الامىز. سول كەزدە تەك كولىكتى قۇراستىرۋمەن شەكتەلمەي, قوسىمشا بولشەكتەرىن وزىمىزدە شىعارۋدى ويلانۋعا بولادى» دەيدى ارتۋر ميسكاريان.
ا.ميسكاريان 2021 جىلى «ازيا اۆتو – بيپەك اۆتودا» شىعاتىن اۆتوكولىكتەردى 100 پايىز بولماسا دا 30 پايىز ءوز ءونىمىمىز دەپ اتاۋعا بولاتىنىن ايتتى. بىراق اۆتوكولىكتەردى قوسالقى بولشەكتەرىمەن قوسا وزىمىزدە شىعارساق تا ونىڭ باعاسىنا اسەر ەتە المايتىنىن بىلگەندە كوڭىلىمىز سۋ سەپكەندەي باسىلدى. باعاعا اسەر ەتەتىن باستى فاكتور – نارىقتىڭ سىيىمدىلىعى مەن سۇرانىسى ەكەن. بۇل جەردە جالعىز اۆتوقۇراستىرۋ زاۋىتتارىنا كىنا تاعا بەرۋگە بولمايدى. ولار شيكىزاتقا دا مۇقتاج. سەبەبى 90-جىلدارداعى توقىراۋ جانە قايتالاپ سوققان داعدارىستار كەسىرىنەن قۇيما ءوندىرىسى, ىستىق قالىپتاۋ, ۇستالىق وندىرىستەن وزگەسى دامۋدان شەتتەپ قالدى.
100 مىڭ – جاقسى ناتيجە
الەمدىك دەڭگەيدەگى اۆتوكولىك ەكسپورتەرلەرى جاپونيا نەمەسە قىتايداعى اۆتوكولىك شىعاراتىن كونتسەرندەردىڭ جىلدىق قۋاتى – 500 مىڭ نەمەسە 1 ملن دانا اۆتوكولىك. ال قازاقستان ءۇشىن جىلىنا 160 مىڭ اۆتوكولىك شىعارۋ دا جاقسى ناتيجە. مۇنداي كورسەتكىشپەن 100 پايىز وزىمىزدە شىعارساق تا باعاعا اسەرى تىم ءالسىز بولاتىن كورىنەدى. «مۇمكىن, وزبەكستان سياقتى يمپورتتى شەكتەپ, ەكسپورتقا قولداۋ كورسەتسەك, باعاعا اسەر ەتە الاتىن شىعارمىز. بىراق وعان جەتۋ ءۇشىن 10-15 جىل كەرەك. ءبىز ءوزىمىزدىڭ ءاۆتوموبيلدى باستان-اياق جاساپ شىعارۋىمىز ءۇشىن 10-15 جىل قاجەت دەپ ەسەپتەيمىز. تەحنولوگيالار ترانسفەرتىن جۇزەگە اسىرىپ, ونى ساتىپ الۋ ارقىلى قالعانىن وزىمىزدە شىعارۋ تابىسقا جەتۋدىڭ ەڭ قىسقا جولى» دەيدى ا. ميسكاريان.
ونىڭ ايتۋىنشا, 100 پايىز وتاندىق كولىك شىعارۋعا ۇزاق ۋاقىت جۇمساعان ەلدەر بار. ماسەلەن, وڭتۇستىك كورەيا وعان 60 جىلىن, جاپونيا 35 جىلىن جۇمسادى. ءبىزدىڭ ەلدە 2010 جىلعا دەيىن اۆتوموبيل, ەلەكتروۆوز, تەپلوۆوز ءوندىرىسى بولعان ەمەس.
«كولىككە قاجەتتى بولشەكتەردىڭ 50 پايىزىن شىعاراتىن ءوندىرىس وشاقتارى ەل ىشىندە بولعاندا قازاقستاننىڭ اۆتوموبيلدەرى سىرتقى نارىقتا ءوتىمدى بولادى. بۇل باعىتتا دا ناقتى اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستار بار» دەيدى ا.ميسكاريان.
سوڭعى جىلدارى اقش دوللارىنىڭ قىمباتتاپ كەتۋىنە بايلانىستى حالىقتىڭ سۇرانىسى تومەندەپ كەتكەنى تۋرالى ءجيى ايتىلىپ ءجۇر. ارتۋر ميسكاريان وسى تۇستا جىل سوڭىنا دەيىن 70-75 مىڭ اۆتوكولىك ساتىلادى دەپ جوسپارلانىپ وتىرعانىن ايتىپ ءوتتى. سالىستىرا كەتۋ ءۇشىن ايتساق, بۇل 2014-2015 جىلدارداعى دەڭگەيدىڭ جارتىسى عانا ەكەن. بۇل كورسەتكىشتىڭ ءوزى اۆتوكولىك نارىعىنىڭ ساۋىعىپ كەلە جاتقانىن بىلدىرەدى.
ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, كولەڭكەلى اۆتوكولىك يمپورتى جىلىنا 130 ملن دوللاردى نەمەسە 50 ملرد تەڭگەنى قۇرايدى. سوڭعى 4 جىلدا ونىڭ كولەمى 5 ەسە قىسقارعان. ا.ميسكارياننىڭ تۇسىندىرۋىنشە, رەسمي يمپورتتى سانى جاعىنان دا, ساپا تۇرعىسىنان دا باعالاي الساق, بۇل جىلىنا – 242 ملرد تەڭگە, ال «كولەڭكەلى» يمپورت كولەمىن ءدوپ باسىپ ايتۋ قيىن. 2015 جىلدارى جاڭا كولىكتەردىڭ 24 پايىزى زاڭسىز كىرگىزىلەتىن. بۇل ساناتقا نارىقتىڭ باسىم بولىگىن الىپ تۇرعان (44 پايىز) ەسكى كولىكتەردى قوسىڭىز.
قازىرگى كەزدە كەدەندىك سالىقتىڭ ناتيجەسىندە جاڭا كولىكتەردىڭ كولەڭكەلى يمپورتى 8 پايىزعا دەيىن ازايىپتى.
ء «بىزدىڭ بولجامىمىز بويىنشا, قازاقستانعا جىلىنا جالپى قۇنى 130 ملن دوللاردى قۇرايتىن كولىكتەر زاڭسىز كىرگىزىلەدى. بىراق سوعان قاراماستان 2019 جىلدىڭ 9 ايىندا 29 مىڭ ادام قازاقستاندا قۇراستىرىلعان كولىكتەردى تاڭداعان, بۇل – جالپى نارىقتىڭ 56 پايىزى. 21 مىڭنان اسا وتانداسىمىز شەتەلدىك كولىككە باسىمدىق بەرگەن. سونىڭ ىشىندە, رەسەيدەن كەلەتىن كولىكتەردىڭ ۇلەسى 15-17 پايىزدى قۇرايدى», دەدى ارتۋر ميسكاريان.
بيىل مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ بويىنشا 2824 بىرلىك جەڭىل كولىككە تاپسىرىس تۇسكەن, بۇل 18 ملرد تەڭگەنىڭ ءونىمى ەكەن. وسى تۇستا, ا.ميسكاريان كولىكتەردى جەتكىزۋشىلەر تاراپىنان زاڭبۇزۋشىلىقتار بولعانىن ايتىپ ءوتتى. قازاقستانداعى ۆەدومستۆولىق مەكەمەلەردىڭ ءبىرى بيىل رەسەيدە جاسالعان ۋاز كولىكتەرىنە تاپسىرىس بەرگەن. تۋرا سونداي كولىكتەر ءوزىمىزدىڭ وسكەمەن قالاسىندا دا قۇراستىرىلادى. «تەندەر جاريالاعان كوميسسيا ونى قالاي ماقۇلداعانىن بىلمەيمىن. بىراق كەيىن ءبىزدىڭ ارالاسۋىمىزبەن مۇنداي ولقىلىقتار تۇزەتىلدى», دەيدى ارتۋر ميسكاريان.
وتاندىق اۆتونىڭ شەتەلدىكىنەن ايىرماسى جوق
...باعاسى دا ءبىر دەڭگەيدە. ارتىقشىلىعى, وزىمىزدە وندىرىلگەن كولىكتى حالىق جەڭىلدەتىلگەن نەسيەمەن الا الادى. ال يمپورتتىق كولىككە مۇنداي جەڭىلدىكتەر جوق. وتكەن اپتادان بەرى ۇلتتىق بانك اۆتوكولىكتى جەڭىلدىكپەن نەسيەلەۋ باعدارلاماسىنا قوسىلدى.
«بۇعان دەيىن ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر اراسىندا 14,5 ملرد تەڭگەنىڭ ترانشى بولىنگەن بولاتىن, جىل سوڭىنا دەيىن تاعى 5,5 ملرد تەڭگە باعىتتالماق. بۇل نارىقتا وتاندىق كولىكتەردىڭ ساتىلىمىن تۇراقتاندىرىپ, ونىڭ ساتىلىمىن بۇرىنعى قالپىنا كەلتىرۋگە اسەر ەتىپ وتىر» دەيدى ا.ميسكاريان.
«قازاۆتوونەركاسىپ» وكىلدەرى بولسا, جەرگىلىكتى قۇراستىرۋ دەڭگەيىن ارتتىرۋ مەن كومپونەنتتەر بازاسىن كەڭەيتۋ وتاندىق اۆتوزاۋىتتاردىڭ ۆاليۋتالىق قۇبىلمالىققا تاۋەلدى بولۋىن تومەندەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى دەپ وتىر. وسىعان دەيىن «اۆتوديللەرلەردىڭ ساۋداسى بيىل جىل سوڭىنا قاراي 20-25 پايىزعا دەيىن وسەدى» دەگەن بولجامدار باتىلىراق ايتىلىپ كەلگەن بولاتىن. «قازاۆتوونەركاسىپ» وداعىنىڭ ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ توراعاسى ولەگ الفيوروۆ باعامنىڭ قازىرگى قۇبىلمالىعى تەك شيكىزات باعاسىنا تاۋەلدى ەمەس ەكەنىن ايتادى.
اۆتوكولىك نارىعى – قازاقستاندىق ريتەيلدىڭ ەڭ ءبىر تۇراقسىز سەگمەنتتەرىنىڭ ءبىرى. سول سەبەپتى الداعى ۋاقىتتا يمپورتتىق كولىكتەر باعاسى قايتا قارالۋى مۇمكىندىگىن سالا وكىلدەرى جوققا شىعارمايدى. جوعارىدا ايتىپ وتكەندەي, اۆتوكولىك نارىعى ماكروەكونوميكالىق جانە گەوساياسي فاكتورلاردىڭ اسەرىنە تاۋەلدى. شەتەل ۆاليۋتاسىنىڭ تۇراقسىزدىعىنان ديللەرلەر شەتەلدىك برەندتەردىڭ باعاسىن قايتا قاراۋى مۇمكىن. سونداي-اق اۆتوكولىك نارىعىنىڭ ساراپشىلارى باعانىڭ بۇرىنعى دەڭگەيدە ساقتالىپ قالۋىنا قويمالارداعى اۆتوكولىكتەردىڭ 80 پايىزى ەسكى باعامەن ساتىپ الىنعانى سەبەپ بولىپ وتىرعانىن ايتادى.
الماتى