تاربيە تال بەسىكتەن باستالادى

ءبىر وكىنىشتىسى, ستاتيستيكالىق ما­لىمەتتەر دە بۇگىندە ەلىمىزدە الاڭ­داتار احۋالدىڭ ەكەندىگىنەن حابار بەرەدى. ءبىزدىڭ ەلدىڭ تەك ءسۋيتسيدتىڭ وزىنەن الەم ەلدەرى اراسىندا الدىڭعى ءتورتىنشى ورىندى يەلەنىپ تۇرۋى ەشكىمدى بەيجاي قالدىرماسا كەرەك. 2016 جىلعى ما­لىمەتكە جۇگىنسەك, تەك ءبىر جىلدا 1756 ءوز-وزىنە قول سالۋ جاعدايلارى ورىن العان. سونىڭ ىشىندە تەك 700-دەن اس­­تام دايەكتىڭ عانا ناقتى سەبەپتەرى انىق­تالعان. ولاردىڭ باسىم كوپشىلىگى جالعىزدىقتان, ءوزىن كەرەكسىز سەزىنۋدەن, تۇرمىستىق اۋىرتپاشىلىققا شىداماۋدان, اتا-انالارىمەن, تۋىستارىمەن ءتىل تابىسا الماۋ سياقتى جاعدايلاردان ءوز-وزىنە قول جۇمساۋعا بارعان. ال قىز­دارىمىزدىڭ كامەلەت جاسىنا جەتپەي جۇك­تى بولىپ قالۋى جاعىنان باتىس ەۋروپا ەلدەرىنىڭ ءوزىن ەكى-ءۇش ەسە ارتقا تاس­تاپتى. تاعى دا ستاتيستيكالىق دەرەكتەرگە جۇگىنەر بولساق, تەك سوڭعى بەس جىلدىڭ ىشىندە 33 051 وسىنداي جۇكتىلىك جايلى دايەكتەر تىركەلگەن, سونىڭ ىشىندە مەكتەپ قابىرعاسىندا جۇرگەن 15-18 جاس ارالىعىنداعى 9 906 قىزدارىمىز جاساندى تۇسىك جاساتقان. وسىنداي جاعىمسىز جاعداياتتاردىڭ ورىن الۋ سەبەبى نەدە؟

ەلباسىمىزدىڭ «بولاشاققا باع­دار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقالاسىندا اتاپ وتكەن «ۇلتىمىزدىڭ رۋحاني جاڭ­عىرۋىنداعى قوعامدىق ۇيىمداردىڭ ءرولى­نىڭ دە اسا ماڭىزدى ەكەنىن» ەسكەرە كەلە, 1992 جىلى قۇرىلعان «جىبەك جولى» قايىرىمدىلىق مەكەمەلەر قاۋىم­داستىعىنىڭ اتقارىپ جاتقان قىزمەتى جايىندا بىرەر اۋىز ءسوز قوزعا­ماقپىز.

بۇگىنگى تاڭدا «جىبەك جولى» قايىرىم­دىلىق مەكەمەلەر قاۋىمداستىعىنا كىرەتىن ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرلەرىندە تارال­عان قايىرىمدىلىق مەكەمەلەر سا­نى الپىس­تان استى. قارجىلاندىرۋ كوزى وتاندىق دەمەۋشىلەرىمىزدىڭ قار­جىلاي جانە م ۇلىكتىك جاردەمى بولىپ تابىلادى. قايىرىمدىلىق مەكەمەلەر بۇگىنگى كۇنى مەكتەپ جاسىنداعى بالا­لارعا, ورتا دەڭگەيلى وقۋ ورىندارى مەن جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ستۋ­دەنت­تەرىنە دۇرىس باعىت-باعدار كور­سە­تىپ, اتا-بابالارىمىزدىڭ جولى, سالت-داستۇرلەرىنە ساي تاربيە جۇمى­سى­مەن اينالىسادى. وسى ماقساتتا نەگى­زىنەن نۇر-سۇلتان, الماتى سياقتى ۇل­كەن قالالارداعى, وبلىس, اۋدان ورتا­لىقتارىنداعى الدىڭعى قاتارلى مەكتەپتەردە, ليتسەيلەر مەن گيمنازيالاردا, ورتا جانە جوعارى وقۋ ورىندارىندا الىس, شالعاي اۋىل بالالارىنىڭ كەلىپ ءبىلىم الۋىنا مۇمكىندىك تۋعىزادى. سول ءۇشىن حالىقتىڭ تىعىز ورنالاسقان ۇلكەن قالالاردا ولارعا تۇراقتى جاتاتىن ورنىمەن, كۇندەلىكتى اس-اۋقاتىن ايىرىپ وتىراتىن وسىنداي قايىرىمدىلىق مەكەمەلەر قىزمەتتەرى ۇيىمداستىرىلعان. كوپشىلىكتىڭ قاجەتتىلىگىنە ساي قىز­مەت جاساپ جاتقان قايىرىمدىلىق مەكەمە­لەر­دىڭ قالىپتاسىپ, اياعىنان تۇرىپ كەتۋىنە قارجىلاي دا, قول جاردەمىمەن دە كومەك بەرىپ, جاناشىر بولىپ جۇرگەن ەل ازاماتتارى كوپتەپ سانالادى. سونىمەن قاتار كۇندەلىكتى قاجەتتىلىكتەرىمىزدى وتەۋ­دە قاراپايىم تۇرعىنداردىڭ, جەكە كا­سىپ­كەرلەردىڭ, ساۋدا نۇكتەلەرىندەگى, با­زارلارداعى بولشەك ساۋدامەن اينالىسىپ جۇرگەن كوپشىلىكتىڭ كورسەتكەن كومەكتەرى وراسان زور.

جاقسىنى كورمەككە دەگەندەي, ءبىزدىڭ مەكەمەلەردىڭ تاربيەلەنۋشىلەرىمەن كەزدەسۋگە كەلىپ, قۇرمەتتى قوناقتارى بولىپ كەتكەن مەملەكەت قايراتكەرلەرىمەن, لاۋازىمدى تۇلعاداعى ەل ازاماتتارىنىڭ بىرقاتارىن, سونىڭ ىشىندە ەلباسىمىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ «اباي» قا­يى­رىمدىلىق مەكەمەسىندە قوناق­تا بولىپ, تاربيەلەنۋشى شاكىرتتە­رىمىزبەن بىرگە ەستەلىك سۋرەتكە تۇسكەنىن اتاپ ءوتۋ ءبىز ءۇشىن ۇلكەن ابىروي. زيا­لى قاۋىم وكىلدەرىنىڭ سانيتارلىق تالاپ­­تارعا ساي كەڭ, جارىق ءارى جايلى جاتاق­حانا­لاردى ارالاپ, ءتالىم الۋشى جاستارى­مىزبەن جاقىن تانىسقانى ولاردىڭ ەل بولاشاعىنا دەگەن شىنايى جانا­شىر­لىعىنىڭ بەلگىسى. ال كۇن­دەلىكتى وقۋ-تاربيە جۇمىستارى بارىسىنا كەلسەك, مەكەمەدەگى سىنىپتار زاما­ناۋي تالاپ­تارعا ساي ەلەكتروندى قۇرالدارمەن قام­تاماسىز ەتىلگەن, شا­كىرت­تەرىمىزدىڭ وقۋ ۇلگەرىمدەرىنىڭ جە­تىس­تىكتەرى كۇن سايىن, توقساندىق قورى­تىندىلارى سىناق تاپسىرۋ ارقىلى ءجىتى قاداعالانۋدا. توقسان قورىتىندىسى بو­­يىنشا جەتكەن جە­تىستىكتەرىمىزبەن­ كەتكەن كەمشىلىكتەرىمىزدى ساراپ­تاپ, الداعى مەرزىمگە قاجەتتى ءىس-شا­را­لار­دى جوسپارلاپ وڭ ناتيجەگە جەتۋ­دىڭ جولدارىن قاراستىرامىز. مۇم­كىن­دىگىنشە ۇشتىلدىلىك ساياساتتى جۇزەگە اسى­رۋ ءۇشىن اعىلشىن, ورىس تىل­دەرىن تەرەڭ مەڭگەرۋگە, بولاشاقتا عى­لىم­­­مەن شۇعىلدانۋعا ىنتالاندىرۋ ماق­ساتىندا ماتەماتيكا, فيزيكا سياقتى كۇر­دەلى پاندەردەن قوسىمشا رەپەتيتورلارمەن جۇمىس ىستەۋگە جاعداي تۋعىزۋدامىز. مەكەمەلەردىڭ شتاتتىق كەستەسىندە تاربيە جۇمىسىنا جاۋاپتى ارنايى پەداگوگيكالىق ءبىلىمدى ۇستاز لاۋازىمدارى جانە تاربيەلەنۋشىلەردىڭ دەن­ساۋلىعىن قاداعالاپ العاشقى مەدي­تسينالىق كومەك كورسەتۋگە جانە ساني­تارلىق نورمالاردىڭ تالاپتارىنىڭ ورىن­دالۋىن قاداعالاۋعا ءتيىستى ورتا دارە­جەلى مەديتسينا قىزمەتكەرى لاۋازىمدارى قاراستىرىلعان.

تاربيە جۇمىستارىن جۇرگىزۋدە مەم­لەكەتتىك جانە كاسىبي مەرەكەلەردە, باسقا دا ارناۋلى داتالارعا بايلانىس­تى وتكى­زىلەتىن مادەني-سپورتتىق ءىس-شارالار جوس­پارلارى بەكىتىلىپ, سوعان سايكەس ۇنە­مى باقىلاۋدا ۇستالىنادى. سونىڭ ناتي­جەسى مەكتەپ شاكىرتتەرى دە, ستۋدەنت جاس­تار دا ءوز ورتالارىندا ءبىلىم جاعىنان دا, قوعامدىق بەلسەندىلىگى جاعىنان دا كوز­گە ءتۇسىپ, ءدۇبىرلى دودالاردا جۇلدەلى ورىن­دارعا يە بولۋدا. جۇيەلى تۇردە بە­رى­لىپ وتىرعان رۋحاني تانىمدىق جانە يمان­دىلىق, پاتريوتتىق تاربيەمەن سۋسىنداعان تۇلەكتەرىمىز ءارتۇرلى سالادا قىزمەتتەرىن ادال اتقارىپ, وتباسىلىق قۇندىلىقتارعا اسا ءمان بەرەتىن جاراسىمدى وتباسى قۇرىپ, ەلىمىزدىڭ ءارتۇرلى ءوندىرىس وشاقتارىنىڭ تىرەكتەرىنە اينالدى. اتاپ وتەر بولساق, بۇگىندە شامامەن, ءبىلىم سالاسىندا 340, مادەنيەت سالاسىندا 100, ءدىني بىرلەستىكتەردە جانە ءدىن سالاسىندا 265, زاڭ سالاسىندا 93, دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا 162, قۇرىلىس سالاسىندا 433, كولىك جانە كوممۋنيكاتسيا سالاسىندا 165, كوممۋنالدىق قىزمەتتە 111, بايلانىس سالاسىندا 69, اۋىلشارۋاشىلىق سالاسىندا 300, جيھاز جاساۋ كاسىبىندە 136, جەكە كاسىپكەرلىك سالاسىندا 956-دان اسا تۇلەگىمىز ەڭبەك ەتىپ, ەل ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىنا بەلسەندى ارالاسۋدا. بىزدەن تاربيە الىپ شىققان تۇلەكتەردىڭ ءبىرشاماسى توپ جارىپ شى­عىپ, جاھاندىق باسەكەلەستىكتە دە ءوز بى­لىم­دەرىمەن بىلىكتىلىكتەرىن جەتىلدىرۋى ارقىلى الدىڭعى قاتارلى بىرقاتار ەلدە, اقش, ەۋروپا, وڭتۇستىك ازيا ەلدەرىندە, رەسەي فەدەراتسياسىندا ەل ابىرويىن ارتتىرىپ ەڭبەك ەتۋدە.

بەرىلەتىن ءتالىم-تاربيەنىڭ نەگىزگى تە­مىرقازىعى بولىپ تابىلاتىن ارەكەتتىڭ باستاپقى قادامى, ول, البەتتە اۋەلى ولاردى يماندىلىققا باۋلۋدان باستالادى. سول سەبەپتى ءبىز تاربيەلەنۋشىلەرىمىزگە نە­گىزگى ساباقتارىنان تىس ۋاقىتتا ءبىر مەز­گىل اتا-بابا مۇراسىمەن جالعاسىپ كەلە جات­قان سۇننەت جولى, ماترۋدي اقي­داسىمەن, حانافي مازحابىمەن ۇش­تاسقان رۋحا­ني-يماندىلىق نەگىز­دەرىن ۇيرەنۋلەرىنە قولايلى جاعداي تۋعىزامىز. وقىتىلاتىن پاندەردىڭ, وقۋ­لىقتار مەن ادەبيەتتەر ءتىزى­مى ءدىن ىستەرى جانە ازاماتتىق قوعام مينيستر­لىگىنىڭ ارنايى قۇرعان كوميسسياسىندا تەك­­سە­رىلىپ, قازاقستان مۇسىلماندارى ءدى­ني باسقارماسىنىڭ ساراپتاۋىنان وت­كىزىلىپ ماقۇلدانعان. سونىڭ ناتيجەسى تاجىريبەمىزدە بايقاعانىمىزداي, قوعام تاراپىنان ءبىزدىڭ مەكەمەلەردىڭ قىز­مەتىنە دەگەن سۇرانىستىڭ جىلدان-جىلعا ار­تىپ كەلە جاتقاندىعى. وعان سەبەپ, بىرىن­شىدەن, بالالارىنىڭ بولاشاعىن بىزگە اما­نات­تاعان اتا-انالاردىڭ ءبىز­دىڭ مەكەمە­لەردىڭ قىزمەتىنە دەگەن سەنىم­دەرىنىڭ ارتۋى. ەكىنشىدەن, بىزدەردىڭ الەۋ­مەتتىك ءالجۋاز توپتاردىڭ اراسىندا ۇدايى وتكىزە­تىن قايىرىمدىلىق شارالارىمىز. ۇشىن­شىدەن, شەت جەردەن ەلگە ورالىپ جاتقان اعايىنداردىڭ بالالارىنىڭ ءبىزدىڭ مەكەمەلەردەن وتەتىن بەيىمدەلۋ شارالارى, ياعني ولاردىڭ ورىسشا ءتىل, كيريلليتسا ارپىمەن جازۋ زاڭدىلىقتارىن ۇيرەنۋلەرى.

وسى ۋاقىتقا دەيىنگى مالىمەتتەرگە سۇيە­نەر بولساق, «جىبەك جولى» قايىرىم­دىلىق مەكەمەلەر قاۋىمداستىعى قۇرا­مى­نا كىرەتىن قايىرىمدىلىق مەكەمەلەر­دەن تاربيە الىپ شىققان تۇلەكتەر بىر­لىك پەن بەيبىتشىلىكتى دارىپتەيتىن, سابىر­لىق ساقتاپ قاراپايىم حالىقپەن ەتەنە ارالاساتىن, تولەرانتتىلىق پەن تۇراق­تىلىق تۇعىرىنىڭ نىعايۋىنا بەلسەنە اتسالىسىپ ازاماتتىق پوزيتسياسىن نىق ۇس­تاناتىن ەلجاندى توپ وكىلدەرىنىڭ قاتا­رىندا كوپتەپ سانالادى.

ءبىزدىڭ مەكەمەلەردىڭ جيناقتاعان وڭدى تاجىريبەسىن ەلدىڭ يگىلىگى ءۇشىن الەۋمەتتىك ماڭىزى زور جۇك ارقالاعان جوبا رەتىندە ۇسىنا وتىرىپ, قوعامدىق كەلىسىم اياسىندا جۇرگىزىلەتىن ءىس-شارالاردا بولاشاق­قا پايداسى تيەتىن وسكەلەڭ ۇرپاق تار­بيە­لەۋدەگى قىزمەتتەرىمىزدى ودان ءارى دا­مى­تۋعا زاڭ اياسىندا بولىپ جاتقان وز­گەرىستەرگە ساي بىرىگىپ اقىلداسىپ ارە­كەت جا­ساۋعا شاقىرۋ. بىرلىگىمىزدى نى­عايتىپ, بەرەكەمىزدى ارتتىراتىن بولا­شاعىمىز­دىڭ باعدارشامى رەتىندە وزى­مىزگە ءتان ۇلتتىق ەرەكشەلىكتەرىمىزدى ۇلىق­تاپ, اتادان بالاعا ميراس بولىپ جەتكەن باعا جەتپەس قۇندىلىقتارىمىزدى دارىپتەي بىلسەك, اۋىزبىرشىلىكتىڭ المايتىن قامالى جوق, تورتەۋ تۇگەل بولسا, توبەدەگى كەلەدى. الدى­مىزدا كەزدەسەتىن قانداي دا ءبىر كەدەرگى­لەردەن قينالماي, ەڭسەرە وتۋگە نيەتتەنسەك, كەڭەسىپ پىشكەن تون كەلتە بولماس دەگەندەي, تاتۋلىقتىڭ ءتاتتى ءدامىن تاتتىراتىن, ءارى رۋحانياتتىڭ شىڭىنا شىعارىپ, اقي­قاتتىڭ اق جولىنا جەتكىزەتىن ارەكەتتىڭ تەك وسىلاي بولماق ەكەندىگىنە ەش كۇمان جوق.

احمەتجان وماروۆ

«جىبەك جولى» قايىرىمدىلىق مەكەمەلەر قاۋىمداستىعى زاڭدى تۇلعالار بىرلەستىگىنىڭ توراعاسى