ۇلت ءتىلى مەن ءالىپبيى

ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوزىنىڭ رۋحاني جاڭعىرۋ يدەياسى اياسىندا 2017 جىلعى قازان ايىندا «قازاق ءتىلى ءالىپبيىن كيريلليتسادان لاتىن گرافيكاسىنا كوشىرۋ تۋرالى» ارنايى جارلىعىن شىعارعانى بارشاعا ايان. بۇل ايرىقشا قۇجاتتى جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا ءىس-شارالار جوس­پارى ءتۇزىلىپ, ول پرەمەر-مينيستر وكىمىمەن بەكىتىلدى. ءسويتىپ قازاق ءتىلى ءالىپبيىن 2025 جىلعا دەيىن لاتىن گرافيكاسىنا كەزەڭ-كەزەڭمەن كوشىرۋ بو­يىنشا ناقتى جوسپار جاسالدى. سونىڭ ناتيجەسىندە ۇلتتىق كوميسسيا قازاق ءتىلى ەملەسىنىڭ نەگىزگى ەرەجەلەرىنىڭ جوباسىن جاسادى, ول ماقۇلداندى. ەندىگى جەردە وسى ناقتىلانعان جۇمىستى جۇيەلى اتقارۋ ءۇشىن وتكەن جىلدىڭ شىلدە ايىندا ۇكىمەتتىڭ ارنايى قاۋ­لى­سىمەن ء«تىل-قازىنا» ۇلتتىق عى­لى­مي-پراكتيكالىق ورتالىعى قۇرىلدى.

ورتالىق مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنىڭ تاپسىرماسىمەن وسى ۋاقىت ارالىعىندا ءتىل ءبىلىمى ينس­تي­تۋتىمەن, ۋنيۆەرسيتەتتەرمەن, عىلىمي مەكەمەلەرمەن بىرلەسە وتىرىپ, كوپتەگەن يگىلىكتى ىستەرگە ۇيىتقى بولۋدا. ءسوز ورايىندا مىنا ءبىر اقيقاتتى ايتۋ پارىز. ءبىزدىڭ ەلىمىز لاتىن الىپبيىنە كوشۋ ىسىنە ۇلكەن دايىندىقپەن كەلدى. بۇل جاۋاپتى ىستە بايسالدىلىق, تياناقتىلىق تانىتتى. ۇلتتىڭ ءتىلى سول ۇلتتىڭ ءتول الىپبيىمەن تورگە وزارى بەلگىلى. ول دەگەنىڭىز – ءسوز توركىنىنىڭ تۇزەلۋىنە جول اشادى. الا-قۇلا جازىلىپ جۇرگەن تىركەستەر ءبىر ارناعا تۇسەدى, بۇرمالاۋدان قۇتىلادى. ءبىر قۋانارلىعى – ۇلتتىق الىپبيگە كوشۋدى حالىق ءوزى-اق باستاپ كەتكەن سياقتى. بايقايسىزدار ما, سوڭعى ۋا­قىت­تا كوشەدەگى جارنامالار, مەكەمە, قالا اتاۋلارى, كوشە اتتارى, ەلدى مەكەندەر – لاتىن قارپىندە جازىلۋدا. ونداي قادام جاساعاندارعا «سەن ءسويت» دەپ تاپسىرما بەرىپ جاتقان دا ەشكىم جوق. حالىقتىڭ ءوز ەركىمەن لاتىنعا بەت بۇرعاندىعىنىڭ كورىنىسى بۇل. مۇنداي تالپىنىستى ەلجاندىلىق نامىستىڭ, مەملەكەتشىلدىك رۋحتىڭ ويانعانى دەۋگە بولادى.

ء«تىل-قازىنا» ورتالىعى وسى ۋاقىت ىشىندە جاڭا ەملە-ەرەجەلەرىن وقىتۋ, لاتىن الىپبيىندە جازۋ ۇلگىسىن قالىپ­تاستىرۋ, وتانىمىزداعى ازامات­تار­دىڭ اتى-ءجونىن لاتىن-نەگىزدى الىپ­بي­مەن جازۋدى ءبىر جۇيەگە ءتۇسىرۋ, گەوگرافيالىق اتاۋلاردىڭ لاتىن­نەگىزدى الىپبيمەن جازۋدا ءبىر ىزدىلىكتى ساقتاۋ ماقساتىندا قىرۋار شارۋا اتقاردى. ادىستەمەلىك قۇرالدار­دى شىعارۋ ماسەلەسى دە ءوز شەشىمىن تاۋىپ جاتىر. سونىڭ ءبىر دالەلى رەتىندە پروفەسسور ت.اياپوۆانىڭ ادىس­تەمەلىك وقۋلىعى, جاڭا ەملەنى تا­نىپ-بىلۋگە قاتىستى وقۋلىقتار, وزگە دە تانىمدىق دۇنيەلەردىڭ جارىق كورۋى دەر ەدىم. اقيقاتىنا كەلسەك, بيىل­عى جىلدى ادىستەمە جىلى دەۋ­گە نەگىز بار. ويتكەنى جىل بويى 12 ساعات­تىق جانە 72 ساعاتتىق ادىستەمە كۋرس­تارى وتكىزىلۋمەن كەلەدى. كۋرستان وت­كەن­دەرگە سەرتيفيكات, انىقتامالار تاپسىرىلادى. وڭىرلەردەن, ءتۇرلى مينيسترلىكتەردەن, الۋان مەكەمەلەردەن ارنايى كەلىپ وقىعان ونداي ازاماتتار سانى قازىر مىڭداپ سانالادى.

تامىز ايىندا تاراز وڭىرىندە «قازاق ءتىلىن لاتىن گرافيكاسىنا كوشىرۋدىڭ ماڭىزدىلىعى» دەگەن تا­قىرىپتا اقپاراتتىق ناسيحات اپ­تالىعىن وتكىزگەن بولاتىنبىز. ما­قۇلدانعان ەملە-ەرەجەلەرىن ءتۇسىندىرۋ بويىنشا وتكىزىلگەن بۇل اپتالىق­قا ۇلت زيالىلارى, قوعام قايراتكەر­لەرى, عالىمدار, جازۋشىلار, سەنات پەن ءماجىلىس دەپۋتاتتارى قاتىستى. سول القالى جيىندا مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, كورنەكتى جازۋشى بەكسۇلتان نۇرجەكە: «مەن لاتىنعا كوشۋدى قولدايمىن. بۇل تاۋەل­سىز ەلدىڭ ەلدىگىن كورسەتەدى. ۇلت ءتىلىنىڭ وركەندەۋىنە, تىلدىك ماقام­نىڭ بۇزىلماي جازىلۋىنا كەڭ جول اشادى» دەسە, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, قالامگەر كادىر­بەك سەگىزباي: «جاڭا ءالىپبي تۇركى جۇرتى­مەن جاقىنداستىرادى, تورت­كۇل دۇنيەدەگى باۋىرلارمەن قاۋىش­تىرادى, الەمدىك وركەنيەتكە وتۋگە سەپتەسەدى» دەپ, بۇل جاۋاپتى ىسكە بەلسەندىلىك تانىتۋعا شاقىردى.

بۇرىن لاتىن ءالىپبيىن ۇيرەنۋگە كەلگەندەرگە ساباقتى ءار جەردە وتكىزىپ ءجۇر ەدىك, ەندى قىركۇيەكتەن باستاپ ورتا­لىقتىڭ جانىنان ەملە-ەرەجە­لەرىن ۇيرەتۋگە ارنالعان وقۋ زالدارى بار جەكە عيماراتقا يە بول­دىق. ول زال­دار زاماناۋي قۇرال-جابدىقتارمەن جان-جاقتى جاراقتالدى. ورتالىقتىڭ باستى ماقساتى دا سول عوي – جاڭا ءالىپبيدى بارىنشا مەڭگەرگەن بىلىكتى ماماندار دايىنداۋ. كۋرسقا كەلگەندەرگە ساباق بەرەتىن ماماندار دا – ءبىزدىڭ ورتالىقتا قىزمەت جاساي­تىن تاجىريبەلى عالىمدار. وسى عالىم­داردىڭ, پروفەسسور-وقىتۋ­شىلاردىڭ ءدارىسحانالارىندا ەملە-ەرەجەلەرىن, كاسىبي وقۋلىقتاردى, اقپاراتتىق الۋان قۇرالداردى ءتيىمدى پايدالانىلۋىنا جاعداي جاسالعان. وقۋ كەزىندە قازاق ءتىلىنىڭ تەرمينولوگياسىنا دا, ورفوگرافياسىنا دا جەتە كوڭىل بولىنۋدە. تاياۋدا الماتى قالاسىندا «تەرميندەردى ىرىكتەۋدىڭ كريتەريلەرى مەن پرينتسيپتەرى» دەگەن تاقىرىپتا رەسپۋبليكالىق ادىستەمەلىك سەمينار وتكىزدىك. ورتالىقتىڭ جانىنان جاڭا ءالىپبيدى ناسيحاتتاۋعا ارنالعان ء«تىل-قازىنا» اتتى رەسپۋبليكالىق اقپا­راتتىق-تانىمدىق گازەت جارىق كورىپ كەلەدى.

بيىلعى 9 ايداعى جۇمىستى قورى­تىندىلاۋ ماقساتىندا 24 قازاندا, نۇر-سۇلتان قالاسىندا «جاھاندانۋ جانە ۇلتتانۋ ۇدەرىسىندەگى قازاق ءتىلىنىڭ ومىرشەڭدىگى» دەگەن تاقىرىپتا رەسپۋبليكالىق ءتىل فورۋمى وتپەكشى. ونىڭ نەگىزگى يدەياسى پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ حالىققا جولداۋىندا «قازاق ءتىلى مەملەكەتتىك ءتىل رەتىندەگى ءرولى كۇشەيىپ, ۇلتارالىق قاتىناس تىلىنە اينالاتىن كەزەڭى كەلدى دەپ ەسەپتەيمىن» دەگەن سوزىنەن باستاۋ العانىن ايتا كەتۋ كەرەك. القالى جيىننىڭ نەگىزگى ماقساتى – مەملەكەتتىك مارتەبەگە يە بولعانىنا وتىز جىلدان اسىپ بارا جاتقان انا ءتىلىمىزدىڭ پروبلەمالارىن جان-جاقتى تالقىلاۋ. تاۋەلسىز ەلدىڭ دامۋ ۇدەرىسىندە مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ سۇرانىسىن قالايشا ارتتىرۋعا بولاتىنى, ءومىردىڭ بارلىق سالاسىندا ونىڭ بەرىك ورىن الىپ, ورنىعۋى جا­يىندا تالقىلاۋلار وتپەكشى.

فورۋم اياسىندا ءتىل ماماندارى قازاق ءتىلىنىڭ بۇگىنى مەن ەرتەڭىنە قا­تىس­تى التى الاڭدا باس قوسادى. وسى باسقوسۋلاردا ءبىلىم مەن عىلىم, بيزنەس, زاڭ, باق ءتىلى تۋرالى كەڭەسىپ, وڭىر­لەردەگى تىلدىك احۋال توڭىرەگىندە دە پى­كىر الىسادى. نەسىن جاسىرامىز, قازىر بارلىق جەردە مەملەكەتتىك ءتىل تو­لىق سالتانات قۇردى دەي المايمىز. ونى ايتاسىز, بارلىق وتباسى مەملەكەتتىك تىلدە سويلەيدى دەۋگە دە اۋىز بارا بەرمەيدى. وزگەلەردى بىلاي قوي­عاندا, وتباسىندا تەك قانا ورىسشا شۇل­دىرلەپ, ءوز قانداستارىمىز دا ۇياتقا قال­دىرىپ جۇرگەندەرى شىندىق. سول سەكىل­دى قۇقىق سالاسىندا, كومپانيالار مەن بانكتەردە, بيزنەستە جۇرگەن ازا­مات­تار دا مەملەكەتتىك تىلدە سايراپ تۇر­عاندارى شامالى. وعان قوسا بانكتەردەگى جازۋدىڭ دەنى ءتىل زاڭىن بۇزىپ, وزدەرىنشە اعىلشىن جازۋ ۇلگىسىنە ەلىكتەپ, كوپتەگەن سوزدەردى باس ارىپ­تەرمەن «ايشىقتاۋ» ءۇردىسى دە ويلان­تادى. ءبىز بۇل باسقوسۋدا وسى سەكىلدى تۇيتكىلدى ماسەلەلەردى قوز­عاپ قانا قويماي, ولاردى جۇزەگە اسى­رۋ جولدارىن قاراستىرساق دەگەن ويدا­مىز. جۇرت بولىپ جۇمىلساق, كوپ بولىپ بىرىكسەك ءتىلدىڭ تولعاقتى ماسە­لەسى تولىققاندى شەشىلۋىنە, جاڭا ءالىپ­بيدى قولدانۋ اياسىنا دا كەڭ جول اشى­لادى دەگەن ۇمىتتەمىز. ءسويتىپ ۇلت ءتىلى مەن ۇلت ءالىپبيىن ءتورت اياعىن تەڭ باستىرۋ ارقىلى ءبىز مەملەكەتىمىزدىڭ مار­تەبەسىن كوتەرىپ قانا قويماي, ءتورت قۇ­بى­لامىزدى تۇگەندەرىمىز تاعى شىندىق.

الىبەك اسقار

ء«تىل-قازىنا» ۇلتتىق عىلىمي-پراكتيكالىق ورتالىعىنىڭ باس ديرەكتورى