جاڭارتىلعان وقۋ باعدارلاماسى «قازاق ادەبيەتىن» وقىتۋعا ساي ەمەس

ارالاس مەكتەپتەر قازاق مەكتەپتەرى دارەجەسىن الۋى كەرەك

الماتى قالاسىنىڭ ءبىلىم باس­قار­ماسى مەن م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتى بىر­لەسىپ ۇيىمداستىرعان «ورتا ءبىلىم بەرۋدىڭ جاڭارتىلعان مازمۇ­نى اياسىندا قازاق ادەبيەتىن وقىتۋدىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى» رەسپۋبليكالىق عىلىمي-تاجى­ري­بەلىك كونفەرەنتسيادا ينستي­تۋت ديرەكتورى كەنجەحان ماتى­جا­نوۆ «پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ حالىققا جولداۋىندا ءبىلىم مەن وقۋلىق ساپاسىن ارت­تىرۋعا ايرىقشا نازار اۋداردى. تاياۋدا ءبىلىم جانە عىلىم ءمي­نيسترى وقۋلىق ساپاسىن ارتتىرۋعا بايلانىستى 10 ۇسىنىستى ورتاعا سالدى. قازىر بۇل ماسەلە قوعامدا كەڭىنەن تالقىلانۋدا. بۇگىنگى مەك­تەپ باعدارلاماسىنا ەنگىزىلىپ وتىر­عان ءبىلىم مازمۇنىنا دا, وقۋلىق ساپا­سىنا دا, مۇعا­لىم­دەردى قايتا دايارلاۋ ىسىنە دە, وقۋ­شىنىڭ دا, مۇعالىم­نىڭ دە ەڭبەگىن جەڭىلدەتۋگە قاجەت­تى وقۋ قۇرالدارى مەن جاڭا تەح­نو­لوگيا­لارعا دا جاناشىرلىقپەن قارايتىن كەز كەلدى» دەپ اتاپ ءوتتى.

ىسكەرلىك شارانىڭ وزەگىنە اينالعان كوكەيكەستى ماسەلەگە وراي بايانداما جاساعان پروفەس­سور, ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوك­تورى راحمان الشانوۆ ۇستاز­دار قاۋىمىنىڭ نازارىن قازاق ءتىلىن وقىتۋ مەن العاشقى قازاق مەكتەپتەرىنىڭ تاريحىنا قاراي بۇرىپ, تومەندەگى دەرەكتەرمەن ءبولىستى: 2019 جىلعى مالىمەتتەر بويىنشا قازاقتىڭ سانى 18,5 ميلليوننان استى. سايكەسىنشە, قازاق تىلىندە ءبىلىم الاتىن بالالاردىڭ دا سانى ارتقان. 2008 جىلى ولاردىڭ سانى 1 546 مىڭ (60,3%) بولسا, 2018 جىلى بۇل كورسەتكىش 2 515,9 مىڭ وقۋشىنى قۇراپ وتىر (65,5%). عالىمنىڭ ايتۋىن­شا, نۇر-سۇلتان قالاسىنداعى قازاق مەكتەپتەرى قارقىندى دامىپ كەلەدى. 2008 جىلى قازاقشا وقيتىن بالالار سانى 38,2 مىڭ (54,7%) بولسا, 2018 جىلى 166,2 مىڭعا (57,3%) جەتكەن. جالپى ەلىمىزدەگى مەكتەپتەردىڭ دە سانى ۇلعايىپ, ون جىلدا سەگىز وڭىردە 181-گە وسكەن.

ال ارالاس مەكتەپتەردە 2018 جىلى رەسپۋبليكا بويىنشا 1380 مىڭ وقۋشى ءبىلىم السا, ونىڭ ىشىندە 691,7-ءسى قازاقشا وقيتىندار. سول بالالاردىڭ جالپى سانى ءبىر قازاق مەكتەبىن قۇرايدى ەكەن. ر.الشانوۆتىڭ ايتۋىنشا, ءتۇرلى سەبەپتەرمەن ارالاس مەكتەپتەر سانى ءوسىپ كەلەدى. بىراق الداعى ۋاقىتتا جەرگىلىكتى باسقارۋ ورگاندارى بۇل مەكتەپتەردى بىرىڭعاي قازاق مەكتەپتەرى دارەجەسىنە اۋىستىرۋى قاجەتتىگىن ايتقان عالىم سوڭعى جىلدارى قازاق, ورىس, اعىلشىن تىلىندە وقىتاتىن ارالاس مەكتەپتەردىڭ دە كوبەيگەندىگىن مىسالعا كەلتىردى.

اۋىلداعى ءۇش اۋىسىممەن وقىتاتىن جانە اپاتتى جاعدايدا تۇرعان ءبىلىم مەكەمەلەرىنىڭ جايىن قوزعاعان ر.الشانوۆ «ديپلوممەن – اۋىلعا», «سەرپىن» سىندى باعدارلامالاردىڭ پارمەنى ءالسىز ەكەنىن اتاپ ءوتتى. سونداي-اق تاياۋ جىلداردا جەكە مەنشىك مەكتەپتەر سانى قارقىندى تۇردە وسەتىندىگىنە توقتالعان عالىم ۇستازداردىڭ ءبىلىم سالاسىنان كەتۋ ءۇردىسىن دە قوزعادى.

دەرەكتەر بويىنشا ون جىلدىڭ ىشىندە ورتا ەسەپپەن 100 مىڭنان استام ۇستاز جۇ­مىس­تان كەتكەن. «قازىرگى تاڭدا بۇل با­عىتتا قابىلدانىپ جاتقان ءتۇرلى ءىس-شا­را­لار ءالى دە قاۋقارسىز. جىل سايىن پەدا­گو­گيكا سالاسىنىڭ مامانىن دايارلاپ شىعارۋ ءۇشىن 12 مىڭ گرانت بەرىلەدى. ون جىلدا 120 مىڭ گرانت بولىنسە, ونىڭ 61 مىڭى ارتىق. سوندا جىل سايىن 17,5 ملرد تەڭگەنى قوسىمشا گرانتقا جۇمساماساق, ءار ۇستازدىڭ جالاقىسىنا 51,5 مىڭ تەڭگە­دەن كەلەدى. بيۋدجەتتە مۇعالىمدەردىڭ تولەم­اقى­سىنىڭ دەڭگەيىن ناقتى بەلگىلەپ, ينفليا­­تسيادان قورعايتىن امالداردى ەسكە­رىپ, زاڭدى تۇردە بەكىتەتىن ۋاقىت كەلدى. وسى ۋاقىتقا دەيىن وندىرۋشىلەردى قولداپ كەلسەك, ەندى تۇتىنۋشىلاردى قولدايتىن كەز جەتتى. ياعني, ەكونوميكانىڭ ەكى جاعىن تەڭەس­تىرەتىن ۋاقىت جەتتى», دەدى ەكونوميست عا­لىم.

وسى جيىندا ءبىلىم ستاندارتتا­رى ما­سە­لەسىن قوزعاعان فيلولوگيا عى­لىم­­دا­رى­نىڭ دوكتورى, پروفەسسور جانعارا دادەباەۆ «قازاق ادەبيەتى» ءپانى­نىڭ جا­ڭار­­تىلعان مازمۇنداعى وقۋ باع­دار­لا­ما­لارى, ولاردىڭ نەگىزىندە جازىلعان وقۋ­لىقتار «نەگىزگى ورتا ءبىلىم بەرۋدىڭ مەم­لەكەتتىك جالپىعا مىندەتتى ستاندارتى» مەن «جالپى ورتا ءبىلىم بەرۋدىڭ مەملە­كەتتىك جالپىعا مىندەتتى ستاندارتى» تالاپتارىنا قايشى كەلەتىندىگىن نازار­عا الدى. عالىمنىڭ ايتۋىنشا, ستاندارت­تار­دا, ولاردىڭ نەگىزىندە جاسالعان ۇلگىلىك وقۋ باعدارلامالارىندا ءبىلىم بەرۋ ءىسى اياقتالعاندا كۇتىلەتىن ناتيجەلەردى انىق­تاۋ مەن دامىتۋدى اقپاراتتاندىرۋ ءۇشىن قولدانىلاتىن نەگىزگى باعىت – بلۋم تاكسونومياسى. 2001 جىلى بلۋم تاكسو­نو­مياسىنىڭ جاڭارتىلعان نۇسقاسى وندى­رىس­كە ەندى. الايدا قازاقستاننىڭ ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى مەملەكەتتىك جالپىعا مىن­دەتتى ستاندارتتارىندا, ولاردىڭ نەگى­زىندە جاسالعان وقۋ ءپانىنىڭ ۇلگىلىك وقۋ باع­دارلامالارىندا, وقۋلىقتارىندا بلۋم تاكسونومياسىنىڭ 1956 جىلعى جۇيە­سى قولدانىلىپ, 1995-2000 جىلدارى اينا­لىمعا تۇسكەن جاڭارتىلعان جۇيەسىنە ءبىلىم باسشىلارى ءمان بەرمەگەن.

«مەملەكەتتىك ستاندارتتاردا بەكىتىل­گەن وسى جۇيەنىڭ نەگىزىندە ءپاننىڭ ۇلگى­لىك وقۋ باعدارلامالارى جاسالدى, بىراق ولاردا (5-9, 10-11-سىنىپتارعا ارنال­عان وقۋ باعدارلامالارىندا) مەملە­كەت­تىك جال­پى­عا مىندەتتى ستاندارتتاردا بەكىتىلگەن تا­نىمدىق داعدىلاردى قالىپ­تاستىرۋ, دا­مىتۋ ماقساتتارى, وقۋ ماق­سات­تارىنىڭ تاك­سونومياسى بۇرمالاندى. ستاندارت­تار­دا انىق كورسەتىلگەن تانىمدىق سيپات­تاعى داعدىلاردىڭ ءبىرازى «قازاق ادەبيەتى» ءپا­نى­نىڭ باعدارلامالارىندا قولدا­نىل­ماي, ولاردىڭ ورنىنا جاۋاپ بەرۋ, ينتەرپرەتاتسيا, سالىستىرۋ قوسىلدى. وسىلايشا بلۋم تاكسونومياسى دۇرىس قولدانىلمادى.

ادەبيەتتىڭ تاريحىن داۋىرلەپ وقىتۋدان ايىرىلىپ قالدىق

عالىمنىڭ پىكىرىن قوستاعان ك.ماتى­جا­نوۆ باعدارلاما ءتىلىنىڭ تۇسىنىك­سىز­دى­گىن ايتىپ, بىرقاتار كەمشىن تۇستارىنا توق­­تالدى. باعدارلاما ىشىندە ادەبيەتتى وقى­تۋ كۋرسىنىڭ كوپتەگەن ماسەلەلەرى تولىق قامتىلماعان. بۇرىنعى ءداستۇرلى تۇردە وقىتىلىپ كەلگەن قازاق ادەبيەتىنىڭ ادىس­تەمەسى نازارعا الىنباعاندىقتان, مۇعالىمدەر كوپتەگەن قيىنشىلىقتارعا تاپ بولىپ وتىر. باعدارلاما دۇرىس بولماسا, ساي­كەسىنشە وقۋلىق تا دۇرىس بولمايدى. وقۋلىقپەن بىرگە وقۋلىققا قوسىمشا مەك­تەپ كىتاپحاناسى دا جاساقتالماعان. كىتاپحانالاردا سول شىعارمالاردى وقى­تۋ­دىڭ تولىق ماتەريالدارى جوقتىڭ قاسى. قازىرگى كەزدە 9-10-سىنىپتار جاڭا باعدارلامامەن وقىتىلۋدا. تاجىريبەدە كورسەتكەنىندەي, سوڭعى ەكى-ءۇش جىلدىڭ ىشىندە باعدارلامانىڭ قازاق ادەبيەتىنىڭ مازمۇنىنا ساي ەمەستىگى ايقىن كورىنىپ وتىر. ارينە ادىستەمەنىڭ جاقسى جاقتارى دا بار. ارتقا شەگىنەر جول جوق, بىراق باعدارلاما قازاق ادەبيەتىنىڭ مازمۇنىنا ساي يكەمدەۋدى قاجەت ەتەدى. قۇجاتتى قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحىن, تەورياسىن بىلە­تىن ماماندار جاساۋ كەرەك. مازمۇنى تۇر­عى­سى­­نان دا, تاريحى مەن تابيعاتى جاعى­نان دا بولەك بولعاندىقتان, اعىل­شىن ادەبيەتى مەن قازاق ادەبيەتىن سالىس­تى­رۋ­عا كەلمەيدى.

وسى ورايدا فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى گۇلجاھان وردا تالاي جىلدان بەرى كۇرمەۋى شەشىلمەگەن ماسەلەدە سىنالاتىندار وقۋلىق اۆتورلارى بولىپ كەلگەنىن اتاپ ءوتتى. عالىمنىڭ ايتۋىنشا, اۆتورلار – باعدارلامانى ورىنداۋشىلار عانا. بلۋم تاكسونومياسىنا جوعارى وقۋ ورىندارى الدەقاشان ءوتىپ كەتكەن بولسا, جالپى ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەر ءالى يگەرە الماي وتىر. «ال جاڭارتىلعان ءبىلىم مازمۇنىنىڭ باعدارلاماسىن قانشالىقتى يگەرە الدىق؟» دەگەن ساۋالعا جاۋاپ ىزدەي كەلە گ.وردا وقۋلىقتاردا قاراپايىمنان كۇردەلىگە ەمەس, كۇردەلىدەن قاراپايىمعا ءوتۋ ءتاسىلىنىڭ كەڭ قولدانىستا ەكەندىگىن, مى­سا­لى, 5-سىنىپتا قوبىلاندىنى, 7-سىنىپتا ورحون ەسكەرتكىشتەرىن وقى­تۋدا بالالاردىڭ جاس ەرەكشەلىگى ەسكە­رىل­مەگەنىن ايتادى. سول سياقتى ورتا سى­نىپتا پوەما, رومان وقىعان وقۋ­شى­لار جوعارى سىنىپتا شاعىن اڭگىمەلەر وقۋمەن شەكتەلىپ ءجۇر. سونداي-اق 7-سىنىپتا م.جۇماباەۆتىڭ «باتىر بايان», 9-سىنىپتا ءى.جانسۇگىروۆتىڭ «قۇلاگەر» پوەماسىن وقىعان بالا 10-سىنىپتا ۇ.ەسداۋلەتتىڭ ء«بىز تۇركىلەرمىز», 11-سىنىپتا س.سەيفۋلليننىڭ «سىر سان­دىق», ق.امانجولوۆتىڭ ء«وزىم تۋرالى», ت.مولداعاليەۆتىڭ «باۋىرلار» ولەڭىن وقيدى. 8-سىنىپتا م.دۋلاتوۆتىڭ «باقىت­سىز جامالى», ال 10-سىنىپتا ش.مۇر­تازانىڭ «تاۋەكەل توي» اڭگىمەسى وقى­تىلدى. ال جوعارى سىنىپتىڭ «پايىم مەن پاراسات» اتتى ءىى توقسانىندا س.ەلۋبايدىڭ «جالعان دۇنيە» رومانى مەن ق.امانجولوۆتىڭ ء«وزىم تۋرا­لى ولەڭى» بەرىلگەن. باعدارلامانى جاساۋ­شى­لار ءبىر توقسان بويى جوعارى سىنىپ وقۋشىسىنا ءبىر رومان مەن ءبىر ولەڭ وقۋ ازدىق ەتەتىنىن ەسكەرمەگەن. «ش.مۇرتازانىڭ «قىزىل جەبەسىن» نەگە وقىت­پايمىز, ءبىر عانا «سىر ساندىعىمەن» ساكەن بەينەسى اشىلا ما؟ جاڭاشىلدىققا دەن قويامىز دەپ ادەبيەتتىڭ اياسىن تارىلتىپ الدىق. قالامگەرلەردى ىرىكتەۋ بارىسىندا ادەبيەتىمىزدىڭ بىرقاتار كورنەكتى وكىلدەرى باعدارلامادان تىس قالدى», دەپ دابىل قاققان عالىم ۇلتتىق ادەبيەتتىڭ نەگىزگى ەرەكشەلىگى بولىپ تابىلاتىن سال-سەرىلەر مەن حالىق اقىندارى وقۋلىقتا ايتىلماعاندىعىنا توقتالدى. سونىمەن قاتار 11-سىنىپ بويى ادەبيەتىمىزدە س.مۇقانوۆتىڭ, سونداي-اق ع.مۇستافين, س.كوبەەۆ, ن.بايعانين, ي.بايزاقوۆ, ع.ورمانوۆ, ءا.سارسەنباەۆ, د.ءابىلوۆ, ق.بەكحوجين, ع.قايىربەكوۆ, ت.جاروكوۆ, م.الىمباەۆ, و.اۋباكىروۆ, ش.سماحان ۇلى, ج.مولداعاليەۆ, س.ماۋ­لە­نوۆ, ج.ناجىمەدەنوۆ سىندى قازاق ادەبي­ەتىنىڭ كورنەكتى وكىلدەرىنىڭ ەسىمى مۇلدە اتالماي قالعان. ال 11-سىنىپتىڭ ءىى توقسانىندا ق.امانجولوۆ س.ەلۋبايدان كەيىن وقىتىلاتىندىعى سياقتى جۇيە­سىز­دىك­تەر دە كەزدەسەدى. ال بلۋم تاكسونومياسى وسىنداي قۇندىلىقتاردى ناسيحاتتاۋعا ۇندەسە, ءبىز ودان قاشقاقتاپ كەلەمىز, دەيدى عالىم. قازىرگى ادەبيەت وكىلدەرىن وقىتقان كەزدە شىعارمانىڭ كوركەمدىگى ەسكەرىلۋى قاجەتتىگىن العا تارتا وتىرىپ ادەبيەتتىڭ تاري­حىن داۋىرلەپ وقىتۋدان ايىرىلىپ قالدىق دەگەن دالەلدەردى كەلتىردى. سونداي-اق مايدانگەر-قالامگەرلەرمەن قاتار, قوعام ءومىرىن سىن تەزىنە الاتىن بىردە-ءبىر ساتيريكتىڭ ەڭبەگى وقۋلىقتا جوق. كەلەلى جايتتاردى ورتاعا سالا وتىرىپ گ.وردا ءتۇن ورتاسى اۋعاندا ەلەكتروندى جۋرنال تولتىرىپ وتىراتىن مۇعالىمدەر كوپ, ال قاعازباستىلىقتان قۇتىلا الماي جۇرگەن ۇستازداردىڭ قوسىمشا ماتەريالداردى يگەرۋگە ۋاقىتى جوق ەكەنىن ايتتى.

كەلەسىدە ءسوز العان قازاقستان پەداگو­گي­كا عىلىمدارى اكادەمياسىنىڭ پرە­زي­دەنتى, اكادەميك اسقاربەك قۇسايىنوۆ ەلىمىزدە وقۋلىقتانۋ عىلىمىنىڭ كەنجە قال­عانىنا قىنجىلدى. «وقۋلىقتانۋ – ۇلكەن عىلىم. جاقسى وقۋلىق جازۋدى كەزىندە اكادەميك كالماگوروۆ رەاكتيۆتى ۇشاق جاساۋمەن بىردەي دەگەن ەدى. ال سول وقۋ­لىقتى بۇگىندە ءبارىمىز جارىسا جازامىز. كەڭەستىك داۋىردە اۋدارما وقۋلىق بولدى. ول كەزەڭدە ءبىز قازاق ادەبيەتى مەن ءتىلىنىڭ توڭىرەگىندە جۇردىك. قازاق تاريحىنىڭ ءوزى ماندىپ جازىلمادى. ال تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا ەگەمەندىكتىڭ وقۋ­لىعى كەرەك بولدى. سونىمەن ءبىزدىڭ تاجىري­بەمىز عىلىمنىڭ الدىنا شىعىپ كەتتى دە, سول جۇيەمەن وقىتا باستادىق. مىنە, ءالى كۇنگە جارتىمىڭجىلدىق تاريحى بار عىلىمدى دامىتا الماي كەلەمىز», دەدى ا.قۇسايىنوۆ.

قازاق وقۋلىعىنىڭ تاريحى ى.التىن­سا­ريننەن باستالادى دەسەك, ءبىلىم بەرۋ جۇيە­سىندەگى وزىق كەلەتىن جاپونيا, كو­رەيا, سينگاپۋر ەلدەرىندە نەگىزگى ورتا ءبى­لىم­نىڭ ادام تاربيەسى ەكەندىگى نازار اۋدا­رۋدى قاجەت ەتەدى. ۇلتتىق قاسيەتىن دارىپ­تەپ وتىرعان ەلدەردىڭ ءبىلىم جۇيەسى دە وزىق ەكەنى بەلگىلى جايت. ال وسى مىندەتتى تىكەلەي اتقاراتىن قازاق ادەبيەتى ءپانىن دۇرىستاپ وقىتا الماۋىمىزعا نە سەبەپ؟ ول ءۇشىن وقۋلىق ساپاسىن ارتتىرۋدا اۆتورلاردىڭ قۇزىرەتىن كوتەرىپ, وقۋلىق ساپاسىنا مونيتورينگ جۇرگىزۋ كەرەكتىگىن العا تارتقان عالىم وقۋلىقتانۋمەن اينالىساتىن ماماندار زەرتتەۋلەرىنىڭ ناتيجەسىندە وقۋلىققا باعىت بەرەتىن 148 ولشەمنىڭ دايىندالعانىن جەتكىزدى. سول ولشەمدەر نەگىزىندە رەسپۋبليكالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك «وقۋلىق» ورتالى­عى­مەن ۇلكەن جۇمىس ءجۇرىپ, وقۋلىق ساپاسىنا 19 باعىتتا باعا بەرىلەتىن 128 ولشەم دايىندالىپ, بەكىتىلگەن. قازىرگى كەزدە اكادەميادا ساراپشىلار مەن اۆتورلار وقىتىلۋدا», دەگەن ا.قۇسايىنوۆ وقۋلىق باعدارالاماسىن قوزعاپ, ءاربىر تاقىرىپقا ساي كەمىندە 12-16 تاپسىرما بەرىلگەندىگىن جەتكىزدى. سوعان سايكەس وقۋشى كۇندەلىكتى ەسسە, كەستە, ت.ب. جازبا جۇمىستارىن ورىنداۋى كەرەك. «مۇنداي تاپسىرمانى ورىنداۋعا عالىم رەتىندە مەنىڭ مۇرشام كەلمەيدى. ال جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ وقۋلىقتارى مونوگرافيادان كەم تۇسپەيدى» دەگەن وقۋلىق جاناشىرى ساپا ولشەمدەرىنىڭ قاجەتتىلىگىن العا تارتتى.

«انا ءتىلى» وقۋلىعىن «قازاق ءتىلى» ءپانى دەپ قابىلدايتىندار بار

«ادەبيەتتى قالىپقا سالۋدىڭ قيىن ەكەنىن ءارى ونى بالاعا ونەر رەتىندە يگەر­تۋ­دىڭ ماڭىزى زور ەكەنىن ايتقان فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور بيدانا قاباتاي مۇنىڭ بارلىعىن ا.قۇسايىنوۆ ايتقان 128 ولشەمگە سىيعىزۋ قيىن دەگەن پىكىر ءبىلدىرىپ, جاڭارتىلعان وقۋ باعدارلاماسىنىڭ جاڭالىعى – لەكسي­كا­لىق تاقىرىپتارعا باعىنۋ ەكەندىگىنە توقتالدى. ب.قاباتايدىڭ ايتۋىنشا, جا­ڭار­تىلعان باعدارلاما جايدان-جاي جا­زىل­­عان جوق. بەرىلگەن 14 ساعاتتا وقۋشى بەلىگىلى ءبىر تاقىرىپتا ەسسە جازا الۋىمەن قاتار, ولەڭ دە جاتتاۋى كەرەك. سوندا ءبىر تاقىرىپ توڭىرەگىندە جان-جاقتى دايىندالا الادى. ناتيجەسىندە ءارى قاراي ابايدى, مۇحتاردى وقيتىنداي قۇ­زىرەت­تىلىك قالىپتاسادى. ءوز سوزىندە عا­لىم جاڭا باعدارلامانى قۇراستىرىپ وتىرعان جاڭاشىل جاستاردىڭ الدىندا ءبىرىنشى كەزەكتە الەمدىك تەستكە دايىنداۋ تۇراتىندىعىن ەسكەرۋىمىز قاجەت دەدى. ال PISA باعدارلاماسىنىڭ تەست جۇيەسىندە قازاق ادەبيەتىنىڭ وكىلدەرى جوق. وسىلايشا كلاسسيكالىق ادەبيەتىمىزدى جاڭارتىلعان ءبىلىم مازمۇنىنىڭ قالپىنا سالۋدىڭ اراسىندا قايشىلىق تۋىنداپ وتىر» دەگەن عالىم وقىتۋ بارىسىنداعى مىسالداردى نازارعا الدى. ناقتى ايتقاندا, كلاسسيكالىق جازۋشىلاردىڭ لەكسيكالىق تاقىرىپقا, ياعني قازىرگى بالالاردىڭ ءىس-ارەكەتى جازىلعان شىعارمالارى جوق بولعاندىقتان, جاڭاشىل اۆتورلاردىڭ ەڭبەكتەرىن پايدالانۋعا تۋرا كەلەدى. عالىم اتاپ وتكەندەي, ءبىلىم باسشىلىعىندا «انا ءتىلى» ءپانىنىڭ قازاق ادەبيەتىنە دايىندىق بۋىنى ەكەنىن تۇسىنبەي, «قازاق ءتىلى» دەپ قابىلدايتىندار دا بار ەكەن.

وقۋلىق باعدارلاماسىنىڭ اشىقتىعىن قام­تا­ماسىز ەتۋ كەرەكتىگىن ۇسىنعان في­­لو­لوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى نۇر­داۋ­لەت اقىش وقۋلىقتى كەز كەلگەن باسپاعا بەرۋگە بولمايدى دەيدى. ادە­بيەت­تىڭ ەس­تە­تيكالىق ءپان ەكەنىن ۇمى­تىپ, ونى پە­دا­­گوگيكامەن بايلانىستىرىپ, تاربيە جۇ­مىسىنا كوبىرەك نازار اۋدارىپ وتىرمىز. سوندىقتان ادەبيەتتىڭ ەستەتيكالىق, كوركەمدىك فۋنكتسياسىنا ءبىرىنشى كەزەكتە نازار اۋدارۋ كەرەك. ال قازاق ادەبيەتى الىپتارى وقۋلىققا كىرمەي, ولاردىڭ ورنىنا بەلگىسىزدەۋ اۆتورلار ەنگەنى ءارى بالالاردىڭ كوركەمدىگى تومەن ولەڭدەردى جاتتاپ جۇرگەنى – ماسقارالىق. وقۋلىقتىڭ بەزەن­دىرىلۋى دە كوڭىل كونشىتپەيدى. سون­دىق­­تان وقۋلىق جاسايتىن رەداكتورلار دا, سۋرەتشىلەر دە وقىتىلۋى كەرەك, دەدى ن.اقىش.

جالپى ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەردە قا­زاق ادەبيەتى ءپانىنىنىڭ جاڭارتىلعان ماز­مۇنعا كوشۋ بارىسى تۋرالى ءسوز ەتكەن الماتى قالالىق ادىستەمەلىك كابينەتىنىڭ قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى ءپانىنىڭ ادىسكەرى كاريما ماداليموۆا 2013 بەكىتىلگەن ستان­دارت بويىنشا وقۋ جوسپارىندا قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى ءپانى 5-سىنىپتا 6 ساعات وقى­تىل­سا, جاڭارتىلعان باعدارلامادا «قازاق ادەبيەتى» 2 ساعاتقا قىسقارعان دەپ اتاپ ءوتتى. مۇنىڭ ورىنسىز ەكەندىگىن ايتقان ادىسكەر بۇل باعدارلامانىڭ «اتامۇرا», «مەكتەپ», «ارمان پۆ», «جازۋشى» باس­پالارىنان شىققان وقۋلىقتارعا بەرىلگەن تاپسىرمالارمەن سايكەس ەمەستىگىن دە العا تارتتى. سونىمەن بىرگە باعدارلاماعا اباي, شاكارىم, مۇقاعالي, ت.ايبەرگەنوۆ, ت.ب. شىعارمالارىن كوبىرەك ەنگىزىپ, بالالاردىڭ جاس ەرەكشەلىكتەرىن ەسكەرۋدى قاتاڭ ۇستانۋ قاجەتتىگىنە نازار اۋداردى. ول ءۇشىن وقۋلىق جازۋعا تاجىريبەلى مامانداردى تارتىپ, ماتىندەر مازمۇنىنا, تاپسىرمالاردىڭ جۇيەلىلىگىن باستى نازاردا ۇستاۋ كەرەك. ال جوعارى ساناتتى پەداگوگ مەيرامگۇل نۇسىپبەكوۆا 5-10-سىنىپتاردا ماتەريالدىڭ كۇردەلى بولۋى وقۋشىلاردى جاتتاۋعا عانا يتەرمەلەيدى, ال جەڭىل ماتەريالدى وقۋشى وڭاي يگەرگەن­دىك­تەن, جىلدام ۇمىتىپ قالادى دەگەن پىكىرىمەن بولىسە كەلە اعىلشىن ءتىلى, ورىس ءتىلى, دەنە شىنىقتىرۋ پəندەرىنىڭ ساعاتى كوبەيتىلدى. قوسىلعان ساعاتتار قازاق ءتىلى مەن əدەبيەتىنىڭ بۇرىنعى 8 ساعاتتىق اپتالىق ساعاتتاردى قىسقارتۋ ەسەبىنەن ءجۇردى. وسى كەلەڭسىزدىكتى جويۋ ءۇشىن مەكتەپ باع­دارلاماسىن قايتا قاراپ, وقۋ جوس­پا­رىنا «كوركەم əدەبيەت» ءپəنىن ەنگىزىپ, باعدارلاما جاساۋ كەرەك-اق. ءبىز مەكتەپتە كوركەم əدەبيەتتى ەمەس, əدەبيەت تاريحىن, əدەبيەت تەورياسىن, əدەبيەت سىنىن وقى­تىپ ءجۇرمىز», دەپ اتاپ ءوتتى.

ءارى قاراي ا.بايتۇرسىن ۇلى ءبىلىم اكادەمياسىنىڭ باسشىسى ۇ.ەركىنباي, جازۋشى-باسپاگەر م.قۇلكەنوۆ, ب.جۇماقاەۆ, گ.رىسكەلديەۆا, ءا.جەكسەنبى, ب.قۇر­بان­باەۆ, ت.ب. سالا ماماندارىنىڭ قىزۋ پىكىرتالاسىنا ۇلاسقان القالى جيىندا ۇستازداردىڭ ۇسىنىستارى ەسكەرىلىپ, ارنايى ۇندەۋ قابىلدانىپ, ءتيىستى ورىندارعا جولداندى.

الماتى