تۇندە ۇشقان قارشىعا

ءبىر بايقاعانىم, تالعات اعامىز ءوز زامانداستارىنان گورى جاستارعا جاقىن ەدى. قاشان كورسەڭ اينالاسىن جاستار قورشاپ جۇرەتىن. جاستارعا ەركەلەيتىنى دە بار ەدى اعامىزدىڭ. ونىسى وزىنە جاراساتىن. جاس­تارعا جاساعان قامقورلىعى جايىندا اعا­مىز دۇنيەدەن وتكەلى بەرى الەۋمەتتىك جە­لىدە جازىلىپ, ايتىلىپ جاتىر عوي. مەن دە وزىمە قاتىستىسىن ايتايىن. 2012 جىلى «ديدار» گازەتى ا2 فورماتىنا كوشكەندە, ياع­ني قالىڭ بولىپ شىققان كەزدە «پۋتينمەن كۇ­رەس­كەن قازاق» دەگەن ماقالام جارىق كور­دى. سول ماقالانى جازۋعا سەبەپ بولعان, رەسەيدىڭ بۇگىنگى پرەزيدەنتىمەن كۇرەسكەن, سەمەيدە تۇراتىن مۇرات كەرىمباەۆتى تاۋىپ بەرگەن تالعات اعامىز ەدى. ءبىر جىلى تالعات اعامىز وسكەمەنگە كەلگەندە قازىر استانادا تۇراتىن ابايلىق جاس كۇيشى ايبەك بەكبوسىنوۆقا تەلەفون شالىپ, ء«بىر ەلدىڭ بالاسىسىڭدار, ارالاسىپ-قۇرالاسىپ جۇرىڭدەر» دەپ ەكەۋمىزدى تەلەفونمەن تانىس­تىرعان ەدى. ەتەنە ارالاسپاساق تا, ايبەكتى شىعىسقا كەلگەندە ارا-تۇرا كورىپ تۇرامىن. كورگەن سايىن تالعات اعانىڭ تەلەفونمەن سويلەستىرگەنى, باۋىرمالدىعى, اعالىق قام­قورلىعى ەسىمە تۇسەدى.

بىلتىر جازدا تالعات اعام تەلەفون سو­­عادى. «وسكەمەندە باۋىرجان بايقۇلوۆ دە­گەن جىگىت ءجۇر. وندا كوپ ەشكىمدى تانىمايدى. باراتىن جەرى جوق. دالادا قالىپ قالماسىنشى. حابارلاسشى. جولىقشى» دەدى. تەلەفونىن بەردى. فاميلياسىنا قاراپ, اۋەلدە تانىماعام. سويتسەم, فەيسبۋك الەۋمەتتىك جەلىسىندە وتىراتىن, ادە­بي سىن جازىپ جۇرەتىن باۋىرجان سەگىز­باەۆ زامانداسىمىز ەكەن. بارسام, «تۋريست» قوناقۇيىنىڭ الدىندا كىتاپ وقىپ وتىر. باۋكەڭمەن ءسويتىپ جولىعىپ, ءبىراز اڭگىمە­لەسىپ, كۇرشىمگە شىعارىپ سالعانىم بار. ايتا بەرسەك, اعامىزدىڭ جاستارعا جاساعان قامقورلىعى كوپ.

تالعات اعامەن توعىز جىلداي ارالا­سىپ, اعا-ءىنى بولىپ سىيلاسساق تا, ءبىر توپى­راق­تىڭ تۋمالارى (ول كىسى سارجالدان, مەن تاڭاتتان (بۇرىنعى «سوتسياليستىك قازاق­ستان») جازۋشىنى تولىق تانىپ, ءبىلىپ ۇل­گەر­مەگەن ەكەنبىز. تانىماعانىمىز, ءالى دە بىلمەي, باعالاماي كەلە جاتقانىمىز – قالامگەردىڭ قايراتكەرلىگى. 2017 جىلى تالعات اعانىڭ «پوليگوندى ولجاستان بۇ­رىن مەن ايتقانمىن» دەگەن تاقىرىپتا سۇح­باتى شىقتى. سول سۇحباتتا جازۋشى 1989 جىلى جازۋشىلار وداعىندا وتكەن ادەبي جىل قورىتىندىسىندا پوليگون تۋرالى اششى شىندىقتى جايىپ سالىپ, ارتىنان سول كەزدەگى سەمەيدەگى جازۋشىلار وداعى بو­لىم­شەسىنىڭ باسشىسى سوڭىنا تۇسكەنىن جازادى. بۇل تۋرالى قالامگەر ۇستازى قايىم مۇ­حامەدحانوۆقا 1989 جىلى 19 ساۋىردە جاز­­عان «اسا قادىرلى ۇستازىم, كاكە!» دەپ باس­­تالاتىن حاتىندا دا باياندايدى. حاتتا جا­زۋشى سەمەيدەگى بولىمشەنىڭ N ء(وزىنىڭ جازۋى) دەگەن باسشىسى «سەن قاي جەردەن اقبوكەننىڭ لاعىنىڭ ءولىپ جاتقانىن كوردىڭ. ونداي بولۋى مۇمكىن ەمەس. ابايدا ولەكسەنىڭ ەتىن جەيتىن ەل جوق. وتىرىك ەكەنىن بارىپ ايت. ...ماعان بوزتاەۆ «مىنا ەلدى ءبۇلدىرىپ جۇرگەن كىم؟» دەدى» دەپ وزىنە ايىپ تاققانىن, سوڭىنان كگب قىزمەتكەرى ىز­دەپ كەلگەنىن جازىپ, «- كاكە! ءوزىڭىز وي­لاڭىزشى. مەن جاس تالاپكەرمىن, ءتىپتى وسىلاي بولىپ جاتقاندا مەنى قورعايتىن N ەمەس پە؟ قايتا-قايتا وزىمنەن جاۋاپ الادى. N اعام­نىڭ دالەلى بويىنشا دەگەلەڭنىڭ دالاسىندا رادياتسيا دا, اقبوكەن دە جوق. مەن قازىر الماتىدا وتەتىن جاس جازۋشىلاردىڭ كەڭەسىنەن ءوزىم باس تارتىپ وتىرمىن. ءسوز تاسىعىم كەلمەيدى. ءبىر كىسىدەي شارشادىم. انا جولى «شاكارىم جايلى كينودان شارشاپ ءجۇرمىن» دەپ سويلەسپەدىڭىز. ەندى جازباشا ايتىپ وتىرمىن. وسى ايتقانىمنىڭ ءبارى بىرەۋلەرگە «چەپۋحا» بولار. بىراق مەن وتە شارشادىم. مەنى قابىلداپ, سويلەسۋىڭىزدى سۇرايمىن» دەپ حاتىن اياقتاپتى. وسى حاتتا تالعات اعامىزدىڭ اشىلماعان كوپ سىرى جاتقان سەكىلدى. بالكىم, وسى جايت كەيىنگى تاع­دىرىنا دا اسەر ەتكەن بولار, كىم بىلەدى؟! بولا­شاق تالعاتتانۋشىلار قالامگەردىڭ سەمەي پوليگونىنا قاتىستى اتقارعان قىز­مەتتەرىن, ەڭبەكتەرىن زەرتتەپ-زەردەلەۋگە ءتيىس دەپ ويلايمىز.

بىلتىر كۇزدە تالعات كەڭەسباەۆتىڭ جەر­­لەۋىنە بارعاندا استا ءسوز سويلەگەن اعا­­سى جازۋشىنىڭ بالا كەزىندە تەنتەكتەۋ بولعانىن, پوليگونداعى اسكەريلەرگە مىل­­تىق كەزەنگەنىن ايتىپ ەدى. بۇل مىنەزى جا­يىن­دا قالامگەر جوعارىداعى سۇحباتىندا: «مەنى اۋىلدا «جىندى بالا» دەپ اتادى. «جىندى» دەگەن اتاققا قالاي يە بولدىڭ دەيسىڭ عوي؟ اۋىلداعى اكەمنىڭ قۇرداسى توقاي دەگەن اعام قاراباس دەگەن جەردە ماعان مىلتىق اتۋدى ۇيرەتتى. سودان مەن مەرگەن بالا اتاندىم. سونداي مىقتى اتاتىن ەدىم. ءبىزدىڭ اۋىلدا ءار جۇما سايىن تاڭەرتەڭ توعىزعا ون بەس مينۋت قالعان كەزدە پوليگوننىڭ ۆەرتولەتى كەلىپ, جارىلىس جاسايدى. ونى وزدەرى «چەرنايا پياتنيتسا» دەپ ايتادى. ءبىر كۇنى جەر قاتتى سىلكىندى, بۇكىل جىلقىلار ۇرىكتى. باعاننىڭ باسىنداعى قارلىعاشتار ءبىر ساتتە جەرگە قۇلاپ ءتۇستى. مىسىقتار ولاردى تىستەپ الىپ, قاشىپ ءجۇر. گازدىڭ ءيىسى الىپ كەتتى. ەل پوليگونعا لاعىنەت ايتىپ جاتتى. كەلەسى جۇما كۇنى «مەلكاشكا» مىلتىقتى وقتاپ الىپ, جارىلىس جاسايتىنداردى توسىپ وتىردىم. سو­دان ۆەرتولەتتى تارسىلداتىپ اتتىم. ءتاپ-ءتاۋىر اتۋشى ەدىم, ۆەرتولەت قۇلاماي قالدى (كۇلدى). اتقاننان كەيىن اۋىلدىڭ كىسىلەرى جۇ­گىرىپ كەلىپ, قولىمداعىنى اتىلماعان ءبىر مىلتىققا اۋىستىرىپ الدى. سودان سولداتتار قاۋمالاپ كەلىپ ءبىزدىڭ ءۇيدى قورشادى. مەنى ۇستاپ الىپ, قۇلاقشەكەدەن وتىرعىزدى. اۋىلدىڭ كىسىلەرى جىلاپ, مەنى قۇتقارىپ قالدى. مەكتەپتە وقيتىن كەزىم عوي» دەپ ەس­كە الىپتى.

وسى وقيعانى سانا سۇزگىسىنەن وتكىزە وتىرىپ, تالعات اعامىز 1989 جىلى پوليگون تۋرالى العاش مىنبەردەن ايتىپ قانا قويماي, پوليگونداعى اسكەريلەرگە, اسكەريلەرگە عانا ەمەس, سول كەزدەگى جۇيەگە بالا بولسا دا قار­­سىلىق تانىتىپ, وق اتقان العاشقى ءھام سوڭعى قازاق بولعان شىعار دەگەن نىق ويعا بەكىندىم.

تالعات اعامىزدىڭ التايدىڭ كەربۇعىسى اتانعان ايگىلى جازۋشى ورالحان بوكەي 1991 جىلى قۇرعان «اققۇس» (اۋىلداعى قا­زاق قالامگەرلەرىنىڭ ۇيىم سەرىكتەستىگى) شىعارماشىلىق قاۋىمداستىعىنىڭ سەمەي وبلىسىنداعى بولىمشەسىن باسقارعانى تۋرالى كەيىننەن بىلدىك. «ورالحان بوكەي اعامىز جانىنا جۇمىسقا شاقىرىپ, ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن جانىندا ءجۇردىم. ول كىسى ماعان ۇلكەن ءۇمىت ارتتى. بىردە «سەنىڭ ءتىلىڭ وتە جۇتاڭ. ءتىلىڭ ءارتىس قىزداردىڭ عاشىعىنا جازعان تەلەگرامماسى سياقتى» دەپ ايتقاندا شامدانىپ ەدىم. بەكەر ەكەن. وراش اعامدى سول كەزدە تىڭداسام, ءتىل بايلىعىم ءالى دە ارتا تۇسەر مە ەدى» دەپتى تالعات اعامىز ءبىر سۇحباتىندا. ءيا, تالعات كەڭەسباەۆتىڭ ورال­حان بوكەيمەن شىعارماشىلىق بايلانىسى, «اققۇس» اياسىندا اتقارعان جۇمىستارى دا كوپشىلىككە بەيمالىم. ول كىسى اۋىز تولتىرىپ ايتۋعا تۇرارلىق ىستەرى بولسا دا ىزەتتەن اسپاي, ىشىنە ساقتاپتى, ءبىز دە ىندەتپەپپىز.

ءبىر سۇيىنەتىنىمىز, تالعات اعامىز ومىر­­دەن وتەر جىلى يكە ءادىلوۆ تۋرالى «تۇندە ۇشقان قارشىعا» دەگەن پوۆەست جاز­دى. بۇل ۇستازى, ابايتانۋشى قايىم مۇ­حامەدحانوۆتىڭ اماناتى ەكەن. جازۋ­شى الاش­تىڭ ارداقتى ۇلى جايىندا بۇرى­نىراقتا جازۋعا تالپىنعانىمەن «سەن بۇل تاقىرىپقا بارما. قىز-قىرقىنىڭدى جازىپ جۇرە بەر. مىنا ۇكىمەت تۇبىڭە جەتەدى. مەن سەنەن ايىرىلعىم كەلمەيدى» دەپ اكەسى وتىنگەن سوڭ كەيىنگە شەگەرىپ ءجۇرىپتى. تاع­دىرعا توقتاۋ بار ما, سويتكەن تالعات اعامىز ۇستاز اماناتىن, شاكىرتتىك پارىزىن ورىنداپ, ءوزى جازعان «تۇندە ۇشقان قارشىعاداي» تۇنەككە ءسىڭىپ كەتە باردى ماڭگىلىككە... تەك جازعان شىعارمالارى جارىعىن شاشىپ تۇر. ۇزاعىنان بولعاي.

وسكەمەن