تاسساي – بەينەتەڭىزدىڭ جاعالاۋىنداعى «قىلىنىڭ قاباعى» دەيتىن ءۇستىرتتىڭ ۇستىندەگى توبىقتاي تۇيىلگەن, ادىرناداي يىلگەن وزەكتەگى اۋىل.
تاسساي اۋىلى تۋرالى اقىن ايبەك ساپىشەۆ:
ادىمدا شۇباپ جاتقان
قىل قاباعى,
جوڭكىلگەن قار سۋىمەن
جىلعالارى.
سمات پەنەن تاسسايدىڭ
اراسىندا,
كوك قۇراق كوك تورعىن
بوپ ىرعالادى,
قاسيەت دەپ قايناردىڭ
سۋىن ىشسەڭ,
كوڭىلدىڭ قوشى بولىپ جىر قالادى, – دەپ جىرلايدى. وسى تاسساي اۋىلى ازاماتتارىنىڭ ۇلگىلى ءىسى دەگەندە ولاردىڭ تاستاي قاتتى ب ۇلىنبەس بىرلىكتەرى, ەل قىزىعارداي باقۋاتتى تىرلىكتەرى ايتىلادى. سونىڭ ءبىرى – اڭشىلىق. اڭشىلىق دەگەندە – اتام قازاق دارىپتەگەن قۇس سالۋ, اۋ قۇرۋ, قاقپان سالۋ, تازى ۇستاۋ.
سالبۋرىن جۋىردا ەسپە بويىنداعى قارابۇلاقتا ءوتتى. اڭشىلار قارا قوستارىن تىگىپ, ابىلايشالارىن ورناتتى. ءتىپتى اپپاق وتاۋ دا قۇرىلىپتى. جاداعاي جەلبىر جاپقان ەمەس, اق كيىزبەن اسپەتتەلگەن ەكەن.
قوجالىقتارىنىڭ شارۋاسىن دوڭگەلەتىپ, اۋىلدا ءوتىپ جاتقان پايدالى, ماعىنالى ءىس-شارالاردى قولداپ جۇرگەن بەرىك تلەبالدين, قايىرلى ورازباەۆ, ايدوس قاپاسوۆتار اۋقاتتى ادامنىڭ ناعىز مارتتىگىن كورسەتكەن دەمەۋشىلەر بولدى.
سالبۋرىن – اڭعا شىققان سەرىلەردىڭ ەرلىگى مەن ەپتىلىگىن, مارتتىگى مەن جومارتتىعىن كورسەتەتىن ەجەلگى ءداستۇر. سالبۋرىن اڭشىلىق ءداستۇرى «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى اياسىندا قايتا جاڭعىرىپ, « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرىنان» تۋىندايتىن تاپسىرمالاردى ورىنداۋ بارىسىنداعى تاسساي اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ تاماشاسىنا نۇر-سۇلتان قالاسىنان, الماتى, وسكەمەن مەن سەمەيدەن, اياگوز, جارما, ءۇرجار مەن ماقانشىدان, تارباعاتاي مەن اۋدانىمىزدىڭ تاسساي, ۇلكەنبوكەن, ۇلگىلىمالشى اۋىلدارىنان 70-كە جۋىق اڭشى قاسقىر, تۇلكى الىپ جۇرگەن 59 تازىسىن, ءتىپتى ءۇرجاردان اتاقتى ەرزات شويتابان مەن سۇڭقارىن كوتەرىپ سامعات بۇركىتشى دە قاتىستى. «سالبۋرىنعا جاقسى ات, قىران بۇركىت, بەرەن مىلتىق سايلانادى. ءابجىل اڭشىلار, قۇسبەگىلەر, ساڭلاق ساياتشىلار, اڭقۇمار قاعۋشىلار, ەلگەزەك اتشى-قوسشىلار باس قوسادى. ولاردىڭ ىشىندە ءانشى, كۇيشى, جىرشىلار دا بولادى. ولاردىڭ سانى شەكتەلمەيدى. ءبىر توپتا ون-ون بەس تازى, جيىرما-وتىز ادام بولۋى دا مۇمكىن. ال ەڭ از دەگەندە اتشى-قوسشى, بىلايشا ايتقاندا, ءۇش-ءتورت ادامنان كەم بولمايدى. ەل-جۇرتتان اۋلاق يەنگە شىعىپ, قوس, ابىلايشا تىگىپ, اڭ اۋلايدى. كۇندىز جان-جاققا بولىنە بىتىراپ, اڭ اۋلاۋعا كەتەدى دە, كەشكىلىك وت باسىنا جينالادى. ءبىر جاعىندا تۇلكى, قارساق, قاسقىردىڭ تەرىسىنە ءشوپ, سابان تىعىلىپ جاتسا, ەكىنشى جاعىندا قوڭىر اڭدار سويىلىپ, تاباق-تاباق قارا قۋىرداق, ەت تارتىلىپ جاتادى. قۇرت, سۇزبە قاتىلعان قارساق جون سورپانى اياق-اياعىمەن سىمىرىسەدى. ات-كولىك وتقا قويىلادى. قاي تازىنى قالاي كۇتىمگە الۋ كەرەكتىگى جاستارعا ۇيرەتىلەدى. سالبۋرىنعا شىعۋشىلار اڭگىمە-دۇكەن قۇرىپ, ءازىل-سىقاق ايتىسىپ, ءبىر-بىرىمەن تاجىريبەلەرىمەن بولىسەدى» دەيدى كوپتى كورگەن ساياتكەر, تاسساي اۋىلىنداعى اتاقتى اڭشى شاپات كوبەي ۇلى جينالعاندارعا بەرىلىپ جاتقان تۇسكى استاعى سىرنەدەن الىپ وتىرىپ.
قاترەن سالدىڭ ويىن-ساۋىعى
سالبۋرىننىڭ سالتاناتتى اشىلۋى قاترەن سال بايجۇمانوۆتىڭ ونەرپازدارىنىڭ ويىن-ساۋىعىمەن باستالدى. قوس شىنار كەزەك-كەزەك, اراسىندا ەكى داۋىستا قوسارلانا ءان شىرقادى. سال اعامىزدىڭ بارقىتتاي قوڭىر داۋىسى ميكروفوننان توگىلگەندە ايتۋلى انۋاربەك بايجانباەۆتان كەم ەستىلگەن جوق. اۋىل مەن وتان تۋرالى اندەر سىرشىل «كوزىڭنىڭ مولدىرىنە» اۋىسقاندا مىسىقۇياسى تاۋىنىڭ بوكتەرى سىلتىدەي تىنىپ, اڭشى سەرىلەر دە قوسىلا شىرقادى. ەسپە وزەنى جاعالاۋىنىڭ قامىسى دا ىزعىماي, اسپانعا ۇيىرىلگەن قورعاسىن بۇلتتار دا تامشىسىن ىركىپ قالدى. ساۋىق تازى كورمەسىنە جالعاسىپ, وسكەمەننەن كەلگەن ساراپشىلار ولگا پۋحا مەن ەلەنا حارديناعا ءسوز بەرىلدى. ولار تازىنىڭ تۇقىمىنىڭ تازالىعىن باعالاپ, ارقايسىسىنا ءتيىستى تولقۇجات بەرىپ, تاڭبا باستى. بۇل كۇنى قۇجاتى رەسىمدەلگەن 59 ءيتتىڭ 41-ءى تازا تۇقىم, قازاقي تازى دەپ تانىلدى. كەشكىسىن قوناقاسىنا ارناپ سويىلعان تايدىڭ ەتى پىسكەنشە قوي ەتىنەن جاۋبۇيرەك جاسالىپ, كاۋاپ قۋىرىلدى. ناعىز اڭشىلار جەيتىن «ەت قاندى بولسا, جىگىت ساندى بولاردىڭ» باسىتقىسى دا ۇسىنىلىپ جاتتى.
سالبۋرىنعا جينالعان اقساقالدار اڭشىلىق پەن ساياتشىلىقتىڭ قىزىعىن ەسكە ءتۇسىرىپ, جاقسى ءداستۇردى تىلگە تيەك ەتە وتىرا جاستارعا ۇلگىلى اڭگىمە ايتتى. شىڭعىستاۋدان كەلگەن اقساقالدار شىڭعىسباي ءتۇسىپوۆ پەن جۇنىسبەك سلياموۆ, تاسسايلىق شاپات كوبەي ۇلى مەن كابدىكارىم كاپساليام ۇلى, عالىم سلياموۆ, ۇرجارلىق اقىن, ساياتشى ەرزات شويتابان شەجىرەنى تارقاتىپ, اڭگىمەنى ءوربىتتى. جۇنىسبەك اتانىڭ سالبۋرىننىڭ تاريحى تۋرالى ۇلى مۇحتار جازعان «اباي جولىنداعى» سۋرەتتەرىن قىزىقتى اڭگىمەلەپ بەردى. «سالبۋرىندى 100 جىلدان كەيىن جانداندىرىپ, وتىن جارق ەتكىزگەن – وسى كوكپەكتى اۋدانىنىڭ تاسسايى مەن قالباتاۋدىڭ جارىعى. وسىدان كورىنگەن شىراق 2018 جىلى اباي اۋدانىندا قۇندىزدىدا لاۋلاپ جانىپ, جارىعىن كوپكە ءتۇسىردى. بۇگىنگى جينالعان اڭشىلار مەن ساياتشىلاردىڭ كوبى سوندا بولدى. بۇل شوۋ ەمەس, ويىن ەمەس – باياعى تابيعي اڭشىلىق. اتى جەتكەن سوعادى, تازىسى باپتى الادى. مۇنداعى ءمىنىس اتتارى دا, ەرتكەن تازىلار دا اڭعا شىعىپ جۇرگەن العىرلار. ەرتەڭگى سالبۋرىن ءۇش توپقا ءبولىنىپ, كوياندى قاعىپ, تۇلكىنى ۇرىپ, قاسقىردى سوعىپ الاتىن كەز» دەپ باتاسىن بەردى ابايلىق اڭشى ءجۇنىس اعا.
وتىرىستا تانا مىرزانىڭ دا التايدا, قالبادا جاساعان ساياتشىلىعى تۋرالى, جۇيرىك اتى اقتاناۋ مەن قۇماي تازىسىنىڭ دا ءجون-جوسىعى باياندالدى. وسى ورايدا ايماعىمىزداعى اتاقتى اڭشى مەيرام ورالوۆتىڭ كوك تازىسىنىڭ قىزىعى ەسكە الىنىپ, قاليحان التىنباەۆتىڭ مەيرام ورالوۆقا ارناعان كوڭىل ايتۋى دا جىر بولدى. اياگوزدەن كەلگەن ارىستان ەسىمدى جىگىتتىڭ ءاربىر اڭنىڭ ءۇنىن سالىپ, ارقار بوپ ازىناپ, جىلقىداي كىسىنەپ, قاسقىر ۇلۋى مەن تۇلكىنىڭ قىڭسىلىن, ءتىپتى تاعى قىراننىڭ شاڭقىلىن سالعانى قۇلاعى بارلاردى تاڭ-تاماشا ەتتى.
اڭگىمە تارقاتىلا جاستار جاعى اقساقالدارىن قاۋمالاي قامقور بولا قىزمەت كورسەتىلىپ, قول جۋىلىپ, قوناقتار كەشكى اسقا وتىردى. اس ۇستىندە باتا بەرىلىپ, كوكپەكتى اۋدانىنىڭ اكىمى اسحات سمايلوۆتىڭ تاسساي اۋىلى ازاماتتارىنىڭ سىي-سياپاتى جاسالدى.
تاڭ بىلىنە تۇرعان كوپ ساياتشى تايدىڭ سۋىعان ەتىمەن, قىمىزبەن اۋقاتتانىپ الىپ اتقا وتىردى. ءجۇنىس اعا ساتتىلىك تىلەپ, باتا بەردى. ەسپە سۋىنىڭ قالىڭ قامىستى جاعاسىنا ءبىر توپ, مىسىقۇياسى تاۋىنىڭ قىرقاسىنا ءبىر توپ, الىستاعى ارقارلى تاۋىن كوزدەي ءبىر توپ اتتاندى. توپتار شۇبالاڭقى شاشىراۋ ەمەس, ىقشام سەرگەك ەكەن. تازىلار ءيىس الىپ, جەلگە تۇمسىقتارىن توسىپ جوسىلا سىرعيتىنداي. ارتىق دىبىس, داۋىس جوق, ارەدىك ىسقىرىق ەستىلەدى. سالبۋرىندا ءبىرىنشى قانجىعاسى مايلانعان الماس ەرجاقىپوۆ, ايدوس ايقىنباەۆ, ماقسات كوبەنوۆتەي «ماقانشىلىق ءۇش قوڭىر» بولدى. ولاردىڭ «لاشىن» دەگەن تازىسى سۇر قوياننىڭ اتاسىن ساندەپ باسقان ەكەن. وسكەمەننەن كەلگەن باعلان اڭشى مەن سەمەيلىك بەكجان مىرزا اڭشىلىقتىڭ وزدەرى بىلەتىن تاسىلدەرىن وسى سالبۋرىندا تاماشا قولدانا ءبىلدى. مۇنان كەيىنگى شىڭعىستاۋ سەرىلەرى – جۇنىسبەك سلياموۆ باستاعان ابايلىق ساياتشىلار سالبۋرىننىڭ قانداي بولاتىنىن دالەلدەپ, قانجىعالارىن مايلادى. بۇل اڭشىلىقتا اياگوزدىك «بوزويلىق بەس تورە» – باقىتبەك قوماەۆ, بەرىك كاديروۆ, ەرتاي دۇرىلدەكوۆ, سىرىم دۇيسەباەۆ, بوزويدىڭ اينىتپاي اڭ ءۇنىن سالۋشى ارىستان اڭدى قۋىپ, قايىرادى. سول كەزدە اباي اۋدانىنداعى «قۇرمانباي» شارۋا قوجالىعىنىڭ باس جىلقىشىسى ەرسىن نازارباەۆتىڭ «جەلتابانى» وزىنەن ەكى ەسە ۇلكەن قوڭىر اڭدى ءۇش-اق تارتىپ قىلجيتادى. سالبۋرىن تىكۇشاقپەن قۋىپ, اۆتوماتپەن قىراتىن اياۋسىز قىرعىن ەمەس, اڭدى دا, الۋشىنى دا ەركىنە قويىپ, «قاي جەڭگەنىڭ» دەيتىن ادىلەتتى مايدان. اتالارىمىز اڭدى ۇركىتىپ, ءوزىن كورسەتىپ «مەن سەنى الامىن» دەپ ۇستايدى ەكەن.
قوس باسىنداعى بەرەكە
«تاسسايداعى اڭشى جىگىتتەر ساياتشىلىقتى قايدان ۇيرەندى؟» دەگەندە, ەسىمىزگە مەدەلبەك, تويبولات اعالار تۇسەدى. ولاردىڭ مەرگەندىگى, جۇرەكتىلىگى اڭىز بولىپ ايتىلادى. تارباعاتاي تاۋىنىڭ ايۋىن الىپ, قاسقىرىن سوعىپ جۇرگەن اتالارىمىز تازى يت ۇستاۋدى بالالارىنا ەرمەك ءۇشىن ۇيرەتەدى ەكەن. سامارلىق نۇرلان سەرى «كەزىندە يت اسىراعان ادامعا ك ۇلىپ قارايتىن دا زامان بولدى. بالا-شاعانى اسىراعانشا ماشيناسىنا يت سالىپ جۇرگەنى نەسى؟» دەگەن دە كەز بولدى. ەندى مىنە, تازىمىزبەن دە ماقتانامىز. ءتىپتى كۇشىكتەرمەن ويناعان جانتورە, سىرىم, شاكارىمدەر دە ۇزاققا دەيىن ۇيىقتاماي «ەندى بىزگە تازى اپەرىڭدەر» دەپ قيعىلىقتى سالعان ەكەن. تاسساي اۋىلىنىڭ ازاماتتارى وتكىزگەن سالبۋرىننىڭ باستى دەمەۋشىسى «سامىق» شارۋا قوجالىعىنىڭ باسشىسى بولاتحان ازىمباەۆ «اكە كورگەن وق جونار» دەگەندەي قۇرالايدى كوزگە اتقان مەرگەن تويبولات اعا اتىنا لايىقتى ءىس جاساعان ەكەن. سونىمەن قاتار اۋىلداعى ات قۇمار, تازى ۇستايتىن جىگىتتەر اعايىندى – عالىم, ايدىن, ازامات, ديدار, ايان سلياموۆتار, زۋلفات قايسانوۆ, ەربول سماعۇلوۆ, قۋانىش بۇكەنوۆ, مەدەت مۇقىشەۆ, تۇرار نوعايباەۆ, تالعات قاتپين, امانجول ازىمباەۆ, قانات بايبازاروۆتاردا ءوز ۇلەستەرىن قوسىپ, سەپتەسىپتى. اتاقتى نىعمەتجان سەرى سماعۇلوۆتىڭ ۇلى ەربول سماعۇلوۆ قاسقا ايعىرىمەن اينالاسى 200 شاقىرىم اۋماقتى اتپەن ارالاپتى. كوكجايىق اۋىلىنان سىرىم ابەتباەۆ, ۇلگىمالشىلىق سامات دەگەن دوسى ەكەۋى قوناقاسىنا ءبىر قوي سويىپ جىبەرىپ, جاۋبۇيرەك جاساتىپتى. ۇلكەنبوكەندىك يت جۇگىرتىپ, ات باپتايتىن «نامىس» ۇلتتىق ات سپورتى كلۋبىنىڭ جەتەكشىسى قايىرلى ماعزۇموۆ تا ماعىنالى شاراعا تورى اتىن تەرلەتىپ جەتكەن ەكەن.
سالبۋرىنعا مىنىلەتىن اتتار دا ەرتەدەن دايارلانىپ, تاڭاسىرىلىپ قويىلعان ەكەن. مىنىسكە اتتاردىڭ مايىن بەرگەن مىرزالار – بەرىك تلەبالدين, الىبەك بۇكەنوۆ, كوكجايىق اۋىلىنان تىلەۋبەك قارساقباەۆ پەن قانات دۇيسەنباەۆ. نەگىزگى ءمىنىس اتتارىمەن قامتاماسىز ەتكەن «قاليحان ۇلى» شارۋا قوجالىعىنىڭ باس جىلقىشىسى ايدىن سلياموۆ.
ءۇش بالانى سەزىم, سىرىم, ءىنجۋدى قاراي ءجۇرىپ, جارى سىمباتتى دا ايالاي ءجۇرىپ, كوپشىلىككە قاباق شىتپاي جايناي ك ۇلىپ قىزمەت ەتكەن قارا قوستاعى وشاق يەسى ارداق قارىنداسىمىز بولدى. ارداقتىڭ جانىندا تاسسايداعى ايتۋلى بايبىشە ايجان, تاسسايدىڭ سۇلۋلارى, كۇمىس كومەي انشىلەر – قوس شىنار. «بۇلار ۇسىنعان شاي ەكى ەسە ءدامدى, ءۇش ەسە ىستىق بولادى ەكەن» دەيدى كەلگەن قوناقتار. سالبۋرىن تارقاعانشا تىك تۇرىپ قىزمەت ەتكەن بەرىك بايگەرەەۆ, داستان ءجۇنىسوۆ, ماقسات, بەرىك, نازگۇل ەسىمدى قىزمەتكەرلەرگە ساياتشى قاۋىمنىڭ العىسى زور.
ەسپە بويىنداعى ەرتەگىدەي بولعان سالبۋرىن ءساتتى اياقتالدى. «ەندى ماحاببات مەكەنى اياگوزدە كەزدەسەيىك» دەپ تاراستى ساياتشىلار.
قايرات بەسبايىس
جۋرناليست
شىعىس قازاقستان وبلىسى,
كوكپەكتى اۋدانى,
تاسساي اۋىلى