وربۇلاققا ورالۋ

ىرگەدەن ىندەتىپ ەنگەن جاۋدىڭ سان جاعىنان باسىم ەكەندىگىن باعامداعان سال­قام جاڭگىر حان تۇتاس ەلگە ساۋىن ايتىپ, كومەك شا­قىردى. وربۇلاققا وي مەن قىردان قازاق قوسىندارى اتتاندى. جاڭ­گىر اسكەرىنە كومەككە كەلىپ سوعىسقان باتىرلار قاتارىندا شاپىراشتى قاراساي, ارعىن اعىنتاي, الشىن جيەمبەت, قاڭلى ساربۇق, نايمان كوكسەرەك, دۋلات جانسىعۇل, سۋان ەلتىندى بولعان دەگەن دەرەك بار. وربۇلاق شايقاسىندا ات ۇس­تىندە اتوي سالعان قازاق اسكەرى العاش رەت بەكىنىس شەبىن قۇرىپ, جەردەگى قورعا­نىسقا كوشتى. جاڭگىر حان اسكەرى تەرەڭ ور قازىپ, ەكپىندەي ەنتەلەگەن جاۋ قولىنىڭ ال­عاشقى لەگىن وماقاسا قۇلاتىپ, وت پەن وققا بوكتىرگەن ەكەن. قول سانى­نىڭ باسىمدىعىنا سەنگەن قوڭ­تاي­شى ور­بۇلاق شايقاسىندا وڭ­باي سوققى الىپ, كەرى شەگى­نۋگە ءماجبۇر بولعان. ۇرىس دا­لا­­سىنداعى جاڭگىر باتىردىڭ قوسى­­نىنا سامارقاننان سۋىت جەتكەن ءجالاڭتوس ءباھادۇر باستاعان 20 مىڭ قول قوسىلىپ, جاۋدىڭ ساعىن سىندىرعان العاشقى جەڭىس تۋى كوتەرىلدى.

وربۇلاق شايقاسىنداعى جاڭ­گىر حان­نىڭ سوعىس تاكتيكاسى جايىندا ورىس تاريحشىسى ي. لەۆشين «ول اشىق شاي­قاستان قا­شىپ, ازداعان ادامدارىنىڭ ءبىر بو­لىگىن ەكى تاۋدىڭ اراسى­مەن سايعا ورنالاستىردى. ولار جەر­دى تەرەڭ ەتىپ قازىپ, بيىك قورعان دۋالىن جاسادى, ال جاۋىنگەر­لەردىڭ ەكىنشى بولىگى تاۋدىڭ ارعى جاعىندا تىعىلىپ وتىردى. جوڭعارلار قورعانعا تاياپ كەلىپ, وعان شابۋىل جاسادى. كوپ ادا­مىنان ايىرىلعان سوڭ, ولاردى قور­شاپ الۋعا الاڭنىڭ تارلىعى مۇم­كىندىك بەرمەدى.

سول كەزدە جاڭگىر ولاردىڭ تۋ سىرتىنان شا­بۋىلدادى» دەپ جازعان ەكەن ءوز ەستەلىكتەرىندە. ال توبىل اسكە­ري بەكىنىسىنىڭ قىزمەتكەر­لەرى گريگوري يلين مەن كۋچەم­بەر­دەي­كو كۋچەەۆتىڭ كۇندەلىكتەرىندە باتىر قونتايشىنىڭ بەلجايلاۋ­داعى ورداسىنا بارعانى جايلى ايتىلادى. ورىس ەلشىلەرى قوڭتايشىنىڭ وربۇلاق شايقا­سىن­داعى جەڭىلىستەن كەيىن التى اي بويى وردادان شىقپاي جاتىپ العانىن, بۇلاردى ونىڭ ايەلى قابىلداعانى جايىندا جازبا قالدىرعان.

–1643 جىلعى بۇل سوعىس – ەرەكشە سوعىس. قازاق قازاق بولعالى ور قازىپ, وق­پانا جاساپ بۇلاي شايقاسقان ەمەس. ورىن العان جاعدايعا بايلانىستى قازاق قولباسشىلارى تىڭ ادىستەردى ويلاپ تاپقان. جەردىڭ ىڭعايىنا قاراي اسكەري تاسىلدەردى قولدانسا سانى وزدەرىنەن ونداعان ەسە كوپ جاۋ جاساقتارىن توس­قاۋىلداۋعا بولاتىنىن ءىس جۇزىندە كور­سەت­كەن. «جانىم – ارىمنىڭ ساداعاسى» دەگەن بابالارىمىز حالىق ءۇشىن باسىن بايگەگە تىككەن. سونىمەن قاتار وربۇلاق جەڭىسى – باۋىرمالدىق پەن سەنىمنىڭ ۇلى كۇشىنىڭ كورىنىسى. قازاقتار قالماق جاساعىندا 50 مىڭ ادام بار ەكەنىن وتە جاقسى ءبىلدى. بىراق ەشكىم جان ساۋعالاپ ىققان جوق. بارلىعى ءبىر بايلامعا توقتادى, ءبىر ماقساتقا تاس ءتۇيىن بەكىدى, – دەيدى جازۋشى بەكسۇلتان نۇرجەكە ۇلى.

كۇنى كەشە تالدىقورعان قالاسىنىڭ اتشابارىندا وربۇلاق شايقاسىنىڭ تاريحي قويىلىمى قايتا ساحنالاندى. 1500 كورەرمەنگە كوزايىم بولعان كورىنىس العاش رەت 2015 جىلى قويىلىپ, جۇرت­تىڭ قىزىعۋشىلىعىن تۋعىزعان ەدى. ال بيىلعى قويىلىم ەلباسىنىڭ «رۋحاني جاڭعىرۋ» جانە « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» اتتى باعدارلامالىق ماقالاسى نەگىزىندە التىن وردا مەملەكەتىنىڭ 750 جىلدىعى قارساڭىندا جۇزەگە استى.

...ءاپ-ساتتە شايقاس الاڭىنا اينالعان اتشاباردا قازاق پەن جوڭعار اسكەرىنىڭ كەسكىلەسكەن ۇرىسى ءجۇرىپ جاتتى. مىڭعا جۋىق ادامنىڭ كونە زامانعى ساۋىت-سايمان كيىپ, جاراق اسىنىپ اتوي سالعانى كورەرمەندى رۋحتاندىردى. جۇرتتىڭ ءتىل ۇشىندا «بۇل ءبىر تاريحي كينوعا لايىق قويىلىم ەكەن...» دەگەن وي كەتتى. شىنىندا, وربۇلاق شايقاسىنداعى قازاق باتىرلارىنىڭ ەرلىگى باتىس ەلى جىر قىلىپ ايتاتىن «300 سپارتاندىقتاردىڭ» ەرلىگىنەن ەش كەم ەمەس ەكەنى انىق, ودان قالدى ورىس تاريحىنداعى «بورودينو», «كۋليكوۆو» ۇرىستارىمەن بىرگە اسپەت­تەي­تىن ۇلتتىق قۇندىلىققا اينالۋى ءتيىس.

– قازاقتىڭ جەرىن جاۋعا بەرمەگەن اتا-بابالارىمىزدىڭ ەرلىگىن كوز الدىمىزدان وتكىزىپ كوردىك. بۇل تاريحي جەڭىسكە ارنالعان قويىلىم وسىمەن ەكىنشى رەت ساحنالانىپ وتىر. وعان اكتەر, كاسكادەرلەرمەن قوسا العاندا بارلىعى 1500 ادام قاتىستى. بابالار جەڭىسى ۇلىقتالىپ, ۇلت بىرلىگىن ايعاقتايتىن شارانىڭ ءمان-ماعىناسى تەرەڭ. رەسەيدە ماسكەۋدىڭ جانىندا بولعان بورودينو شايقاسىن ءجيى قايتالاپ كورسەتەدى. ەۋرو­پادا بولعان ۆاتەرلەو شايقاسىنا دا ار­نايى قويىلىم ۇيىمداستىرىلادى. وعان تۋريستەر ارنايى بارادى. ءبىز نەگە قازاق­تىڭ وسىنداي باتىر بولعان كەزدەرىن كورسەتپەيمىز؟ وسى نيەتتەن تۋعان جوبانى قولدادىق. بۇل قويىلىم جاستارعا ۇلگى بولادى. ەرلىكتى ەشقاشان ۇمىتپاۋى­مىز كەرەك. ونى ءبىلىپ, ماقتانىپ, بالالار­عا ۇيرەتۋىمىز كەرەك, – دەيدى الماتى وب­لى­سى­­نىڭ اكىمى اماندىق باتالوۆ.

الماتى وبلىسى