ەلىمىزدە ءداستۇرلى مەديتسينا وكىلدەرى كوپتەن بەرى وتكىزۋدى جوسپارلاپ جۇرگەن « ۇلى دالا ەمى» اتتى ءى ۇلتتىق كونفەرەنتسياسى ءوتتى. حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن اۋقىمدى جيىن ءداستۇرلى مەديتسينا ادىستەرىن جاڭعىرتۋدى كوزدەيدى.قازاقستان حالقىنىڭ ەتنوستىق-ءداستۇرلى مەديتسيناسىنا ارنالعان جيىنعا 20 مەملەكەتتەن عىلىمي دارەجەلەرى بار 200-گە تارتا دەلەگات قاتىسىپ, 17 باعىتتا اۋقىمدى بايانداما جاسادى.
ەڭ باستىسى, ءۇش كۇن بويى تولاسسىز جۇرگەن اۋقىمدى جيىندا شارتاراپتان كەلگەن شيپاگەرلەر پايدالى دا قىزىقتى ماعلۇماتتارعا قانىعىپ, وزدەرىنە قاجەتتى دەپ تاپقان شەبەرلىك دارىستەرىنە قاتىسۋعا قول جەتكىزدى.
ءۇندى مەديتسيناسىنداعى «ايۋۆەردا» مەن «يوگا» سەكتسياسىنىڭ ءوزى ءتۇرلى تاقىرىپتارعا تاراتىلىپ, مەديتسيناداعى ءبيدىڭ شيپالىق ءرولى باياندالدى. سول سياقتى ستاروۆەرلەردىڭ مەديتسيناسى, فيتوتەراپيا, مانۋالدى تەراپيا, وستەوپاتيا مەن ەمدىك ۋقالاۋ, اپيتەراپيا, ءداستۇرلى قىتاي جانە كورەي, ۇيعىر مەديتسيناسى, گيرۋدوتەراپيا, گومەوپاتيا, ەتنوستىق مەديتسينا سىندى 8 سەكتسيا جۇمىس ىستەدى جانە سەكتسيالارعا بولىنگەن تاقىرىپتاردىڭ ءوزى دە عىلىمي تۇرعىدا جان-جاقتى قاراستىرىلدى.
–قازىرگى تاڭدا دۇنيە جۇزىندە ءداستۇرلى مەديتسينا مەن حالىقتىق مەديتسينانىڭ ءرولى مەن تانىمالدىلىعى ارتىپ كەلە جاتقانى بايقالادى. الەمنىڭ كوپتەگەن ەلدەرىندە جەرگىلىكتى تۇرعىندار ءۇشىن حالىقتىق مەديتسينا مەديتسينالىق-سانيتارلىق كومەكتىڭ نەگىزگى جانە قولجەتىمدى ءتۇرى بولىپ سانالادى. بىرقاتار ەلدە حالىقتىق مەديتسينا – ءداستۇرلى مەديتسينا دەگەن اتاۋعا يە. ال دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ 2014-2023 جىلدارعا ارنالعان حالىقتىق مەديتسينا سالاسىنداعى ستراتەگياسىندا حالىقتىق مەديتسينا مەن ءداستۇرلى مەديتسينانى جاقىن جىلداردا دامىتۋدىڭ باعىتتارى انىقتالعان. ياعني, ستراتەگيا حالىقتىق جانە ءداستۇرلى مەديتسينانىڭ الەۋەتىن پايدالانۋدا ددۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ قولداۋى مەن كۇش سالۋىن قاراستىراتىن نەگىزگى ماقساتتاردى ايقىندايدى. ستراتەگيادا ونىمدەردى, ءداستۇرلى مەديتسينا ماماندارىنىڭ تاجىريبەسى مەن قىزمەتىن باقىلاۋ ارقىلى حالىقتىق جانە ءداستۇرلى مەديتسينانى قاۋىپسىز ءارى ءتيىمدى پايدالانۋعا ۇلكەن ءمان بەرىلگەن. سونداي-اق ددۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەر ءوز ەلدەرىندەگى حالىقتىق جانە ءداستۇرلى مەديتسيناعا بايلانىستى جاعدايلاردى ساراپتاپ, ەلەكتەن وتكىزىپ, ودان كەيىن ونىڭ ساياسي شارالارىن, ءتارتىبى مەن جەتەكشىلىگىن جاساپ, ەنگىزىپ وتىرۋعا ءتيىستى ەكەنى ايتىلعان, – دەيدى ۇعا اكادەميگى, دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ «دارىلىك زاتتار مەن مەديتسينالىق بۇيىمداردى ۇلتتىق ساراپتاۋ ورتالىعىنىڭ» كلينيكالىق فارماكولوگى رايسا كۇزدەنباەۆا.
ءداستۇرلى مەديتسينانىڭ ەڭ ماڭىزدى مىندەتى – ناۋقاسقا دەر كەزىندە بىلىكتى ماماننان كەرەكتى مەديتسينالىق كومەك العان كەزدە پايداسىنىڭ بولۋى. قازىر ددۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەر ستراتەگيانى جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا ناقتى ءبىر تابىستارعا جەتىپ وتىرعانىمەن, تۇيتكىلدەر دە جوق ەمەس. بۇل ماسەلەلەر حالىقتىڭ دەنساۋلىعىن نىعايتۋدا ءداستۇرلى جانە حالىقتىق مەديتسينانىڭ ءرولىن بارىنشا كەڭ ءتۇسىنىپ, قاراستىراتىن ءتيىستى نورماتيۆتىك قۇجاتتاردى قابىلداۋ ارقىلى شەشىلمەك.
–دەمەك, بۇل ماسەلەلەر ءبىزدىڭ ەلىمىزدى دە اينالىپ وتپەيدى. سەبەبى ادام ەمدەۋدىڭ ىقىلىم زامانداردان كەلە جاتقان ءادىسى ءالى دە رەسمي تۇردە قازاقستاندا دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىنىڭ ءبىر بولىگى رەتىندە باعالانىپ وتىرعان جوق. سوندىقتان دا ءبىر جاعىنان بۇل كونفەرەنتسيا سايكەس شەشىمدەر قابىلداۋ ءۇشىن مەديتسينا سالاسى باسشىلارىنىڭ نازارىن اۋدارۋدى كوزدەيدى, – دەدى «كومپلەمەنتارلىق جانە ءداستۇرلى حالىقتىق مەديتسيناسى ماماندارىنىڭ قوعامى» رقب پرەزيدەنتى نازيگۇل قوڭىرتاەۆا.
ءوز كەزەگىندە «جاس-اي» حالىقارالىق مەديتسينا ورتالىعىنىڭ باس ديرەكتورى, مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور جاسان زەكەي ۇلى: « ۇلى دالا ەمى – تاريحى كۇردەلى, قاتپارى تەرەڭ, كيەلى عىلىم. الەمنىڭ اتاقتى عالىمدارى مويىنداعان ۇلى دالا ەمى تۇرلەرى تەك شىعىس مەديتسيناسىنىڭ عانا ەمەس, بۇكىل الەم مەديتسيناسىنىڭ قازىناسىنا اينالىپ وتىر. كونفەرەنتسيانىڭ ماقساتى – رۋحاني قۇندىلىقتاردى, ەتنوستىق-ءداستۇرلى مەديتسينا ادىستەرىن جاڭعىرتۋ, قازاقستان حالقىنىڭ ءومىرىن ۇزارتۋ, سونداي-اق ەتنوستىق-ءداستۇرلى مەديتسيناعا قاتىسى بار ءار سالا ماماندارىن بىرىكتىرۋ», دەدى.
ماسەلەن, قازاق حالىق مەديتسيناسى رەسمي تۇردە قىتايدا ماتەريالدىق ەمەس مادەني مۇرالاردىڭ مەملەكەتتىك كاتەگوريالارى تىزىمىنە ەنگەن. ۇرىمجىدەگى شىڭجاڭ مەديتسينالىق ۋنيۆەرسيتەتىندە قازاق حالىق مەديتسيناسى تولىق وقىتىلادى ەكەن. بۇل تۋرالى حابار تاراتقان «سينحۋا» اگەنتتىگى قازاق حالىق مەديتسيناسى فاكۋلتەتىندە قازاقتار عانا ەمەس, ۇيعىر, تاتار جانە قىرعىز ستۋدەنتتەرى دە ءدارىس الاتىنى تۋرالى جازادى. سونداي-اق فاكۋلتەتتە قازاق حالىق مەديتسيناسىنىڭ شەجىرەسى, ادامنىڭ تابيعاتپەن, جان-جانۋارلار, وسىمدىكتەر الەمىمەن ءوزارا قارىم-قاتىناسىنىڭ فيلوسوفياسى جانە دەرتتى انىقتاۋ مەن ەمدەۋ جولدارى كەڭىنەن وقىتىلادى. قىتايلار دا قازاق حالىقتىق مەديتسيناسىنا ۇلكەن قىزىعۋشىلىق تانىتادى.
–وقۋ ۇدەرىسىندە ارناۋلى وقۋلىقتار مەن وقۋ قۇرالدارى جانە 5 عاسىر بۇرىن جازىلعان, قازاق حالىق مەديتسيناسىنىڭ كوپعاسىرلىق ەمدەۋ تاجىريبەسىنە نەگىزدەگەن وتەبويداق تىلەۋقابىل ۇلىنىڭ «شيپاگەرلىك بايانى» كىتابىنان تراكتاتتار قولدانىلاتىنى جازىلعان, – دەيدى اكادەميك رايسا كۇزدەنباەۆا.
سونىڭ ىشىندە قازاق حالىق مەديتسيناسىندا كوبىنەسە وسىمدىكتەر مەن جان-جانۋارلاردىڭ مايىنا بايلانىستى ەم تۇرلەرى كەڭىنەن تانىمال بولعانى, كوشپەندى ءومىر سالتىن ۇستانعان قازاقتار اڭشىلىق پەن مال ءوسىرۋدىڭ سان- عاسىرلىق جولىندا اڭ-قۇستاردىڭ ءتۇرلى اعزالارىن ءارتۇرلى دەرتتەرگە وتە ءتيىمدى پايدالانا بىلگەنى دە ناقتى سيپاتتالادى. ال وسىمدىكتەر مەن شوپتەردىڭ قانداي ەمدىك قاسيەتتەرگە يە ەكەنىن تەرەڭ مەڭگەرگەن قازاقتار ادامداردىڭ ءاربىر اعزاسى مەن ونىڭ قىزمەتىن جەتىك ءبىلىپ قانا قويماي, كەز كەلگەن كەسەلدەن ەمدەپ وتىرعان. ارينە ادام ەمدەۋدىڭ ەجەلگى ادىستەرى قازىرگى زاماناۋي مەديتسينادان ايىرماشىلىعى ايتارلىقتاي بولعانىمەن, دالا شيپاگەرلەرى ەرەكشە بايقامپازدىق پەن ومىرلىك تاجىريبەگە سۇيەنەدى.
سوندىقتان دا وسى زاماننىڭ وقىمىستىلارى دا, مەديتسينا مايتالماندارى دا ادام دەنساۋلىعىن نىعايتىپ, ءتۇرلى دەرتپەن كۇرەسۋگە كەشەندى تۇردە كەلۋ كەرەكتىگىن ءتۇسىنىپ وتىر. كوزدەگەن ماقساتقا جەتۋ ءۇشىن دارىگەرلەر ەندىگى جەردە ءداستۇرلى مەديتسينانى جوققا شىعارا المايدى.
وعان قوسا, ءداستۇرلى مەديتسينانىڭ ءوزىن تۋريزم مەن تابىستىڭ كوزىنە اينالدىرىپ وتىرعان ەلدەر بار ەكەنىن دە جوققا شىعارماۋىمىز كەرەك. ماسەلەن, وسى كونفەرەنتسيادا ەتنوستىق مەديتسينا تۋرالى ءسوز بولعان كەزدە ءۇندىستاننان كەلگەن ماماندار 800-گە تارتا وزىندىك ءتىلى بار ءۇندى ءبيىنىڭ ەمدىك اسەرلەرى تۋرالى بايانداسا, قازاقتار «قارا جورعا» مەن «بۇركىت» ءبيىن العا تارتتى.
قىسقاسى, قازىر قازاقستاندا دا ءشوپتىڭ ەمدىك قاسيەتتەرىن تاماشا قولدانىپ وتىرعان فيتوتەراپەۆتەر, س ۇلىك سالاتىن, ينەمەن, نۇكتەلىك ۋقالاۋمەن ەمدەيتىن تاجىريبەلى ماماندار كوپتەپ تابىلادى. ولاردىڭ اراسىندا ورالمان اعايىنداردىڭ ۇزىلمەگەن تاجىريبەسى مەن تابىستى ارەكەتىن دە اتاپ وتكەن ارتىق بولمايدى.
ەندىگى جەردە, ءوز كەزەگىندە ءداستۇرلى جانە حالىق ەمشىلەرىنىڭ قىزمەتى قاۋىپسىز ءارى كەپىلدى بولۋ ءۇشىن, ولاردىڭ جوعارىدا اتالعان سالالارى وكىلدەرىنىڭ قىزمەتىن قاداعالاپ, ۇيلەستىرەتىن ستراتەگيالىق جوسپار جاسالۋى ءتيىس. ويتكەنى ادام ەمدەيمىن دەپ پايدا ءۇشىن ءتۇرلى قادامدارعا باراتىنداردىڭ مىسالى قاي كەزدە دە تابىلادى. ال كەرىسىنشە, قولىندا التىن ينەسى, شيپالى ءشوبى, ەپتى قولدارى بار ءداستۇرلى مەديتسينا وكىلدەرىنە ولاردىڭ ونىمدەرى مەن قىزمەتىن جەتىلدىرۋ جولىندا ناقتى كومەك پەن قولداۋ قاجەت بولىپ جاتادى. سوندىقتان دا حالقىمىزدىڭ دەنساۋلىق سالاسىنداعى قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن قۇزىرلى باسقارۋ ورگاندارىن قۇرۋدىڭ قاجەتتىلىگى كورىنىپ تۇر. وعان قوسا, حالىق مەديتسيناسىنىڭ قايتا جاندانا باستاعان تۇرلەرى دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىندەگى ارىپتەستىكتە قوسىمشا ارتىقشىلىقتارعا يە بولىپ, ولاردىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدە اقپارات-تاجىريبە الماسۋعا جول اشۋ قاجەتتىگى ايقىن كورىنىس تابا باستاعان.
ۇلتتىق كونفەرەنتسيانى ۇيىمداستىرۋعا «كومپلەمەنتارلىق جانە ءداستۇرلى حالىق مەديتسيناسى ماماندارىنىڭ قوعامى» رەسپۋبليكالىق قوعامدىق بىرلەستىگى مۇرىندىق بولعان-دى. وسى ارادا كومپلەمەنتارلىق, ياعني حالىقتىق مەديتسينا مەن ءداستۇرلى مەديتسينانىڭ اراجىگىن اجىراتا كەتكەن ءجون, دەستى ماماندار.
ء–داستۇرلى مەديتسينا – بۇل الەمدەگى بارلىق ۇلتتاردىڭ تاريحىمەن بىرگە جاساسقان, ەڭ ماڭدايالدى, حالىق دەنساۋلىعىنا قورعان بولا بىلگەن, سان عاسىرلار سىننان وتكەن, ۇزدىك ەمدەۋ تاسىلدەرىن قولدانا بىلەتىن مەديتسينا. ال كومپلەمەنتارلىق مەديتسينا ءداستۇرلى مەديتسيناعا قاراعاندا ادام ساناسى, جانى جانە ءتانىنىڭ تابيعي ۇيلەسىمدى جاراستىعىن باستى نىسان رەتىندە قارايدى. سونداي-اق ادام دەنەسىن تۇتاس قالپىندا, 12 مۇشەسىمەن بىرگە باسقارىپ وتىراتىن جان كانالدارىنىڭ بولاتىنىن دالەلدەۋدەن جالىقپاۋ كەرەك, – دەيدى جاسان زەكەي ۇلى.
قالاي دەسەك تە, ەلىمىزدە ءبىرىنشى رەت وتكىزىلگەن « ۇلى دالا ەمى» اتتى ءى ۇلتتىق كونفەرەنتسياسىنىڭ ماڭىزىن اتاپ ءوتۋ كەرەك. تاۋەلسىزدىك بەدەرىندە ءداستۇرلى مەديتسينا سالاسىندا تاجىريبە جيناقتاعان شيپاگەرلەرىمىز شارتاراپتان كەلگەن ءداستۇرلى مەديتسينا وكىلدەرىمەن ديدارلاسا وتىرىپ, قانداي ماسەلەلەردى جولعا قويۋ قاجەتتىگىن ءتۇسىندى. بۇل كۇندەرى حالىقارالىق كونفەرەنتسيانىڭ قارارى ناقتى ۇسىنىس-تىلەكتەر بويىنشا جەتىلدىرۋ ۇستىندە.
الماتى