قوعامنىڭ سالاماتتىلىعى وتباسىنىڭ تۇراقتىلىعىنا تىكەلەي تاۋەلدى. قازاق ەجەلدەن وتباسى قۇندىلىقتارىن ەرەكشە قاستەرلەگەن. داستارقان باسىندا اكە مەن ۇل, اتا مەن نەمەرە اڭگىمەسى جانە ەنە مەن كەلىننىڭ بايلانىسى ۇلكەن تاربيەلىك مەكتەپ ۇلگىسىن بەينەلەيدى. داستارقان توڭىرەگىندە وتباسى ينستيتۋتى قالىپتاسىپ, اتا-بابا سالتى مەن ءداستۇرى اكەدەن بالاعا بەرىلىپ كەلدى. «اكە كورگەن وق جونار, شەشە كورگەن تون پىشەر», «قىزىم ساعان ايتام, كەلىنىم سەن تىڭدا», «ۇيادا نە كورسەڭ, ۇشقاندا سونى ىلەسىڭ», «اكە تۇرىپ سويلەگەن ۇلدان بەز, شەشە تۇرىپ سويلەگەن قىزدان بەز», «قارتى بار ءۇي – قازىنا», دەگەن ونەگەلى سوزدەر سونىڭ ءبىر ايعاعى.
كەلىن ءتۇسىرىپ, قىز ۇزاتىپ قۇدا بولۋ سالتى جاراسىمدى وتباسىنىڭ العىشارتى. وسىلاي كوتەرىلگەن شاڭىراق باياندى نەكەنىڭ كەپىلى. ۇيلەنۋ ماسەلەسى تەك ەكى جاستىڭ عانا شەشىمى ەمەس. تۇتاستاي ەكى اۋلەتتىڭ ورتاق مامىلەسى. بۇل اسىل ءدىنىمىزدىڭ ءھام اتا ءداستۇرىمىزدىڭ سارا جولى. قازاق الميساقتان اكەسىز قالعان بالانى جەتىمسىرەتپەيتىن. ۇل ەرجەتىپ, قىز بويجەتكەنشە بۇتىندەي اۋلەت قامقورلىعىندا بولاتىن. اكەسى بولا تۇرا, ءتىرى جەتىم اتانۋ دەگەن مۇلدە بولماعان ەدى.
ال ەندى وسى ءبىر قازاقي قاعيدا مەن مۇسىلماندىق يگى ۇردىسكە بۇگىندە نەلىكتەن قىلاۋ ءتۇستى؟ بۇل ەر-ازاماتتاردىڭ ءوز مىندەتىنە جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراي الماۋىنان تۋىنداپ وتىرعان سەكىلدى. ەندەشە, اسىل ءدىنىمىزدىڭ تالاپ-شارتتارىندا ەر-ازاماتتىڭ مىندەتى جايىندا نە ايتىلعان, قانداي ماسەلەلەرگە ەر كىسى جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋى ءتيىس دەگەن تاقىرىپتاردىڭ ءتۇيىنىن شاما-شارقىمىزدىڭ جەتكەنىنشە تارقاتىپ كورەلىك.
جاس-جۇبايلار نەكەلەسكەندە قالىڭدىق ءوزىن «تابىس ەتتىم», كۇيەۋ جىگىت «قابىل ەتتىم» دەۋىمەن نەكەنىڭ ءبىر شارتى ورىندالادى. «تابىستالعان» دەگەن ءسوز بۇرىن اكەسىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىندە بولعان قىزدى نەكەلەسۋ ارقىلى ەر-ازامات اماناتتاپ الىپ وتىر دەگەندى بىلدىرەدى.
سۇيىكتى پايعامبارىمىز (س.ع.س.): «سەندەردىڭ ءاربىرىڭ – باقتاشىسىڭدار. ەر كىسى وتباسىنىڭ باقتاشىسى. ول بالا-شاعاسىنا جاۋاپتى. ايەل كۇيەۋىنىڭ ۇيىنە جانە بالالارىنا باقتاشى. ايەل وسىلارعا جاۋاپتى. شاڭىراققا جاۋاپتى...», – دەگەن. بالا انانىڭ مەيىرىمى مەن اكەنىڭ قامقورلىعىن كورىپ ءوسۋى قاجەت. اتا-انانىڭ تاربيەسىنەن قاعىلعان بالا ەرتەڭ ومىردە ءوز جولىن, قوعامدا لايىقتى ورنىن تابا الماي قينالادى. ءارى قوعامنىڭ تۇراقسىزدىعىنا سەبەپ بولۋى دا مۇمكىن. وسى تۇرعىدان الىپ قاراعاندا, اجىراسقان ەرلى-زايىپتىلار بالانىڭ ساناسى مەن تۇرمىسى بۇزىلماي ءوسۋىن قاداعالاۋعا جاۋاپتى.
ويتكەنى اكەلىك جانە انالىق جاۋاپكەرشىلىك اجىراسقان سوڭ دا ساقتالادى. بالا ەشبىر جاعدايدا تاربيە مەن ماتەريالدىق قولداۋدان ايىرىلماۋى ءتيىس. شاريعاتتا اۋىر كۇنانىڭ ءبىرى – ءوزىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىندە بولعان جانداردى قاراۋسىز قالدىرۋ. بۇل جايىندا پايعامبارىمىزدىڭ (س.ع.س.) حاديسىندە: «ەر كىسىگە ءوزىنىڭ اسىراۋىندا بولعاندارعا قاراماي قويۋى كۇنا رەتىندە جەتىپ-ارتىلادى», – دەپ ەر-ازاماتتارعا ەسكەرتەدى. دەمەك, ادام بالاسى قۇداي سۇيەتىن قانشاما يگى امالدار جاساسا دا اللانىڭ الدىندا كۇنا ارقالاۋىنا وتباسى جاۋاپكەرشىلىگىن سەزىنبەۋىنىڭ ءوزى جەتكىلىكتى بولادى.
اللا ەلشىسىنىڭ (س.ع.س.) ونەگەلى وسيەتىنىڭ بىرىندە: ء«بىر دينار بار, ونى اللا جولىندا جۇمسايسىڭ. تاعى ءبىر دينار بار, ونى ادامدى قۇلدىقتان ازات ەتۋ ءۇشىن جۇمسايسىڭ. ال, تاعى ءبىر دينار بار, ونى مۇقتاجعا ساداقا ەتەسىڭ. ەندى, ءبىر ديناردى وتباسىڭا جۇمسايسىڭ. مىنە, ەڭ ساۋابى كوبى دە وتباسىڭا جۇمسالعان دينار», – دەپ ەر كىسىنىڭ وتباسى ءۇشىن جۇمساعان قاراجاتتىڭ ساۋابى كوپ ەكەندىگىن ايتىپ سۇيىنشىلەيدى. ءبىر قاراعاندا قۇداي جولىندا جۇمساعان قاراجات پەن مۇقتاجدىڭ قاجەتىن وتەۋدەن اسقان ساۋاپتى امال جوق سەكىلدى كورىنۋى مۇمكىن. الايدا, يسلام ءدىنى ەر كىسىنىڭ ءوز وتباسىنا جۇمساعان قاراجاتى وسىلاردان دا ساۋاپتى امال ەكەندىگىن ايقىندايدى.
ەر-ازامات كوپتەگەن قايىرىمدىلىق جاساۋمەن اينالىسىپ, ەل ىشىندە اتىمتاي جومارت اتانىپ, الايدا ءوز وتباسىنا قارايلاسپاسا, ونىڭ جاساعان قايىرىمدىلىعى قۇمعا قۇيعان سۋمەن تەڭ. سوندىقتان ەر كىسىنىڭ ەڭ ۇلكەن جۇمىسى – بالا-شاعاسىن اسىراۋ, ولاردى قاجەتتى كەرەك-جاراقپەن ۋاقتىلى قامتاماسىز ەتۋ.
فيقھ كىتاپتارىندا وتباسى, نەكە جانە اجىراسۋ تاقىرىپتارىنا ارنايى باپ ارناپ, بۇل ماسەلەلەردى ەگجەي-تەگجەيلى اشىقتايدى. وسى باپتاردىڭ ىشىندە «ناپاقا» ماسەلەسىن قوزعاي كەلە ەر-ازاماتقا وتباسىن اسىراۋدى مىندەتتەيدى. بۇل تاقىرىپقا ارقاۋ بولاتىن قۇران كارىمنىڭ مىنا ءبىر اياتى: «كەڭشىلىك يەسى ءوزىنىڭ قاراجاتىنان بالا-شاعا ناپاقاسىن بەرسىن. ال, نەسىبەسى از بولعان ادام, اللانىڭ وزىنە بەرگەنىنە قاراي ناپاقاسىن بەرسىن» (تالاق سۇرەسى, 7-ايات). اكەنىڭ بالاعا قامقور بولۋىن شاريعات مىندەتتەگەنى سياقتى, ادامنىڭ اقىل-ساناسى دا بۇل مىندەتتى جوققا شىعارا المايدى. بۇل جەردە تاياقتىڭ ەكى ۇشى بار. بىرىنشىدەن, باي ادام ءوزىنىڭ داۋلەتىنە ساي, بالا-شاعاسىنا ناپاقا بەرۋى مىندەتتەلۋدە. الايدا, ادامداردىڭ بارلىعىنىڭ جاعدايى بىردەي ەمەس. ياعني, بىرەۋدىڭ تابىسى ورتاشا ەندى ءبىرىنىڭ تابىسى از مولشەردە بولۋى مۇمكىن. اللا تاعالا وسى جاعدايدى ەسكەرىپ, تابىسى از ادام ءوزىنىڭ تاپقانىنا قاراي وتباسىن قامتاماسىز ەتسىن دەپ بۇيىرۋدا. دەمەك, ايەل ادام كۇيەۋىنىڭ تابىسىمەن ساناسۋى قاجەت. ونىڭ قولىنان كەلمەيتىن ماتەريالدىق جاعدايدى تالاپ ەتپەۋى ءتيىس. ەر ادامدى قىلمىسقا يتەرمەلەيتىن فاكتورلاردىڭ ءبىرى – ايەلدىڭ قاناعاتسىزدىعى. نازىك جاندىلار قالاۋىنا ەرىك بەرىپ, ەل كيگەندى كيگىسى كەلسە, ەل ىشكەندى ءىشىپ-جەگىسى كەلسە, كۇيەۋىنەن وسىلاردى تالاپ ەتەدى. مۇنداي جاعدايدا ەر-ازامات پارا الۋى, ۇرلىق جاساۋى نەمەسە باسقا دا قىلمىسقا بارۋى بەك مۇمكىن. سول سەبەپتى, ايەل ادام بۇل ماسەلەگە ءجىتى ءمان بەرگەنى ءجون.
اياتتا ايتىلعان «ناپاقاعا» قانداي ماتەريالدىق ماسەلەلەر كىرەدى؟ ياعني, ەر-ازاماتقا وتباسىن اسىراۋدا قانداي مىندەتتەمەلەر جۇكتەلەدى؟ مىندەتتى ناپاقاعا – اس-سۋ, كيىم-كەشەك جانە باسپانا كىرەدى. اس-سۋ, ازىق-ت ۇلىكتىڭ مولشەرى مەن ساپاسى كۇيەۋىنىڭ ءال-اۋقاتىنا قاراي بەلگىلەنەدى. كيىم-كەشەك ءبىر مەزگىل كيەتىن باستان-اياق بولۋى كەرەك. حانافي مەن شافيعي مازھابتارىندا جۇبايىنا 6 ايدا, بالالارىنا 4 ايدا ءبىر جاڭا كيىم الىپ بەرىلەدى دەلىنگەن. ءۇي-جايدىڭ قانداي بولۋى دا كۇيەۋىنىڭ قارجىلىق جاعدايىنا بايلانىستى. سونىمەن قاتار ءۇيدى جيھازبەن جابدىقتاپ, كۇندەلىكتى تۇرمىس-تىرشىلىككە قاجەتتى زاتتارمەن قامتاماسىز ەتۋى ءتيىس.
ەر ادام ەڭبەككە جارامدى بولسا, جۇمىس جاساپ بالا-شاعاسىن اسىراۋعا مىندەتتى. ەگەر ودان باس تارتسا, وندا ونى جۇمىس ىستەۋگە ەرىكسىز ءماجبۇر ەتەدى. بالانىڭ اكەسى بولماسا نەمەسە اكەسى جۇمىسقا جارامسىز بولسا, وندا بالانى اسىراۋ اكەسىنىڭ ورنىن باساتىن تۋىستاردىڭ بىرىنە جۇكتەلەدى دەلىنگەن ء«ال-ءفاتاۋا ءال-ھينديا» كىتابىندا. ەر بالاسىن باليعات جاسىنا جەتكەنگە دەيىن, ال قولىندا تۇراتىن قىزى قاي جاستا بولسا دا جانە جۇمىسقا جارامايتىن مۇگەدەك ۇل بالاسىنىڭ جاسى ۇلكەن بولسا دا اكەسى ولاردى اسىراۋعا مىندەتتەلەدى. بۇل «ناپاقا» مىندەتى, ياعني, بالا-شاعاسىن اسىراۋ – وتباسىلى ەر-ازاماتقا جۇكتەلگەنى سەكىلدى اجىراسقان ەر-ازاماتتاردان دا تالاپ ەتىلەدى.
بىردە ھيند ۋتباقىزى پايعامبارىمىزعا (س.ع.س.) كەلىپ: «ۋا, اللانىڭ ەلشىسى! مەنىڭ كۇيەۋىم ءابۋ سۋفيان وتە ساراڭ ادام. ماعان دا, بالا-شاعاسىنا دا جەتەرلىك ەتىپ ناپاقا بەرمەيدى. ونىڭ دۇنيەسىنەن ايتپاي الساق كۇنا بولا ما؟», – دەپ سۇرايدى. سوندا اللا ەلشىسى (س.ع.س.): «ونىڭ دۇنيەسىنەن وزىڭە جانە بالا-شاعاڭا جەتەتىندەي ەتىپ الۋىڭا بولادى», – دەپ جاۋاپ بەرەدى. جوعارىداعى ايات-حاديستەر ەر كىسىنىڭ وتباسىنا ناپاقا بەرۋى ء«ۋاجىپ» (مىندەت) ەكەندىگىن دەلەلدەيدى. بۇگىندە وسىنداي جا-ۋاپسىز اكەلەردى زاڭمەن مىندەتتەپ, ءوز بالالارىنا اليمەنت تولەۋىن تالاپ ەتۋدە. الايدا, كەيبىر «پىسىقاي» اكەلەر اليمەنتتى از تولەۋ ءۇشىن تابىستارىن جاسىرىپ, از ەتىپ كورسەتۋگە تىرىسۋدا. مۇسىلمان ادامدى سيپاتتاعاندا «ول – قورقاق ياكي ساراڭ بولۋى مۇمكىن. بىراق مۇسىلمان ادام وتىرىكشى بولمايدى» دەپ باعا بەرىلەدى. دەمەك, وزىنەن تۋعان بالالارىنان تابىسىن جاسىرۋى مۇسىلماندىق سيپاتقا قايشى.
ەر ادامدار قۇرانداعى «ەركەكتەر ايەلدەرگە باسشى» دەگەن اياتتى وقىپ الىپ, وتباسىندا ءار ىستە ءوزىنىڭ ءبىر ساتى جوعارى تۇراتىندىعىن العا تارتادى. الايدا, كوپشىلىگىمىز اياتتىڭ جالعاسىنا اسا ءمان بەرە بەرمەيمىز. شىنتۋايتىندا, ەركەكتىڭ ۇستەمدىگى ايەلدى ۇرىپ-سوعۋدا ياكي الىمجەتتىك جاساۋىندا ەمەس. اياتتىڭ جالعاسىندا ەركەكتىڭ ۇستەمدىگى – ايەلگە ءماھر بەرۋى مەن وتباسى ناپاقاسىن تابۋ سىندى ماڭىزدى جاۋاپكەرشىلىك ارقالاعانىندا دەپ تولىقتىرادى. سول سەبەپتى, وتباسىلى نەمەسە اجىراسقان ەر-ازاماتتار جوعارىدا ايتىلعان ماسەلەلەرگە قاتىستى ءوز جاۋاپكەرشىلىگىن سەزىنە ءبىلۋى ءتيىس.
تولەبي قاجى وسپان
اقتوبە وبلىسىنىڭ وكىل يمامى