تورعايدىڭ ارعى-بەرگى تاريحى تالايدى تامساندىرعان, ەندى الەمدى تاڭعالدىرىپ تا وتىر. تورعاي دالاسىنىڭ تەكتىلىگى تامىرىن تەرەڭنەن تارتادى. وسى قۇناردان احمەت پەن مىرجاقىپ تامىر الىپ, كوكتەدى. احمەتتىڭ شاپاعىنان شابىتتانعان اقىندار لەگى تورعايدا بۇگىنگە دەيىن جالعاسىن تاۋىپ كەلەدى. سونىڭ بەل ورتاسىنان بيىل تۋعانىنا 90 جىل تولعان نازاربەك بەكتەمىسوۆ ورىن الار ەدى.
نازاربەكتىڭ ءوزى دە, وزگە دە ونى تورعاي توپىراعىنىڭ كومەيىنەن جىر توگىلگەن اقىندارىنىڭ جالعاسى دەپ ءبىلدى. كوكىرەگى زەرەكتەر ءۇشىن وتكەن ۋاقىتتاعى اقىندار مەن بي-شەشەندەردىڭ سوزدەرىن قاريالار ۇمىتتىرمايتىن, ولار ايتقان سايىن ءيىنى قاناتىنداي كورىنەتىن. نازاربەكتىڭ توكپە اقىندىعىنىڭ دا ىرگەتاسىن سول بابالارى مەن اتالارى قالاعان دەسەك تە, ءوز اكەسى بەكتەمىستىڭ تە اقىندىعى, ايتقىشتىعى بۇكىل اتىرابقا بەلگىلى بولعان ەكەن. اقىندىق قانمەن, تەكتىلىك تىنىمەن جالعاسىن تاپقان.
وتكەن عاسىردىڭ قازاقتى نانشا يلەگەن بەينەتىن, قورلىعى مەن زورلىعىن پاراقتاعىڭ كەلسە, تورعايدىڭ اڭگىمەلەرىنە قۇلاق توس. بەكتەمىستىڭ قارا جاياۋ بولماعانى ەل ىشىندە ءالى كۇنگە دەيىن ايتىلادى. 30-جىلدارى «ستاحانوۆشىلاردىڭ» زامانىندا مال باققان بەكتەمىس تە «ستاحانوۆشى» اتانىپ, ابىرويعا كەنەلىپتى. ءبىر جىلى قابىرعا وزەنىنىڭ بويىندا قىس قاتتى بولىپ, مال قىرىلىپتى. بەكتەمىس تە سول جىلى قۇرىق ۇستاپ قالسا كەرەك. بەلسەندىلەر مالدىڭ جۇتىن قۇدايدان كورمەي, بەكتەمىستى جەلكەلەپ, اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ بيۋروسىنا الا جۇگىرەدى. زاماننىڭ قانى تامىپ تۇرعان كەزدە مالدىڭ شىعىنى ءۇشىن اتا ما, يتجەككەنگە ايداپ جىبەرە مە, ول اۋداندىق پارتيا كوميتەتى بيۋروسىنىڭ ءبىر اۋىز شەشىمىنە ءىلىنىپ تۇرادى. ءسوز بەكتەمىستىڭ وزىنە بەرىلگەندە, شالىڭىز ساسپاستان:
«... مەنىڭ اتىم بەكتەمىس,
قويدى قىردىم تەپ-تەگىس.
بۇرىن ەدىم – ستاحان
ەندى بولدىم توستاعان!» دەپتى. ول كەزدە زاڭ بولعانمەن دە, دالانىڭ سوزگە توقتايتىن جازىلماعان زاڭىنىڭ دا كەسىرتكەدەي شاماسى قالعان كەز عوي. اۋدان باسشىسى بەكتەمىستىڭ ۋاجىنە ريزا بولىپ, بوساتىپ جىبەرگەن ەكەن.
نازاربەك ومىردەگى قادامىن مۇعالىمدىكتەن باستاپ, كەيىن پارتيا قىزمەتىنە اۋىستى. ونىڭ قىزمەت بابىمەن 60-جىلدارى تورعايداعى اقشىعاناق اۋىلىنا كەلۋى وتىزداعى وردا بۇزار اقىننىڭ شابىتىنا شابىت بەرگەن, وسى اۋىلدىڭ ورەندەرى كەڭشىلىك مىرزابەكوۆ پەن سەرىك تۇرعىنبەكوۆتەي جاس تالانتتارمەن تابىسقان كەزى بولدى.
– نازەكەڭنىڭ سول تۇستا شىنايى شىعارماشىلىقا شىن بەرىلگەنى سونشا, كوكەيىنە كەلگەن ولەڭىن كىدىرتپەستەن كەز كەلگەن قاعازعا قۇيا سالاتىن. «قاعاز تاپپاعانداي پارتيا قۇجاتتارىن ولەڭ داپتەرىنە اينالدىردى» دەگەن قاڭقۋ سوزدەرگە نازەكەڭ ۇتىمدى جاۋاپتارىمەن قۇتىلىپ كەتىپ ءجۇردى. «كابينەتىم – كەڭ دالا, ورىندىعىم – ەر ءۇستى» دەگەن ولەڭ جولدارىن جازعانى دا سول تۇستا ەدى» دەپ جازادى اقىن سەرىك تۇرعىنبەكوۆ.
نازاربەكتىڭ ولەڭدەرى 60-جىلداردان باستاپ, قازاق ادەبيەتىنىڭ ءسابيت مۇقانوۆ, مۇحامەدجان قاراتاەۆ, اعالارى سىرباي مەن عافۋ سەكىلدى ءىرى وكىلدەرىنىڭ نازارىنا ىلىگىپ, جىلى ءىلتيپاتىنا بولەندى. «اۋداندىق, وبلىستىق ايتىستاردا ۇنەمى ءبىرىنشى ورىن الىپ جۇرگەن نازاربەك ولەڭدەرى ماعان ادەمى اسەر قالدىردى. نەلىكتەن دەسەڭىز, ول ولەڭدەر ءومىردىڭ وزىنەن, حالىقتىڭ قاجەتىنەن تۋعان ولەڭدەر, ەل ءۇشىن ەرەكشە قىزمەت ەتەتىن ولەڭدەر, قاراپايىم جالپاق جۇرتتىڭ بارىنە كەدىر-بۇدىرسىز, تۇمانسىز, الاشۇبارلانباي تۇسىنىكتى بولىپ, ايقىن جەتەتىن ولەڭدەر» دەپ ءبىلدىرىپتى لەبىزىن ءسابيت مۇقانوۆ.
– نەگىزى تۋمىسىندا اقىندىعىمەن ادەمى كوزگە ءتۇسىپ, ودان كەيىن پارتيا قىزمەتىمەن كەتكەن قالامگەرلەر ءبىراز. نازەكەڭ دە سولاردىڭ قاتارىندا. ويتكەنى ولاردىڭ ۋاقىتى پارتيامەن تۇستاس كەلگەن سوڭ, ولار قوعامنان تىس تۇرا المادى. پارتيا قىزمەتى اقىندىق رۋحتى تومەندەتتى. ونداي اقىنداردىڭ العاشقى جازعان ولەڭدەرى شىنايىلىققا كولەڭكە تۇسپەگەن, الدەقايدا جاقسى. دەگەنمەن نازاربەك تورعايدىڭ اقىندىق مەكتەبىنەن شىققان اقىن, توكپە جىردان تايعان جوق, – دەيدى اقىن سەرىكباي وسپانوۆ.
اسىرەسە نازاربەكتىڭ ءوزى وسكەن ءوڭىردىڭ ءحىح-حح عاسىرلارداعى اقىندارىنىڭ شىعارمالارىن سونشالىقتى تەرەڭ بىلەتىنى تاڭعالدىرادى. اسىرەسە ول «احمەت ۇشقان التىن ۇيا» اتتى كىتابىندا تورعايدىڭ اقىندىق مەكتەبى تۋرالى جازادى. حالىق اقىنى ومار ءشيپيننىڭ ءوزى قۇلاعىمەن ەستىگەن ءسوزىن كەلتىرەدى. «تورعايدا تۇندىگى تۇرىلمەي, ەسىگى اشىلماي اقىندىقتىڭ اق ورداسى تۇر. ونى اشۋعا شامالى ادامنىڭ باتىلى بارمايدى. ول قويناۋى قالىڭ اقىندىقتىڭ اقۋىز مەكتەبى. مىناۋ نۇرحان, قانجىعالىنىڭ قۇتجانى, سوناۋ فايزوللا, ەسەنبايدىڭ ءساتى, السۇگىردىڭ اتىراۋى, رىسالدى ۇلى يبراگيم, جۇسىپبەك, عابباس, باسپاقتىڭ ءۋالىسى, جىلانشىق بويىنداعى ءجۇسىپ, قياقباي, اياپ, شىندىاياق اقىنداردىڭ ءبارى دە توكپە اقىن. مەكتەپ اشۋشى كيەلى ءسوزدىڭ اتبايلارى ۋاق جۇماباي دەگەن اقىن. ءوزى 1922 جىلى قايتىس بولدى. مەن تالاي رەت ىزدەپ بارىپ, ءسوزىن, ولەڭىن تىڭداعان اداممىن. ءبىر كەرەمەتى ايتىستا بولسىن, ولەڭىندە بولسىن كوز الدىڭا جاندى دۇنيەنى الىپ كەلەدى» دەيدى ومار اتامىز. مۇنداي اقىندىقتىڭ «اقورداسىنان» احمەتتەي دانا, مىرجاقىپتاي كۇرەسكەردىڭ شىعۋى, ونىڭ ءىزىن اقىندار كوشىنىڭ جالعاۋى زاڭدى دا ەمەس پە؟ سونىمەن قاتار نازاربەكتى تەك اقىن, ادەبيەتشى عانا ەمەس, ولكەتانۋشى, ەتنوگراف دەپ تە باعالاعان دۇرىس. ونىڭ تورعايداعى جەر اتتارى, بي-شەشەندەر تۋرالى جيناپ تەرگەنى, جازعاندارى دا بۇلتارتپاس دەرەكتەرىمەن قۇندى. ۇرپاق الماسقان سايىن نازاربەك سەكىلدى ىزدەۋشىسى بولماسا, جەردىڭ تاريحي اتتارى دا سانادا كومەسكى تارتا بەرەتىنىن ءومىر كورسەتىپ كەلەدى.
قازاقتىڭ قۇلاگەر اقىنى ءىلياس جانسۇگىروۆتىڭ ء«وز ۇلدارىن, ەرلەرىن ەسكەرمەسە, ەل داعى قايدان السىن كەمەڭگەردى» دەگەن ءسوزى تورعاي توپىراعىنا ارنالىپ ايتىلعانداي ەستىلەدى. نازاربەك بەكتەمىسوۆ ءوزىنىڭ ارتىنان ەرگەن ءار اقىننىڭ, ونەرپازدىڭ قادامىنا شىن قۋاندى, ماقتاندى, قولدادى. بىردە تالانتتى ءىنىسى كەڭشىلىك مىرزابەكوۆ ءوزىنىڭ اقشىعاناق اۋىلىنا كەلىپ, اۋناپ-قۋناپ كەتىپتى. سوندا كيىز ۇيدە قىمىز ءىشىپ وتىرسا, ەسىكتىڭ الدىنا ءبىر كەر بيە كەلىپ, كولدەنەڭ تۇرا قالىپتى. سول كەزدە اقىن: «كەرەگە بويلى كەر بيە» دەپتى. وسى اۋزىنا تۇسكەن ادەمى تىركەستى بىرنەشە قايتالاپتى دا قويىپتى. بۇل ءسات اعاسى نازاربەك بەكتەمىس ۇلى اۋىلدا جوق ەكەن. ول كەلگەن سوڭ ءسوز باققان اۋىلداس ىنىلەرى الگى وتىرىستى ايتىپ بەرەدى عوي. سوندا نازاربەك اعامىز كىدىرمەستەن: «كەرەگە بويلى كەر بيە,
ءبىر ساباعا بولدى يە.
كەر بيەدەي كەڭ بولسا,
مىناۋ قايران دۇنيە!
اتتەڭ-اي, كەڭشىلىك وسىلاي دەگىسى كەلدى مە ەكەن؟» دەي بەرىپتى. اۋزىنان جۇرەگى كورىنەتىن اقىنعا پەندەشىلىك دەگەن ءتىپتى جات دۇنيە بولاتىن.
نازاربەكتى ۇمىتپاۋ, جاس ۇرپاققا جەردى, ەلدى, دوستى قادىرلەۋ سەكىلدى نە ءبىر جاقسى قاسيەتتى ناسيحاتتاۋمەن بىردەي.
قوستاناي