ءومىر اركىمنىڭ ءوز ءۇيى-قۇتحاناسىنان, ءوز وشاعىنان باستاۋ الادى.كوز جاسىنداي مولدىرەگەن شاعىن عانا جىلعانىڭ جايىلا-جايىلا تەلەگەي تەڭىزگە اينالاتىنى سياقتى, ءبىر وتباسىنىڭ پەرزەنتى رەتىندە دۇنيە ەسىگىن ىڭگالاپ اشقان ءبۇلدىرشىن مۇقىم حالىقتىڭ بەتكە ۇستار تۇعىرلى تۇلعاسىنا اينالادى, ۇلتتىڭ ۇستىنى دارەجەسىنە جەتەدى, كەمەل ويلى كەمەڭگەر دەڭگەيىنە كوتەرىلەدى.
بۇگىنگى عۇلاما عالىم, زەردەلى زەرتتەۋشى,نارىقتىق ەكونوميكانىڭ تىلسىمىنا تەرەڭ بويلاپ, قاراڭعىدا جول, قاپيادا ءسوز تاۋىپ, سونىدان تۇرەن سالعان امانجول قوشان ۇلى قوشانوۆتىڭ ونەگەلى ءومىر-داستانى بالالىق پەن دانالىقتى جالعايتىن التىن ارقاۋ ىسپەتتى.
سولتۇستىك قازاقستاننىڭ ءبىر قيىرىنداعى شۇرايلى ءوڭىر, اينالاسىن جاسىل ورمان كومكەرگەن القااعاش اۋىلىندا ءبىر مىڭ توعىز ءجۇز وتىز ءتورتىنشى جىلدىڭ قوڭىر كۇزىندە سول اتىراپقا سىيلى جانتىلەۋ اقساقالدىڭ وتباسىندا بالپاناقتاي ۇل تۋىپ, اكەسى قوشان ىرىم ەتىپ وعان «امانجول» دەپ ات قويادى. ويتكەنى ول كەزەڭ قازاق حالقى ءۇشىن وتە اۋىر شاق ەدى. زىمياندىقپەن, كوپە-كورىنەۋ قولدان جاسالعان اشتىقتان قالىڭ قازاق ەسەڭگىرەپ, قارا بۇلت سەيىلمەي تۇرعان الماعايىپ زاماندا الاش جۇرتىن امان الىپ شىعاتىن سارا جول قاجەت ەدى. ەل قامىن ويلاعان زيالىلاردىڭ جانقيارلىق ەرەن ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسىندە تۇرمىس بىرتە-بىرتە قالپىنا كەلىپ, ومىرگە قان جۇگىرە باستايدى. جيىرما ءبىر جاسىندا حالىقتىڭ قالاۋىمەن بولىس بولىپ سايلانىپ, بيلىك تىزگىنىن ۇستاعان البىرت تا قاجىرلى قوشان اۋىلداستارىن اجال اۋزىنان امان الىپ قالۋ جولىندا كوپ كۇش-قايرات جۇمسايدى, ايانباي تەر توگەدى. ەرەن ەڭبەگى جانىپ, جەرگىلىكتى حالىقتىڭ ءال-اۋقاتى جىلدان-جىلعا جاقسارا بەردى.
اللا قالاعان كىسىسىن ءوز نۇرىنا بولەيدى. جۇرەگى تازا, جانى ىزگى ىسكەر اكەنىڭ ونەگەسىن كورىپ ەسەيگەن امانجول ءومىردىڭ ءمانى ادال ەڭبەكتە ەكەنىن جاستايىنان بويىنا ءسىڭىردى. جەتى جاسىندا مارەۆكا مەكتەبىنىڭ تابالدىرىعىن اتتاعاندا ورىس بالالارىنىڭ اراسىندا ارپا ىشىندە ءبىر بيدايداي جالعىز قازاق بالاسى بولدى. نامىسقا تىرىستى. ۇزدىك وقىدى. جارعاق قۇلاعى جاستىققا تيمەي تالپىنۋدىڭ ارقاسىندا ورىس ورتا مەكتەبىن التىن مەدالمەن ءبىتىرىپ شىقتى. جازعى دەمالىستاردا تۋعان اۋىلىنا كەلىپ, وتباسىنا قولعابىس بەرىپ, ۇرىمتال ساتتەردە ءوسىپ, تەمىرباي سىندى كونەكوز, ءدىلمار قاريالاردىڭ ناقىل سوزدەرىنە دەن قويىپ, قۇيما قۇلاق بولىپ ەر جەتتى. ءسويتىپ قايمانا قازاقتىڭ دالالىق قاسيەتتەرى مەن دانالىق وسيەتتەرىن, ادەت-عۇرىپتارىن, سالت-داستۇرلەرىن تال بويىنا دارىتۋعا ماشىقتاندى. تەرىسكەيدىڭ داۋىلى مەن جاۋىنىنا, سەلى مەن سەڭىنە, قىسقى ۇسكىرىك ايازى مەن جازعى شىلىڭگىر اپتاپ ىستىعىنا توزە ءبىلدى, شىنىعىپ, شىڭدالدى. وسىنىڭ ءبارى تات باسپاعان ساف التىنداي سوم تۇلعاعا اينالۋىنا سەپتىگىن تيگىزدى.
كەيىن اركىمنىڭ قيالىنان ورىن العان ماسكەۋدەگى م.ۆ.لومونوسوۆ اتىنداعى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ەكونوميكا فاكۋلتەتىنە وقۋعا ءتۇسىپ, بەس جىل بويى ءبىلىم نارىمەن سۋسىنداعاندا تۋعان توپىراقتاعى, الىس القااعاشتاعى ءوز ۇياسىنداعى ءتالىم-تاربيەنىڭ, قازىنالى قاريالار كەمەڭگەرلىگىنىڭ پايداسىن كوپ كوردى. ناتيجەسىندە ۇلتتىڭ ۇلاعاتى, ەلدىڭ مەرەيى تابيعاتىنان دارىعان بىلىكتى دە بىلگىر ازامات ساناتىنان ويىپ ورىن الدى.
جۇرتتان جۇرت, ۇلتتان ۇلت وزۋعا تالاپتانعان قاۋىرت زاماندا جاس تالانت امانجول قوشانوۆ ومىردەن ءوز ورنىن تابا ءبىلدى. ءيا, يگىلىكتى ءىس يەسىنە اداسپايتىن جول سىلتەدى. شىنىندا دا, اسىقتىڭ الشى ءتۇسۋى يىرۋشىسىنە بايلانىستى دەپ وسىندايدا ايتىلسا كەرەك.
امانجول قوشانوۆ جوعارى ءبىلىمدى مىسە تۇتىپ, توقتاپ قالعان جوق. ول التىن شىققان جەردى بەلدەن قازدى.اۋەلى تانىمال ەكونوميست ع.ش.شولانوۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن «كەڭەيتىلگەن ءوندىرىس قارقىندارى جانە قازاقستان ونەركاسىبىنىڭ سالالىق قۇرىلىمىنىڭ دامۋى (1928-1965 جىلدار)» تاقىرىبىندا كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعادى. ول عىلىمعا ارالاسقان العاشقى جىلداردىڭ وزىندە-اق تەوريانى وزەكتى پراكتيكالىق ماسەلەلەرمەن تىعىز ۇشتاستىرۋعا بىردەن بەت بۇردى. عىلىمي ىزدەنىستەردىڭ حالىق شارۋاشىلىعىنا نەعۇرلىم پايدا كەلتىرۋى جاعىنا كوپ كوڭىل ءبولدى.
امانجول قوشان ۇلىنىڭ «قازاقستاننىڭ يندۋستريالدى دامۋىنىڭ زاڭدىلىقتارى مەن ماسەلەلەرى» تاقىرىبىنداعى دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسى ەكونوميكالىق عىلىم سالاسىنداعى سونى جاڭالىق رەتىندە باعالاندى. ۇزاق جىلدار بويى كوز مايىن تاۋىسىپ شۇعىلدانعان عىلىمي ەڭبەگى يگى جەمىسىن بەردى. «كەمەلدەنگەن سوتسياليزم كەزەڭىندەگى قازاقستاننىڭ يندۋستريالى دامۋى» اتتى مونوگرافياسى ءۇشىن عالىم قوعامدىق عىلىمدار بويىنشا ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى سىيلىقتىڭ يەگەرى اتاندى.
اكادەميك ا.قوشانوۆ عىلىمداعى ەرەكشە جەتىستىكتەرى ءۇشىن, قازاقستان ەكونوميكاسىن تۇبەگەيلى نارىق نەگىزىندە قايتا قۇرۋداعى ەڭبەگى ءۇشىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ عىلىم مەن تەحنيكا سالاسىنداعى ءال-فارابي اتىنداعى مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ يەگەرى اتاندى.
ا.قوشانوۆ – اسا ءىرى عالىم, ەكونوميست رەتىندە وتاندىق ەكونوميكالىق عىلىمدى قايتا قۇرۋعا, نارىققا وتۋگە ەرەكشە ۇلەس قوسىپ جۇرگەن وقىمىستى قايراتكەر. ال ساناسى شەكتەلىپ, ويى قۇرىقتالعان كىسى نارىقتىق ەكونوميكانىڭ قىر-سىرىن يگەرە الماسا كەرەك. بىراق ءبىز كەيدە قولدا بار التىنىمىزدى باعالاي المايمىز, ءوزىمىزدىڭ عۇلاما بىلگىرىمىز بولا تۇرا شەتەلدىك كەلىمسەكتەرگە جالتاقتايمىز. ء«وز جاقسىڭدى جاتتاي سىيلا, جات جانىنان ءتۇڭىلسىن» دەگەن قاعيدانى جادىمىزدان شىعارىپ الاتىن تۇستارىمىز ءجيى كەزدەسىپ, بارماعىمىزدى شايناۋدان اسا الماي قالامىز.
الەمدىك دەڭگەيدەگى عالىم امانجول قوشان ۇلىن نارىقتىق ەكونوميكا سالاسى بويىنشا تەك قازاقستانداعى عانا ەمەس, دۇنيەجۇزىلىك اۋقىمداعى بىلگىر تەورەتيك ەكەنىن جات جۇرتتىڭ ءوزى جاپپاي مويىنداعان.
حالىقارالىق كەمبريدج ومىرباياندىق ورتالىعىنىڭ عىلىمدى دامىتۋعا سىڭىرگەن ەڭبەگى جانە حالىقارالىق عىلىمي ورتالارمەن بەلسەندى بايلانىسى ءۇشىن اكادەميك ا.قوشانوۆتى «21 عاسىردىڭ كورنەكتى زياتكەرى» قۇرمەت مەدالىمەن ماراپاتتاۋى, ال امەريكالىق ومىرباياندىق ينستيتۋت پەن حالىقارالىق زەرتتەۋلەر دەپارتامەنتىنىڭ (نيۋ-يورك) عىلىمداعى جانە حالىقارالىق ارىپتەستىكتە قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەرى ءۇشىن ەكى مارتە جىل ادامى (2004 جانە 2009 جىلدار) قۇرمەتتى اتاعىنا لايىقتى دەپ تانۋى وسىنىڭ ايقىن ايعاعى بولسا كەرەك.
ال بۇل قۇرمەتتى اتاقتار الەم ازاماتتارىنىڭ ءوز ەلى مەن حالقى ءۇشىن سىڭىرگەن ەڭبەكتەرى مەن قوسقان سۇبەلى ۇلەستەرى ءۇشىن تەك تاڭداۋلىلارعا عانا بەرىلەتىن كورنەكتى ەرەكشەلىك بەلگىلەرى.
امانجول قوشان ۇلى وزىنە ۇزتازدىق ەتكەن, عىلىمنىڭ داڭعىل جولىنا تۇسۋىنە ۇلگى-ونەگە بولعان الدىڭعى بۋىن اسقار تاۋداي اعالارى – قانىش ساتباەۆتى, ساقتاعان بايىشەۆتى, تۇيمەباي اشىمباەۆتى, ەۆنەي بوكەتوۆتى, سەرعالي تولىبەكوۆتى, سالىق زيمانوۆتى جانە باسقالارىن زور قوشەمەتپەن ەسكە الادى.
بۇل دا ابەكەڭنىڭ كىسىلىك دارەجەسىنىڭ كەمەلدىگىنىڭ, ىزەتتىلىگىنىڭ ءبىر پاراسى. باردى باعالاي ءبىلۋ دە ۇلكەن ونەر. كوزىنە نۇر, كوڭىلىنە سىر ۇيالاعان ابەكەڭدەي پاك جاندار عانا جاقسىلىقتى استە ۇمىتپايدى.
جانە دە جاقسى ادام جاناشىر كەلەدى. امانجول قوشان ۇلى – ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ 17 دوكتورىن جانە 60-تان اسا كانديداتىن دايارلاعان ۇلاعاتتى ۇستاز. وسى ورايدا كەمەڭگەر جازۋشى جۇسىپبەك ايماۋىتوۆتىڭ «ۇستاز ۇستاز ەمەس – ءوز شاكىرتىن ايالاماسا, شاكىرت شاكىرت ەمەس – ءوز ۇستازىن باعالاماسا» دەگەن تەرەڭ ماعىنالى تۇجىرىمى ويعا ورالادى.
ابەكەڭ كوركەم مىنەزىمەن, سىپايى ءجۇرىس-تۇرىسىمەن, ادەپ-يناباتىمەن ارىپتەستەرىمەن جالپى كوپشىلىك ورتاسىندا وتە سىيلى. ءبىزدىڭ ارامىزدا دا سىيلاستىقتىڭ جىبەك ءجىبى 70-80 جىل بويى جالعاسىپ كەلەدى.
اكادەميك, قازاق عىلىمىنىڭ شەبەر ۇيىمداستىرۋشىسى, ءار كەزدەرى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى, باس عىلىمي حاتشىسى, ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ تورالقا مۇشەسى, قوعامدىق عىلىمدار بولىمشەسىنىڭ اكادەميك-حاتشىسى, ەكونوميكا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى قىزمەتتەرىن ابىرويمەن اتقارعان, سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى مەن الماتى قالاسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى امانجول قوشان ۇلى قوشانوۆتى 85 جاسقا تولعان مەرەيتويىمەن كوڭىلمەن قۇتتىقتاپ, باق-بەرەكە تىلەيمىز.
حاميت ءبىرجانوۆ,
«Egemen Qazaqstan» گازەتىنىڭ ارداگەرى