تاعىلىمدى تۇلعا

«تەكتىدەن تەكتى تۋا­دى» دەگەن ناقىل بار. بۇل كىسى جوڭعارلارمەن شايقاستا ەرەن با­تىر­لىعىمەن كوزگە تۇسكەن تۇگەل باتىردىڭ جەتىنشى ۇرپاعى. باتىردىڭ تۇڭ­عىشى كەنجەقارادان ءوربيدى. باتىردىڭ ەسىمى پاۆلودار, كوكشەتاۋ, ومبى, اقمولا ايماق­تارىنا كەڭ تاراعان. اعا­­مىزدىڭ اكەسى امان قاريا: «اللا تا­عالا تۇ­گەل باتىر ۇرپاق­تارىنا كوسەمدىك پەن شە­شەندىكتى جەلىسىن ۇزبەي ەگىز بەرگەن, تەك سونى ەلپىلدەتپەي-جەل­پىلدەتپەي, بەرىك ۇس­تايتىنداي سانا مەن سال­ماق كەرەك» دەپ ايتىپ وتىرادى ەكەن.

1959 جىلى قازاق مەملەكەتتىك اۋىل شا­رۋا­­شىلىعى ينستيتۋتىن تا­مامداعاننان كەيىن العاش­قى ەڭبەك جولىن تالاي تۇعىرلى تۇلعالار قانات­تانعان باياناۋىل اۋدانىندا XXI پارتسەزد سوۆحوزىندا اگرونومدىقتان باستايدى. تىڭ يگەرۋ جىلى قۇرىلعان جاڭا شارۋاشىلىققا كەلگەن جاس مامان سوۆحوزدىڭ ىرگەتاسىن قالاۋعا بار كۇش-جىگەرىن جۇمسادى. ارينە, ءبىر كۇندە سوۆحوز قۇرىلا سالمايدى. كوپتەگەن قيىنشىلىق كەزدەستى. العاشقى كەزدە كيىز ۇيدە تۇرىپ جۇمىس ىستەدى. سونىڭ ءبارى قاناتىن قاتايتىپ, شىنىقتىردى. وسى قاسيەتتى ولكەدە شاڭىراق كوتەرىپ, بالالارى ومىرگە كەلدى. كەڭەس اعامىز باياناۋىل جەرىن ۇنەمى ساعىنىشپەن ايتىپ وتىرادى. كەيىن الماتىداعى جوعارى پارتيا مەكتەبىن اياقتاعاننان كەيىن جاڭادان اشىلعان تورعاي وبلىسىنداعى وكتيابر اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ەكىنشى حاتشىسى بولىپ بارادى. استىقتى اۋداندا از مەرزىم قىزمەت اتقارسا دا جارقىن ءىز قالدىرا ءبىلدى.

وبلىس باسشىلارى ارقالىق اۋداندىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى ەتىپ تاعايىنداعاندا, بۇل شارۋاشىلىعى كوپسالالى, استىق القابى مول, مال شارۋاشىلىعى دا دامىعان اۋدان ەدى, كوكونىس ونىمدەرىن ءوسىرۋ دە جاقسى جولعا قويىلعان. وبلىس ورتالىعىندا ورنالاسقاندىقتان اۋداندا قىزمەت ىستەۋ وڭاي بولعان جوق. ۇلكەن جاۋاپ­كەرشىلىك جۇكتەلدى. سوعان قاراماستان ىسكەر مامان شارۋاشىلىقتاردىڭ دەڭگەيىن كوتەرۋگە كوپ ەڭبەك ءسىڭىردى. مۇنى وبلىس باسشىلارى دا باعالاپ, ونى جانگەلدين اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى قىزمەتىنە جىبەردى. بۇل كۇرە جولدان قيىردا جاتقان, ءتۇرلى تاريحي وقيعالاردى باس­تان كەشكەن كيەلى ولكە. قارت تورعايدىڭ جۇرەگى دەسە دە بولادى. حالقى وتە ەڭبەككقور. اۋدان ەكونو­ميكاسى مال شارۋاشىلىعىنا نەگىزدەلگەن. جەرى شولەيتتى ايماققا جاتادى. بىراق ءشوبى شۇيگىن, سۋى مول, شابىندىعى اتتىڭ بەلۋارىنان كەلەدى. كەڭەس امان ۇلى اۋدانعا باسشى بولىپ كەلگەن كۇننەن باستاپ ەكونوميكانى كوتەرۋ مەن حالىقتىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىن جاقسارتۋعا كۇش سالدى. الدىمەن امانگەلدى اۋدانىنا دەيىن جەتكەن تاس جولدى جانگەلدين اۋدانىنا جەتكىزدى. ەكى جىلدا 145 شاقىرىمدىق تاس جول سالىندى. بارلىق اۋىلعا ەلەكتر جەلىسى تارتىلدى, تەلەديدار جۇيەسى قوسىلدى. شارۋاشىلىقتارعا كوتەرمە جول سالىنىپ, ەمحانا, مەكتەپ, مادەنيەت ۇيلەرى بوي كوتەردى. اۋداننىڭ توپىراعى قۇنارلى ايماعىنان بيدايىق, ى.التىنسارين, يۋبيلەينىي اتتى استىق وسىرەتىن شارۋاشىلىقتار اشىلدى. بۇل مالمەن عانا اينالىساتىن اۋداندا بۇرىن بولماعان وڭ وزگەرىس ەدى. ەندى اۋدان ءوزىن استىقپەن قامتاماسىز ەتۋگە اياق باستى. ارينە, باستى نازار مال شارۋاشىلىعىندا بولدى. تازا قوي شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن تاعى ءبىر «اققۇم» سوۆحوزى اشىلدى. مال سوياتىن, ءسۇت ونىمدەرىن شىعاراتىن ورىندار ىسكە قوسىلدى. مالعا جەم-ءشوپ دايىنداۋ پروبلەماسى جولعا قويىلدى. كەڭەس اعا باسقارعان جەتى جىل ىشىندە شالعاي جاتقان ولكە وبلىستىڭ الدىڭعى ورىنداعى اۋداندارىنىڭ قاتارىنا قوسىلدى.

جانگەلدين اۋدانىنان كەيىن تورعاي وبلىس­تىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى – اۋىل­شارۋاشىلىق باسقارماسىنىڭ توراعاسى قىزمە­تىنە جوعارىلاتىلدى. تورعاي وبلىسىنىڭ سولتۇستىك اۋداندارىنىڭ توپىراعى قۇنارلى بولىپ كەلسە, وڭتۇستىك وڭىرلەرى شولەيتتى ايماققا جاتادى. بۇل اۋدانداردىڭ دامۋ دەڭگەيلەرى دە بىردەي ەمەس. تىڭ يگەرۋ جىلدارى سولتۇستىك اۋداندارعا مول قارجى قۇيىلسا, وڭتۇستىك اۋداندار كەنجە قالدى. سوندىقتان باسشىلىق وبلىستىڭ ەكى ايماعىندا قىزمەت اتقارىپ, تاجىريبە جيناقتاعان كەڭەس امان ۇلىن اۋىلشارۋاشىلىق باسقارماسىن باسقارۋعا جىبەردى. وسى ۋاقىتتا اۋىلشارۋاشىلىق ماڭايىنداعى التى سالا بىرىگىپ, اگروونەركاسىپ كوميتەتى قۇرىلدى. ءبىزدىڭ العاشقى تانىستىعىمىز وسى كەزدەن باستالدى. وكتيابر اۋدانىندا سوۆ­حوز ديرەكتورى بولىپ جۇرگەنىمدە مەنى وزىنە شاقىردى. «جانىبەك, اينالايىن, قالىڭ قالاي؟ سەنى سوناۋ ماسكەۋدەن كەلدى دەپ ەستىدىم. سەن تۋرالى باسشىلىق جاقسى پىكىر ايتىپ جاتىر. قانداي ماسەلە بار؟» دەپ بارلىق جاعدايدى سۇراپ الىپ, سودان كەيىن باستى شارۋاعا كوشىپ: «ماعان ەكونوميكا جو­نىندەگى ورىنباسار بولىپ كەلەسىڭ بە؟» دەگەن ۇسىنىسىن ايتتى. مەن اعانىڭ ءوتىنىشىن قۇپ الدىم.

كەڭەس اعامىز جاڭا قىزمەتىندە الدىمەن اۋىل شارۋاشىلىعىن مامانداندىرۋدى قولعا الدى. وڭتۇستىك اۋدانداردا اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن وڭدەۋ كو­بەي­تىلدى. ويتكەنى ودان تۇسەتىن قارجىنىڭ كو­لەمى دە ۇلكەن ەدى. اۋىل­شارۋاشىلىق سالا­سىن­داعى قولداۋ قورىنان قارجى الىپ, اۋداندارعا بارىنشا كومەك بەرىلدى. ناتيجەسىندە, مال شا­رۋاشىلىعى العا دامىدى. استىقتى وڭىرلەرگە سول كەزدەگى جاڭا تەحنيكا جانە تەحنولوگيا تارتىلدى. ەكونوميكالىق رەفورمالار جۇرگىزىلىپ, مەردىگەرلىك ءادىس كەڭىنەن ەڭگىزىلدى. كەڭەس اعانىڭ ومىرىندە تورعاي وڭىرىندە وتكەن قىزمەتتىك جولى ۇلكەن ءبىر بەلەس سانالادى. قاسيەتتى جەردىڭ توپىراعى تۇلعا رەتىندە تۇلەتتى. وسى جىلدارى كەڭەس اعامەن جاقىن ارالاسا باستادىم. ءبىلىمى تەرەڭ, تاجىريبەسى مول, ادامگەرشىلىگى زور ازاماتپەن بىرگە جۇمىس ىستەۋ ماعان ۇلكەن قانات بولدى. ءبىر قاراعاندا, اعانىڭ مىنەزى قاتال بولىپ كورىنگەنىمەن, بىراق ارعى جاعى جۇمساق, مەيىرىمدى ادام ەكەنىن بايقايسىز. ومىردە تۇيگەنى مول تۇلعامەن اڭگىمەلەسكەندە ءبىر رۋحاني بايىپ قالاسىز. مىنە, العاشقى تانىسقاننان اعالى-ىنىدەي باستالعان سىيلاستىق ءالى كۇنگە ۇزىلگەن ەمەس.

1988 جىلى تورعاي وبلىسى تاراتىلعاننان كەيىن كەڭەس امان ۇلى جامبىل وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتى توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى, كەيىن وبلىس اكىمىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى بولىپ جەمىستى قىزمەت اتقاردى. قازاقتىڭ قۇت قونعان قاسيەتتى جەرىندە دە ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتى مەن جاڭاشىلدىعىنان تانبادى. وبلىستىڭ اۋىلشارۋاشىلىق سالاسىنا شەتەلدىك ادىستەردى قولداندى. كوكونىس وسىرۋگە ءيزرايلدىڭ تامشىلاتىپ سۋارۋ ءادىسىن ەنگىزىپ, گوللانديالىق تەحنولوگيامەن كارتوپ ەگۋدى قولعا الدى. 1994 جىلى تا­راز قالالىق سايلاۋ وكرۋگىنەن تۇسكەن توعىز ۇمىتكەردىڭ اراسىنان جەڭىسكە جەتىپ, ون ءۇشىنشى قازاقستان جوعارعى كەڭەسىنىڭ دەپۋتاتى بولىپ سايلاندى. بۇل ۋاقىت ەلىمىز ءۇشىن كۇردەلى كەزەڭ ەدى. ەگەمەندىكتىڭ ەلەڭ-الاڭ شاعى. ءوندىرىس تۇرالاپ, اۋىلشارۋاشىلىق سالاسىنىڭ دا كۇيى كەتە باستاعان. كەڭەس اعامىز دەپۋتات بولىپ جۇرگەندە اۋىلداعى رەفورمالاردى جۇرگىزۋگە بەلسەندى اتسالىسىپ, سوعىس ارداگەرلەرىنىڭ ماسەلەلەرىن قوزعادى. دەپۋتاتتىقتان كەيىن جامبىل وبلىسىنىڭ ۇكى­مەتتەگى وكىلى بولىپ, ءوڭىردىڭ دامۋىنا ۇلەسىن قوس­تى. ماجىلىستە دەپۋتات بولىپ جۇرگەن جىلدارى جامبىل وبلىسىنا ىسساپارعا باردىم. وندا كەڭەس امان ۇلىمەن بىرگە جۇمىس ىستەگەن ازاماتتار جىلى لەبىزىن ءبىلدىردى, ىشتەي قۋانىپ قالدىم. ءار ادامنىڭ جۇرگەن جەرىندە ونەگەلى ءىزى قالسا ودان اسقان قۇرمەت جوق دەپ ويلايمىن.

كەڭەس اعامىز قازىر جەردىڭ, حالىقتىڭ, ۇرپاق­تىڭ قامىن ويلاپ, الاڭداپ جۇرەتىن قازىنالى قاريالاردىڭ ءبىرى. ەلىمىزدىڭ تىنىس-تىرشىلىگىن باعىپ, وڭ وزگەرىستەردى ۇنەمى قولداپ وتىرادى. ءبىر كىسىدەي تاريحتى دا تەرەڭ بىلەدى. تىڭ دەرەكتەردى دە جيناپ, ىزدەنىپ جۇرەدى. ايگىلى تۇلعالاردىڭ ناقىل سوزدەرى, ويلارى, كەڭەستەرى, ەل تاريحىنداعى تاڭبالى وقيعالار جىلناماسى جيناقتالعان «اتالاردىڭ اقىلى, دانالاردىڭ ناقىلى» اتتى تاماشا كىتاپ قۇراستىردى. «تەڭىزدەن تەرگەن مارجاندار» اتتى جيناعىندا مۇسىلماندىق جول مەن ءدىني ۇعىمداردى جانە سالت-داستۇرلەردى حالىققا جەتە تۇسىندىرەدى. «ەلىم – مەكتەبىم, حالقىم – ۇستازىم» اتتى كىتابىندا بابالارىنان باستاپ, اتا-اناسى, وسكەن ورتاسى, قىزمەتتىك جولى, دوس­تارى جايىندا تاربيەلىك-تاعىلىمدىق ءمانى زور اڭگى­مە وربىتەدى. اعامىزدىڭ ءوزى ول تۋرالى: «مەن بۇل كىتاپتى جازۋشىلىق دارىنىمدى كورسەتەيىن, ابى­روي, اتاق ىزدەيىن دەپ جازىپ وتىرعان جوقپىن. قىزمەت ىستەپ جۇرگەن كەزىمدە شاما-شارقىما قاراي ماراپاتتالۋدىڭ ءبىرازىن كوردىم دە, يە­لەندىم دە. مەن ءومىر جولىم ۇرپاقتارىما ەستەلىك-شەجىرە بولسىن, جەردى, ەلدى تانىسىن, زامانداستارىم كىمدەر ەدى, ولار قانداي ونەگە, ءتالىم-تاربيە قالدىردى – سونى جەتكىزۋدى مۇرات تۇتتىم, ال باسقا دا ادامدار كىتابىمنىڭ ىشىنەن رۋحاني قۇندىلىقتاردىڭ ءدانىن تەرىپ, ءدامىن تاتسا – بارەكەلدى! وندا ەڭبەگىمنىڭ ەش بولماعانى» دەيدى.

جاسىنان يماندىلىقتى ءپىر تۇتىپ وسكەن ازامات تۋعان جەرى – سىلەتى اۋىلىنا ءوز قاراجاتىنا مەشىت سالدىردى. تاعىلىمدى تۇلعانىڭ ءومىر جولىندا وعان ۇنەمى قولداۋ كورسەتىپ كەلە جاتقان جۇبايى ساعيلا اپامىزدىڭ دا ەڭبەگى زور. ۇلىن ۇياعا, قىزىن قياعا قوندىرعان قاريالار بۇگىندە بالالارىنان وربىگەن نەمەرە-شوبەرەلەرىنىڭ قىزىعىنا كەنەلىپ, باقىتتى عۇمىر كەشىپ جاتىر.

جانىبەك كارىبجانوۆ,

مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى