باسقارۋ مەن باقىلاۋ بولەك دۇنيە

سودان دا بولسا كەرەك, مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ءوز جولداۋىندا باسقارىلاتىن ۋربانيزاتسيا تۋرالى ايتقان بولاتىن. سونىمەن قاتار قازاقستانداعى ۋربانيزاتسيا ۇدەرىسىنىڭ الا-قۇلا ەكەنىن ءارى ۋربانيزاتسيانىڭ الاڭداتارلىق استارى بار ەكەنىن تىلگە تيەك ەتكەن-ءدى.

پرەزيدەنت «ەڭ ءىرى ءۇش قالا اكىم­دىك­تەرىنىڭ قۇزىرەتىن, سونىڭ ىشىندە قالا قۇرىلىسى ساياساتى, كولىك ينفرا­قۇرىلىمى, قالا ساۋلەتىن قالىپتاستىرۋ سالاسىنداعى قۇزىرەتتەرىن كەڭەيتۋ كەرەك. رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالالارداعى حالىق سانىنىڭ كوپتىگى قازىرگى كەزدە ماقتانارلىق جاعداي ەمەس, كەرىسىنشە تۇرعىنداردىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق قاجەتتىلىكتەرىن تولىق قامتاماسىز ەتۋ تۇرعىسىنان الاڭداۋشىلىققا نەگىز بولىپ وتىر. ءىرى قالالاردىڭ تۇرعىندارى كوبەيىپ كەلە جاتقانى بايقالادى. سونىمەن قاتار جاڭا تۇرعىندارعا قولايلى جاعداي جاسالعان پاۆلودار جانە پەتروپاۆل سىندى قالالاردا ادامدار مەن ەڭبەك رەسۋرستارىنىڭ تاپشىلىعى بار» دەگەن بولاتىن. بۇل قازاقستانداعى ۋربانيزاتسيانىڭ كەيبىر قىرلارىن كورسەتەتىن ءتارىزدى.

اتاپ ايتقاندا, نۇر-سۇلتان, الماتى, شىمكەنت, اقتوبە قالالارى تۇرعىن­دا­رى­نىڭ سانى وسكەنىمەن, كەيبىر قالالارعا ازاماتتاردىڭ تىم قىزىعا قويمايتىنى بايقالادى. پرەزيدەنت ايتقان پەتروپاۆل مەن پاۆلودار ءتارىزدى قالالاردا ادامدار مەن ەڭبەك رەسۋرستارىنىڭ تاپشىلىعى كورىنىس بەرەتىن بولسا, بىزدە ۋربانيزاتسيا ۇدەرىسىن باقىلاۋدىڭ مۇمكىندىگى دە شەكتەۋلى ەكەنىن بايقاتادى. ياعني, بۇل جاعداي قالا جاعالاۋعا تىرىساتىنداردىڭ كوپ بولىگى مەگاپوليستەرگە قاراي ۇمتى­لا­تىنىن بايقاتادى. دەمەك ەڭبەك كۇشىن ءتيىستى وڭىرلەرگە باعىتتاۋ ىسىندە اتقارۋشى بيلىكتىڭ قولىنان كەلمەيتىن ءبىراز دۇنيە بار دەگەن ءسوز. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, قا­زاق­ستاندا ۋربانيزاتسيا ۇدەرىسىن ازىرگە تولىق باقىلاۋعا الىپ, باسقارۋ مۇمكىن بولماي تۇرعان سىڭايلى. ارينە ۋربانيزاتسيا ۇدەرىسىنىڭ ەرەكشەلىكتەرى مەن جۇزەگە اسۋ بارىسىن بيلىك نازاردان تىس قالدىرعان ەمەس. ەلباسىنىڭ جولداۋلارىندا دا, ەلدىڭ ستراتەگيالىق دامۋ جوسپارلارىندا دا بۇل ماسەلە نازاردان تىس قالعان جوق. ماسەلەن, 2017 قابىلدانعان «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2025 جىلعا دەيىنگى ستراتەگيالىق دامۋ جوسپارىندا» بەسىنشى رەفورما رەتىندە «مىقتى وڭىرلەر جانە ۋرباندالۋ» دەگەن باعىت بەلگىلەنگەن. وندا «رەفورما ءومىر ساپاسىنىڭ بازالىق دەڭگەيىن قامتاماسىز ەتۋ كەزىندە وڭىر­لەر اراسىنداعى الەۋمەتتىك-ەكونو­مي­كا­لىق ايىرماشىلىقتى قىسقار­تۋ­عا با­عىت­تال­عان. دامۋ وڭىرلەرگە ەكو­نو­مي­كالىق وكىلەتتىكتەردىڭ ۇلكەن بولى­گىن بەرۋ جانە وڭىرلىك باسشىلاردىڭ جا­ۋاپ­­­كەرشىلىك دا­رەجەسىن ارتتىرۋ, وڭىر­­لىك دەڭگەيدە ينۆەس­تيتسيالاردى تارتۋ تەتىكتەرىن جەتىل­دى­رۋ ەسەبىنەن قول جەتكىزىلەتىن بولادى. ۋر­بان­دانۋ پرو­تسەسى اگلومەراتسيالاردا عانا ەمەس, ەكو­نوميكالىق الەۋەتى بار ورتاشا قالا­لاردا دا قامتاماسىز ەتىلەتىن بولادى. الەۋمەتتىك جانە كولىكتىك ينفرا­قۇرىلىمدى دامىتۋ, بيزنەستى قول­داۋ جانە ءبىلىم بەرۋدىڭ وزىق پراكتيكاسىن تاراتۋ ەل بويىنشا ءومىر مەن جۇ­مىس ءۇشىن بازالىق جاعدايلاردى قام­تا­ما­سىز ەتەدى», دەلىنگەن. دەمەك مەملەكەت ۋربانيزاتسيا ۇدەرىسى وڭىرلەر ارا­سىن­داعى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ايىر­ما­شىلىقتاردى تەرەڭدەتپەۋى كەرەك ەكە­نىن جاقسى بىلەدى. سوعان سايكەس ساياسات جۇر­گى­زۋگە ۇمتىلادى.

 ۋربانيزاتسيانى باسقارۋ وڭاي ەمەس

ءبىزدىڭ ءسوز باسىندا پرەزيدەنت ق.توقاەۆتىڭ جولداۋىنان ءۇزىندى كەل­تى­رۋى­­مىزدىڭ وزىندىك سىرى بار. سەبەبى جول­­داۋداعى «رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالا­لارداعى حالىق سانىنىڭ كوپتىگى قازىر­گى كەزدە ماقتانارلىق جاعداي ەمەس, كەرى­سىنشە تۇرعىنداردىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق قاجەتتىلىكتەرىن تو­لىق قامتاماسىز ەتۋ تۇرعىسىنان الاڭ­داۋ­شىلىققا نەگىز بولىپ وتىر» دەگەن سويلەم ەرەكشە نازار اۋدارۋدى قاجەت ەتەتىن سياقتى. ويتكەنى ۋربانيزا­تسيامەن بىرگە قالالارعا قاتىستى ءتۇرلى ماسەلەلەر دە كوبەيەدى. ماسەلەن, قالا تۇرعىندارىنىڭ سانى كوبەيگەن سايىن ولاردى جۇمىسپەن, باسپانامەن قامتاماسىز ەتۋ, بالالار ءۇشىن مەكتەپتەر مەن بالاباقشالار سالۋ, ينفراقۇرىلىمداردى جەتىلدىرۋ, ەنەرگيا تاپشىلىعىن بولدىرماۋ, ەكولوگيالىق ماسە­لەلەردىڭ تۋىنداۋىنىڭ الدىن الۋ, ءتىپتى قالا تۇرعىندارىنىڭ وزىندىك مادە­نيەتى مەن تانىم-تۇسىنىكتەرىن قالىپ­تاستىراتىن تەتىكتەر قاراستىرۋ, جاعىم­سىز ستەرەوتيپتەردىڭ پايدا بولۋى­نا جول بەرمەۋ, «جاتاقتار» قاتارىنىڭ ءوسۋىن ازايتۋ قاتارلى سانسىز ماسەلەنى شەشۋ­گە بيلىكتىڭ ارالاسۋى قاجەت بولادى. سون­دىقتان ءدال قازاقستان جاع­دايىن­­دا رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالا­لارداعى حالىق سانىنىڭ وسكەنى ماق­تا­نار­لىق دۇنيە ەمەس. ءارى قالالاردا قا­لىپتاسقان الەۋمەتتىك ماسەلەلەر ۋربا­­نيزاتسيا ۇدەرىسىن باسقارۋدى قيىن­دا­تا تۇسپەك. بيۋدجەتكە قوسىمشا سالماق تۇسىرەدى. ايتالىق, قالالاردا تۇر­عىن­داردىڭ ءبىر ماسەلەسىن شەشۋگە مۇم­كىن­­دىك تۋسا, كەلەسىسى پايدا بولاتىن دەڭ­گەيگە جەتتىك. وسىدان ءبىراز جىل بۇرىن ءىرى قالالاردىڭ توڭىرەگىندەگى ەلدى مەكەندەردىڭ ينفراقۇرىلىمىن قا­لىپ­­تاستىرۋ وتە وزەكتى ماسەلە بولاتىن. اۋىز سۋ, ەلەكتر جەلىلەرى, جول سياقتى ماسە­لەلەر ءالى كۇنگە تولىق شەشىلمەي قالدى دا, الماتى, نۇر-سۇلتان ءتارىزدى اگلومەراتسيالاردىڭ ىرگەسىندە «جاتاققا» اينالىپ كەتۋ قاۋپى بار ەلدى مەكەندەر پايدا بولدى. اتقارۋشى بيلىكتىڭ قالا ماڭىنان جەر تەلىمدەرىن بەرۋگە مورا­توري جاريالاۋى دا ءالى كۇنگە ماسە­لەنى شەشكەن جوق. ماسەلەن, نۇر-سۇلتان قالاسىنان 10 شاقىرىم جەردەگى تالاپ­كەر ەلدى مەكەنىنە اۋىز سۋ ءالى جەتكىزىلگەن جوق, 35 شاقىرىم جەردەگى ىنتىماق اۋىلىنىڭ جولى مۇلدەم ىسكە العىسىز بولىپ قالدى. ايتا بەرسە مىسال جەتەدى. ال بۇل ەلدى مەكەندەردىڭ تۇرعىندارى ومىرلەرىن قالامەن بايلانىستىرادى. ودان بولەك بيلىكتىڭ بىرقاتار ۋادەسى مەن جوسپارى دا ۋربانيزاتسيا ۇدەرىسىنە ارالاسۋشىلار قاتارىن ءوسىرىپ جىبەرۋى مۇمكىن. مىسال رەتىندە 2025 جىلعا دەيىن كوپ بالالى وتباسىلار ءۇشىن 40 مىڭ جالدامالى پاتەر سالۋ باستاماسىن الايىق. Nur Otan پارتياسىنىڭ ءحVىىى سەزىندە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تاپسىر­ماسىنا سايكەس جۇزەگە اسىرىلا باستاعان بۇل باستامانىڭ كوپ بالالى وتباسىلاردىڭ ماسەلەسىن شەشۋگە تيگىزەر پايداسى زور بولارى ءسوزسىز. بىراق ۋربانيزاتسيا تۇرعىسىنان قاراستىرعاندا اتالعان جوسپاردىڭ كەرى اسەرى دە بولۋى مۇمكىن ەكەنىن ەسكەرۋ قاجەت. 40 مىڭ پاتەردىڭ كوبى قالالاردا سالىناتىنىن ەسكەرسەك, بۇل ءوز كەزەگىندە كوپتەگەن وتباسىنىڭ قالا­عا كوشىپ كەلۋىنە اسەر ەتۋى مۇمكىن. ويت­كەنى ولار دا الگى 40 مىڭ پاتەردەن ءۇمىت ەتەتىنىن جوققا شىعارماۋ كەرەك. ءارى قازىردىڭ وزىندە قالاعا تىركەلىپ, بولا­شاقتا الگى پاتەرلەردىڭ ءبىرى بۇيىرا ما دەگەن ۇمىتپەن جۇرگەندەر بولۋى بەك مۇمكىن. وزدەرى اۋىل­­دا تۇرعانىمەن قالاعا تىركەلگەندەرگە قاتىستى مىسال جەتىپ ارتىلادى. ماسەلەن, نۇر-سۇلتان قالاسىنان 15 شاقىرىمداي جەر­دەگى قوياندى اۋىلىندا 30 مىڭعا جۋىق تۇرعىن بار. بىراق ەلدى مەكەنگە تىركەلگەندەرى 10 مىڭعا دا جەتپەيدى. كوبى قالاعا تىركەلگەن. ويتكەنى قالادا تىركەۋدىڭ بولۋى باسپانالى بولۋ ءۇشىن ءۇمىت سىيلايدى. ءارى قالا تۇرمىسىنىڭ اۋىلدى جەرلەرگە قاراعاندا جاقسى بولاتىنىن, «قالا جاعالاعاننىڭ وزەگى تالمايتىنىن» بۇقارا جاقسى بىلەدى. دەمەك ۋربانيزاتسيانى باسقارىلاتىن دەڭگەيدە ۇيىمداستىرۋ قيىن ءىس بولىپ وتىر. دەگەنمەن وڭىرلەردى دامىتۋ ارقىلى ۋربانيزاتسيا ۇدەرىسىن بەلگىلى ءبىر مولشەردە ىڭعايعا كوندىرۋگە بولاتىنىن ايتاتىن ساراپشىلار دا بار.

الەۋمەتتانۋشى شىڭعىس تورەزدىڭ ايتۋىنشا, باسقارىلاتىن ۋربانيزاتسيا ءىجو-ءنىڭ شيكىزاتتىق ەمەس بولىگىن ارتتىرۋعا ىقپالىن تيگىزەتىن ماڭىزدى پروتسەسس. تاۋار ءوندىرۋ مەن قىزمەتتىڭ بەلگىلى ءبىر باعىتتارىنا ماماندانعان ايماقتاردى ەكونوميكالىق درايۆەر­گە اينالدىرۋ رەسپۋبليكانىڭ ءار ماكرو­وڭى­رىندە حاب ورتالىقتار قۇرۋ ارقىلى عانا جۇزەگە اسادى. ولار كاپيتالدى, رەسۋرستاردى, الدىڭعى قاتارلى تەحنولوگيالاردى, كوشى-قون اعىندارى مەن تابيعي ۋربانيزاتسيانى ءبىر جەرگە شوعىرلاندىرا الاتىن ورتالىق قىز­مەتىن اتقارۋى كەرەك. سوندا عانا ۋربا­ني­زاتسيانى باسقارۋدىڭ بەلگىلى ءبىر مۇم­­كىندىكتەرى تۋادى. ەلىمىزدىڭ كەي­بىر وڭىرلەرىندە وسى پروتسەستىڭ دامۋى ولار­دىڭ ەكونوميكالىق ءوسۋدىڭ پوستيندۋستريالدى سەرۆيستىك ورتالىقتارىنا اينال­دىرۋعا باعىتتالعاندىعىمەن تۇ­سىن­­دىرىلەدى.

– العا قويعان ماقساتقا جەتۋ ءۇشىن ساۋات­تى ستراتەگيالىق جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ قاجەت. ونسىز وڭىرلەر اراسىنداعى ايىرماشىلىقتى جويۋ, كوشى-قون ۇدە­رى­­سىنىڭ ءبىر باعىتتا ءجۇرۋىن تەجەۋ مۇمكىن ەمەس. مەگاپوليستەرگە اعىلعان جۇرت­تى وبلىس ورتالىقتارى مەن شاعىن قالا­لار­دا شوعىرلاندىرۋ دا نەعايبىل. ويت­كە­نى وڭىرلەردىڭ ەكونوميكالىق مۇم­كىن­دىگى مەن سول ايماقتارعا ءتان الەۋ­مەت­تىك جاعدايدىڭ الا-قۇلا بولۋى ءوز اسەرىن تيگىزبەي قويمايدى. سوندىقتان ۋربانيزا­تسيا­نى باسقارۋ تىم قيىن ءىس ەكەنىن مويىن­داي وتىرىپ, ونى باسقارۋ مۇم­كىن­دى­گىنىڭ دە بار ەكەنىن جوققا شىعار­ماي­مىز, – دەيدى الەۋمەتتانۋشى.

 قالالىقتاردىڭ ءومىر جاسى ۇزاق بولادى

ۋربانيزاتسيا ۇدەرىسىنىڭ جاعىمدى تۇستارى مول ەكەنىن ساراپشىلار ءجيى ايتادى. اسىرەسە ەكونوميكالىق تيىم­دى­لىگى جوعارى بولسا كەرەك. دەگەن­مەن ۋربانيزاتسيانىڭ الەۋمەت ءۇشىن دە مول پايداسى بولاتىنىن جوققا شىعار­ماي­مىز. ەڭ الدىمەن ۋربانيزاتسيا حالىقتىڭ دەنساۋلىعىن جاقسارتۋعا, ءومىر جاسىن ۇزارتۋعا ايتارلىقتاي سەپتىگىن تيگىزەدى. ويتكەنى قالالىقتاردىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ مەن بىلىمگە ايرىقشا كوڭىل بولە­تىنى بايقالادى. 2018 جىلعى ما­لى­مەت­­تەرگە قاراعاندا, ءبىزدىڭ ەلدە مەگاپوليس تۇرعىندارىنىڭ ورتاشا ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعى ەلدەگى جالپى كورسەتكىشتەن 3-3,2 جىلعا ۇزاق ەكەنى بايقالادى. ماسە­لەن, قازاقستاندا 2018 جىلى ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعى شامامەن 73 جاس بولسا, الماتىدا بۇل كورسەتكىش 76, نۇر-سۇلتاندا 76,2 جاسقا جەتكەن. ەكولو­گيا­لىق احۋالى جاقسى كەيبىر ايماق­تاردا ايىرماشىلىق 6 جىلعا دەيىن بارادى. دەمەك قالادا ءومىر ءسۇرۋ ادامدارعا بىرنە­شە جىل ۇزاق ءومىر ءسۇرۋ مۇمكىندىگىن سىي­لايدى دەگەن ءسوز. جاعدايدىڭ بۇلاي قا­لىپ­تاسۋىنا مەديتسينا مەكەمەلەرىنىڭ قولجەتىمدىلىگى مەن ساپاسى دا اسەر ەتەتىن بولسا كەرەك. ودان بولەك قالالىقتار تۇتى­ناتىن ازىق-ت ۇلىكتىڭ دە ءار الۋان بولا­تىنىن نازاردا ۇستاۋ كەرەك. ءتىپتى قورا­سىندا مالى بار اۋىل تۇرعىندارىنا قا­را­عاندا قالالىقتار ەتتى كوبىرەك جەي­تىنى انىقتالعان. 2017 جىلى قالا تۇرعىندارى جان باسىنا شاققاندا 76 كيلو ەت جەسە, اۋىلدىقتار 69 كيلو ەت تۇتىنعان. ال ەتتى ەڭ كوپ جەيتىن تۇر­عىندارى بار ءوڭىر اتىراۋ وبلىسى. وندا ءار تۇرعىن جىلىنا 89 كيلو ەت جەيتىنى بەلگىلى بولعان. الماتى قا­لاسىنىڭ تۇرعىندارى 85 كيلو تۇ­تىنادى ەكەن. مۇنىڭ ءوزى كەيبىر ستە­رەو­تيپتەردى وزگەرتۋگە جەتەتىن دەرەك. ياعني, «قالادا ەت از» دەيتىن تۇسىنىك شىن­دىققا جاناسپايدى. ارينە «ازىق-ت ۇلىك سەبەتىنە» كىرەتىن ونىمدەردى قالاعا ەرتە­رەك ورنىققان تۇرعىندار كوبىرەك پايدالاناتىنىن ەسكەرۋ كەرەك. ودان بولەك قالالىقتاردىڭ بوس ۋاقىتى مەن دەمالىسىن وتكىزەتىن ورىندارى دا مول بولادى. قالا ۋ-شۋعا تولىپ تۇر دەگەنمەن ادام ءومىرى ءۇشىن قولايلى ورتا كوبىرەك. بىراق قالاعا كەيىنگى جىلدارى كوشىپ كەلگەندەردىڭ بارلىعىنىڭ داستارقانى «مايلى» بولا قويماۋى مۇمكىن ەكەنىن دە جوققا شىعارماعان دۇرىس. قالاداعى الەۋمەتتىك ماسەلەلەردىڭ كوبى دە ۋربانيزاتسيا ۇدەرىسىنە كەيىنگى جىلدارى قوسىلعانداردىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىنە قاتىستى بولاتىنى سودان.

 ودان بولەك اۋىلدان قالاعا اعىلعان­دار­دىڭ جاڭا ورتاعا بەيىمدەلۋى, قالا­لىق مادەنيەتكە ۇيرەنىسۋى ءتارىزدى «قىزىق­تا­رى» بولاتىنى دا بەلگىلى. پاتەر جالداۋشىلار, كوتەرمە جۇمىس ىستەيتىندەر, ءتىپتى جەڭىل جۇرىسكە سالىناتىندار مەن قىلمىس جاسايتىنداردىڭ دا باسىم بولىگى بايىرعى قالا تۇرعىندارى ەمەس, قالاعا كەيىنىرەك كەلگەندەردىڭ ارا­سىندا جيىرەك كەزدەسەدى. وعان باس پرو­كۋراتۋرانىڭ قۇقىقتىق ستاتيستيكا كومي­تەتى سايتىنداعى مۋلتي­مە­ديالىق كارتانى باقىلاپ وتىرعان كەز كەلگەن ادامنىڭ كوزى جەتەدى. قالا تۇر­عىن­دا­رى­نىڭ تانىم-تۇسىنىگى مەن تۇرمىسىن, ۋربانيزاتسيانىڭ مادەني, الەۋمەتتىك, رۋحاني قىرلارىن زەرتتەۋ بىزدە تىم سيرەك. مۇنداي زەرتتەۋلەرسىز ۋرباني­زا­تسيا­نى باسقارۋ مەن باقىلاۋ دا قيىنعا سوعا­تىنىن ۇمىتپاعان ابزال. سون­دىق­تان مادەنيەتتانۋشىلار مەن الەۋ­مەت­تا­نۋشىلاردىڭ ۋربانيزاتسيا ۇدەرىسىنە ايرىق­شا نازار اۋدارعانى قاجەت بولىپ تۇر. ازىرگە ەلىمىزدەگى ۋربانيزاتسيا حح عاسىر­دىڭ باسىنداعى ەۋروپاداعىداي ءوتىپ جاتقان سياقتى. سىرت كوزگە سولاي. ايگىلى «تيتانيك» فيلمىندە كەمەنىڭ تومەن­گى بولىگىندەگى كايۋتالارعا اسىعاتىن جۇرت بولۋشى ەدى عوي, بىزدەگى ۋربانيزاتسيا تۋرا سونداي. تاۋەكەل ەتە الاتىن, بىراق جيعان-تەرگەنى از ادامدار عانا ۋربانيزاتسيا ۇدەرىسىنە بەلسەندى قاتىسىپ جاتىر.

 ۋربانيزاتسيا دامۋ كورسەتكىشى بولا المايدى

بۇۇ ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك ماسە­لەلەر دەپارتامەنتى جىل سايىن ازىر­لەيتىن ۋربانيزاتسيا كورسەتكىشتەرى رەي­تينگىندە قازاقستان 2018 جىلى 103-ورىندا تۇر. Urban Population Index-2018 زەرتتەۋىنە 195 مەملەكەت قا­تى­­­سىپتى. ماماندار 1980 جىلدان بەر­گى دەرەكتەردى سالىستىرادى. ەكى-ءۇش جىلدا ءبىر رەت جاريالاناتىن رەيتينگتە ۋربا­ني­زاتسيا دەڭگەيى 100 پايىزعا جەتكەن 5 مەملەكەت بار. ولار – گونكونگ, كۋۆەيت, موناكو, ناۋرۋ, سينگاپۋر. ودان سوڭ 99,1 پايىزدىق كورسەتكىشپەن قاتار مەملەكەتى ورنالاسىپتى. تۇركىتىلدەس ەلدەردىڭ ىشىن­دە ۋربانيزاتسيا كورسەتكىشى ەڭ جوعا­رى مەملەكەت – تۇركيا. ونداعى قالا حالقىنىڭ سانى – 74,6 پايىز. رەيتينگتە 58-ورىندا تۇر. پوستكەڭەستىك ەلدەر ىشىندە بەلارۋس مەملەكەتى 78,1 پايىز­دىق ۋربانيزاتسيا كورسەتكىشى ارقىلى 48-ورىنعا جايعاسقان. ودان سوڭ رەسەي 74,3 پايىزبەن 60-ورىندا بولسا, ۋكراينا 69,2 پايىزبەن 71-ورىندا. قازاقستان 57,3 پايىزبەن 103-ورىندا تۇر. دەگەنمەن ستاتيستيكا اگەنتتىگىنىڭ 2019 جىلعى 16 قازانداعى دەرەگىنە قاراعاندا, ءبىزدىڭ ەلدە قالا تۇرعىندارىنىڭ ۇلەسى 58,3 پايىز بولىپتى. دەمەك الگى رەيتينگتە ورنىمىز ءسال جوعارىلاعان بولۋى مۇمكىن. تەك ونى ازىرگە بىلمەيمىز. ويتكەنى رەيتينگ ەكى-ءۇش جىلدا ءبىر رەت جاسالادى. سويتە تۇرا حالقىنىڭ سانى 3 ملن-عا جاڭادان جەتكەن موڭعوليا قالا تۇرعىندارىنىڭ ۇلەسى 68,4 پايىزعا جەتكەندىكتەن الگى رەيتينگتە 76-ورىنعا شىققان. بىراق اتالعان ەلدىڭ دامۋ دەڭگەيى قازاقستانعا جەتە قويمايتىنىن جۇرت جاقسى بىلەدى. دەمەك ۋربانيزاتسيا دامۋ كورسەتكىشى ەمەس, دامۋ فاكتورى بولماق. ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى قايىربەك ارىستانبەكوۆ تە بۇل تۇجىرىممەن كەلىسىپ وتىر. «ۋربانيزاتسيا دامۋ كور­سەت­كىشى بولا المايدى. كەرىسىنشە, بۇل ەكونوميكالىق دامۋعا ىقپال ەتەتىن فاكتور. ۋربانيزاتسيا ونەركاسىپ, قىزمەت كور­سەتۋ سالالارىنىڭ دامۋىنا بارىنشا ىقپال ەتەدى», دەيدى عالىم. ەكو­نو­ميستىڭ سوزىنە ەلىمىزدەگى قىزمەت كور­سەتۋدىڭ 94 پايىزى, وندىرىلەتىن ونەر­كاسىپ ونىمدەرىنىڭ 40 پايىزى قالا­لار­دىڭ ۇلەسىنە تيەتىنى ناقتى دالەل. وعان قوسا نەگىزگى كاپيتالعا سالىنعان ينۆەستيتسيانىڭ 47 پايىزى اگلومەراتسيالار مەن وبلىس ورتالىقتارىنا شوعىرلانىپتى. كوتەرمە جانە بولشەك ساۋدا اينالىمىنىڭ 96 پايىزى قالا­لار­دىڭ ەنشىسىندە. ال الەمدە بۇل كور­سەت­كىش تىپتەن جوعارى. ماسەلەن, ءبىر عانا توكيونىڭ ىشكى جالپى ءونىمى يسپانيانىڭ ءىجو-سىنەن اسسا, لوندوننىڭ ءىجو-ءسى شۆەتسيانىڭ ىشكى جالپى ءونىمى كولەمىنەن ارتىق. بۇۇ دەرەكتەرىنە قاراعاندا 2030 جىلعا قاراي جاھانداعى 600 قالا ءىجو كولەمىنىڭ 60 پايىزىن بەرۋگە قابىلەتتى بولادى ەكەن. مۇنىڭ ءوزى ۋربانيزاتسيا رەيتينگى مەن دامۋ كورسەتكىشى بولەك ەكەنىن اڭعارتسا كەرەك. ايتپەسە Urban Population Index رەيتينگىندە قالاعا شوعىرلانعان تۇرعىندارىنىڭ سانى بىزدەن الدەقايدا مول ەلدەر جەتىپ ارتىلادى. تەك ولاردىڭ دامۋ دەڭگەيى بولەك.

ء تۇيىن

قازاقستانداعى ۋربانيزاتسيانىڭ قار­­­قىندى جۇرگەن كەزى 1960-1990 جىل­دار­عا سايكەس كەلەدى. سول كەزدە قالا تۇر­عىن­دا­رىنىڭ سانى 44-تەن 56 پايىزعا دەيىن ءوستى. 1990-2019 جىلدار ارالىعىندا قالالىقتاردىڭ سانى نەبارى 2,3 پايىزعا ءوسىپ, ەل حالقىنىڭ 58,3 پايىزىن قۇراعان. ونىڭ وزىندە ۋربانيزاتسيا قارقىندى ءجۇرىپ جاتقان ءتورت قالا بار. ولار – الماتى, اقتوبە, شىمكەنت جانە نۇر-سۇلتان قالالارى. بالكىم بۇدان بىلاي بۇل تىزىمگە تۇركىستان قوسىلۋى مۇمكىن. بىراق ازىرگە ونداعى وزگەرىستەر جايلى دەرەك از. ال اتالعان ءتورت قالانى جەكە-جەكە تالداساق, الماتى تۇرعىندارىنىڭ سانى 1999-2017 جىلدار ارالىعىندا 1,6 ەسە, اقتوبە تۇرعىندارى 1,9 ەسە, شىم­كەنتتىكتەر 2,6 ەسە وسسە, استا­نا­لىق­تار سانى 3,2 ەسەگە ءوسىپتى. مۇنىڭ ءوزى ەلى­مىزدەگى ۋربانيزاتسيانىڭ وسىناۋ ءتورت باعىتتا عانا قارقىندى ەكەنىن بايقا­تا­تىن بولسا كەرەك.

جالپى, ەلىمىزدەگى وڭىرلەر اراسىنداعى دامۋ مەن باسەكەلەستىك دەڭگەيى ءالى دە الشاق كۇيى قالىپ وتىرعان جايى بار. تۇستىك پەن تەرىسكەيدەگى قوس وبلىستا بيىل ورتاشا جالاقى 130 مىڭ تەڭگە شاماسىندا بولسا, ەلوردادا 287 مىڭ, الماتىدا 227 مىڭ تەڭگەدەن اسىپتى. وزگە دە تولىپ جاتقان ايىرماشىلىقتاردى ەسكەرسەك, بۇقارانىڭ مەگاپوليستەرگە قاراي اعىلماسىنا امال بار ما؟! ەندەشە, ۋربانيزاتسيانى باسقارۋدىڭ جالعىز تەتىگى – وڭىرلەردى دامىتۋ عانا.