قوستانايدا قازاقتىڭ جىرشىلىق ونەرىنە ۇلكەن ۇلەس, جاڭاشىل لەپ اكەلگەن كومپوزيتور بار. بىرنەشە ماقامنىڭ اۆتورى. تاڭدى تاڭعا ۇرىپ جىرلايتىن تاڭعاجايىپ جادىنىڭ يەسىمەن تاياۋدا كەزدەيسوق جولىعىپ, از-كەم اڭگىمەلەسكەن ەدىك. ەسىم-سويى – ناعاشىباي الپىسوۆ.
– جىرشىلىق ماعان تۇقىممەن بەرىلگەن قاسيەت دەسەم, قاتەلەسپەسپىن, بالام, – دەدى سوندا جىرشى. – اكەم الپىس ونەرگە بەيىم ادام ەدى, جارىقتىق. جادى كەرەمەت مىقتى بولدى. ءوزىمىزدىڭ اۋلەتتىڭ, تورعاي بويىنداعى ارعىن-قىپشاق, كۇللى قازاقتىڭ شەجىرەسىن تاراتىپ وتىراتىن. «مىڭ ءبىر ءتۇننىڭ» قيسساعا اينالعان حيكايالارىن تاڭدى تاڭعا ۇرىپ ايتۋشى ەدى. ونىڭ سىرتىندا «البان جۇپار حانىم» دەگەن داستاندى, نۇرحاننىڭ كۇللى شىعارمالارىن بەس ساۋساعىنداي بىلەتىن. ول كەزدە ايتۋعا تىيىم سالىنعان احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ «قىرىق مىسالىن», ولەڭدەرىن, سونداي-اق, تورعاي جەرىندە وتكەن ايگىلى ساحي جومارت يمانقۇلدىڭ ءابدراحمانىنىڭ, كۇدەرى, بايتاس اقىنداردىڭ ولەڭدەرىن جاتقا سوعاتىن. ايتسە دە, بۇلاردىڭ ءبىر دە ءبىرىن ماعان ارنايى ۇيرەتكەن ەمەس.
– ايتسە دە, وتكەن عاسىردىڭ 80-جىلدارى ءسىزدىڭ ەسىمىڭىز ەل اۋزىندا شارىقتاپ تۇردى عوي؟ – دەپ سۇرادىق قولىنا دومبىراسىن الىپ, مالداس قۇرىپ وتىرا بەرگەن اقساقالدان.
– مەنىڭ تانىلۋىم كەزدەيسوق وقيعا بولدى. 1963 جىلى قولىما ءبىر كىتاپ ءتۇستى...
– قانداي كىتاپ؟ – ەلەڭ ەتە قالدىق.
– ءىلياس جانسۇگىروۆتىڭ «قۇلاگەر» پوەماسى. قۇدايدىڭ قۇدىرەتى, الگى ۇزاق داستان ءبىر وقىعاننان ساناما تاسپەن قاشاعانداي ورنىعا قالدى. تۇگەلدەي جاتتاپ الدىم. ايتسە دە, ونى دومبىراعا قوسىپ ايتامىن دەگەن وي ءۇش ۇيىقتاسام دا تۇسىمە كىرگەن ەمەس. ونىڭ ۇستىنە 1964 جىلى اسكەرگە الىنىپ, ءۇش جىل وتان الدىنداعى بورىشىمدى وتەپ قايتتىم. كەلگەن سوڭ تەحنيكۋمعا وقۋعا ءتۇستىم. سودان, 1971 جىلى اۋىلعا ورالىپ, جۇمىسقا ورنالاستىم. ونەردەن مۇلدەم الىس ءجۇردىم...
«بويداعى دارىنىن, بەينەلەپ ايتساق, بۇلاق كوزىنىڭ اشىلۋىنا قانداي وقيعا تۇرتكى بولدى ەكەن؟». ويىمىزدى وقىپ قويعانداي-اق, جىرشى:
– ەندى «قاسقا ايعىردان قۇرىعاندا توبەل ق ۇلىن تۋادى» دەگەن عوي, – دەپ كۇلدى. – اۋىلداعى (قازىرگى قوستاناي وبلىسىنىڭ بۇرىنعى الباربوگەت سوۆحوزى, قازىرگى جاركول, ءتاۋىش مەكەنى) بىلدەي ءبىر جىرشىنىڭ بالاسى بولعان سوڭ ازداپ دومبىرا تارتاتىنىم بار-تۇعىن. كورشى-كولەمنىڭ ۇيىندەگى قۋانىشتا ءان سالىپ بەرىپ ءجۇردىم. ءبىر كۇنى جۇمان وپين دەگەن ازامات ۇيىمە ىزدەپ كەلدى. ءوزى ءبىر اتان جىلىكتى, اتاقتى تاڭاتقان بالۋاننىڭ تۋىسى, سەرى جىگىت ەدى. جۇمان ماعان: «ناكە, سەنىڭ داۋسىڭ تاماشا! ونەردى جاسىرا بەرمە. ۇزاق جىر ايت. سەنىڭ قولىڭ – جىرشىلىق. الايدا, «ەسىم سەرىنى» ساردان ابىكەەۆتەن (جۇسىپبەك سالىقوۆتىڭ شاكىرتى), «جاۋىر تورىنى» بەگالىدەن (ارالباي اۋىلىندا بەگالى كورپەباەۆ اتتى جىرشى بولعان) اسىرا المايسىڭ. وزىڭە ءبىر ەشكىم ايتپاعان شىعارما تاپ», — دەپ قامشىلادى.
سول كەزدە باياعى «قۇلاگەر» ويىما ساپ ەتە قالدى. ايتىپ كورىپ ەدىم, جۇمان ماقامىمدى ۇناتپادى...
– نەگە؟..
– «قۇلاگەر» – كەرەمەت-اق. بىراق سەن وعان جاڭا اۋەن تاپ!» دەدى ول. اقىرى, ىڭىلداي-ىڭىلداي وتىرىپ, وسى كۇنى ەل بىلەتىن ماقامى ومىرگە كەلدى. بۇل – 1979 جىل ەدى.
– «قۇلاگەردى» حالىق قالاي قابىلدادى؟ – جەتپىستى جەلكەلەگەن جىرشىعا سىناي قارادىق.
– ول كەزدە ەلدە جىر-داستان تىڭدايتىن ەدى. ۇلكەن كىسىلەر جاعى جينالىپ, تەرمە, تولعاۋلار ايتتىراتىن, – دەدى بەتورامالىمەن ماڭدايىن سۇرتكەن دومبىراشى. – ءار اۋىلدىڭ ءوز جىرشىسى بولدى. مەنىڭ «قۇلاگەرىم» كوپشىلىككە بىردەن ۇنادى. كورشى اۋىلدان ادام جىبەرىپ الدىرىپ, تىڭدايتىن كۇنگە جەتتىم. ءوزىم دە ۇياڭدىقتى قويىپ, توسەلىپ الدىم. مارقۇم جۇمان ءوپيننىڭ ۇنەمى تىڭداپ, ولقى تۇسىن سىناپ, جەتىلدىرىپ وتىرۋى زور ىقپال ەتتى. بىردە سول كەزدەگى «قىزىلاسكەر» سوۆحوزىنا بارىپ, «قۇلاگەردى» شىرقاپ جاتقانمىن. قوناقتاردىڭ ىشىندە اقىن ءىنىم قونىسباي ءابىل دە ءجۇر ەكەن. ول مەنى تىڭداپ الدى دا «وي, اعا, مىناداي قازىنانى قالايشا قور قىلىپ ءجۇرسىڭ؟» دەپ تاڭعالىپ, كوپ ۇزاماي رەسپۋبليكالىق گازەتكە كولەمدى ماقالا بەردى. سودان باستاپ مەنىڭ جۇلدىزىم جارقىراي باستادى. گازەتكە شىققاسىن ءبىر جىلدان سوڭ, 1983 جىلى ءىلياس جانسۇگىروۆتىڭ قىزى ۇمىتتەن الماتىعا شاقىرتۋ الىپ, تەلەستۋدياعا جازىلدىم.
«ول كەزدە جالعىز تەلەارنا, تاسپاعا ءتۇسۋ دە وڭاي بولماعانى انىق». – وسىلاي ويلاپ ۇلگەرىپ ەدىك. قاتەلەسپەپپىز.
– ول ۋاقىتتا حالىق ارتىستەرىنىڭ وزىنە ءبىر ساعات ۋاقىت قانا بەرىلەدى ەكەن. ال ماعان تابانى كۇرەكتەي ەكى ساعات بۇيىردى. مۇنىڭ ءوزى قازاق جىرىنىڭ قۇلاگەرىنە, ياعني ىلەكەڭە دەگەن قۇرمەت دەپ تۇسىنەمىن. كەيىن كۇيتاباققا باسىلدى داۋسىم. ول كەزدە تەلەديداردان كورىنۋ – تانىمال بولدىڭ دەگەن ءسوز. كۇيتاباققا شىعۋ قازىر كليپىڭ جارىق كورگەنمەن بىردەي.
وسىلاي دەگەن اقساقال قۇددى شابىت قىسىپ كەتكەندەي-اق دومبىراسىن قىسا ءتۇستى.
– قۇداي بەرگەن ونەردىڭ ارقاسىندا ءبىرتالاي جەرگە باردىق قوي. 1984 جىلى كەنەن ازىرباەۆتىڭ 100 جىلدىق مەرەيتويىنا قاتىستىم. كوكشەتاۋ-تورعاي وبلىسى ونەرپازدارىنىڭ بايگەسىندە باق سىنادىم. قايسىبىرىن ايتا بەرەرسىڭ. كوبىنە نۇرحاننىڭ «تورعايدان سالەمىن» ورىنداپ ءجۇردىم. بۇل ءوزى عاجاپ تۋىندى. وسىنى مەن ءبىر بولەك ماقاممەن, تورعايلىق اقىن-سازگەر بولتىرىك مولداشەۆ وزىنشە تۇرلەندىرىپ, بولات قونىسباەۆ دەگەن ءانشى وزگە اۋەنمەن ايتاتىن. ءبىر-ءبىرىمىزدى قايتالامايتىنبىز.
جوعارىدا بىرنەشە ماقامنىڭ اۆتورى ەكەنىن ايتتىق قوي. بۇ جولى ءوزى ايتسىن:
– ءار ولكەنىڭ وزىندىك مەكتەبى بولاتىنى سياقتى, ءار جىرشىنىڭ ءوز ماقامى بولسا, بۇل ارتىقتىق ەتپەيدى. ءوزىم ورىندايتىن شىعارمالاردى تۇرلەندىرىپ وتىرعاندى جاقسى كورەمىن. بايقاساڭىز, ءبىر «قۇلاگەردىڭ» ءوزى بىرنەشە قۇبىلادى. باستاۋى باياۋ, اتتىڭ شابىسى, اقان سەرى مەن باتىراشتىڭ تارتىسىنا كەلگەندە ەكپىنمەن, ال جۇيرىكتى جوقتايتىن جەرگە كەلگەندە زارلى داۋىسپەن ايتامىن. ويتپەسەڭ, تىڭداۋشىڭدى جالىقتىرىپ الاسىڭ. سول سياقتى, «قاتاعان مەن ءسۇيىنبايدىڭ ايتىسىن» ءوزىم شىعارعان ماقاممەن ورىندايمىن. وسى ايتىستى مارقۇم ايتىسكەر ەرىك اسقاروۆ ءبىر تۇندە بىرنەشە ايتقىزىپ, ايىزى قانعانشا تىڭداپ ەدى.
قازىرگى ايتىسكەرلەرگە ءجيى ايتىلىپ جۇرگەن سىننىڭ ءبىرى دە وزىندىك ماقامىنىڭ جوقتىعى عوي. ماسەلەن, جىرشىنىڭ بەس بۋىندى ماقامىن ايتىستىڭ اقتاڭگەرى اتانعان ايبەك قاليەۆ ساحناعا الىپ شىقتى. بەس بۋىنمەن ءسوز سايىسۋ – ءبىزدىڭ بىلۋىمىزشە, قازاق ايتىسىنداعى بۇرىن-سوڭدى بولماعان جاڭالىق. ءان ونەرىندە دە سيرەك كەزدەسەدى. ايبەك اقىننىڭ ساحنادا ناعاشىباي اعاسىنىڭ ماقامىنا سالىپ ايتىسقانىن جىرشى دا ماقتان تۇتادى ەكەن. «ۇلكەن ناسيحات» بولدى دەيدى.
قازىر نە كوپ, جالت-جۇلت ەتكەن «جۇلدىز» ءانشى كوپ. جىرشىلىق وسى داڭعازانىڭ تاساسىندا قالا بەرسە, اقىرى جويىلىپ كەتپەي مە؟
بۇل دا جىرشى اعامىزدىڭ جانىنا باتادى ەكەن.
– بۇل – مەنىڭ جانىما ەڭ باتاتىن دۇنيە, – دەدى ول. – بىراق بىرەر بالىق قارسى جۇزگەنمەن تولقىن كەرى بۇرىلا ما؟ امال جوق, ىشتەن تىناسىڭ. قازاقتىڭ وسىنشا كەڭ-بايتاق جەرگە يە بولىپ وتىرعانى, ءبىرىنشى, اللانىڭ, سوسىن ۇلكەن پاتريوتتىق رۋحتىڭ قاينارى – جىر-تەرمە, ءسوز ونەرىنىڭ ارقاسى دەر ەدىم. ءبىزدىڭ تاريحىمىز قاعازعا جازىلعان جوق, اۋىزدان-اۋىزعا ايتۋمەن, قيسسا, داستان, تولعاۋمەن جەتتى. ياعني, جىر – ۇلكەن تاربيە قۇرالى بولدى. وكىنىشتىسى, وسىناۋ ۇلى ءداستۇر شەتكە ىسىرىلىپ جاتىر. «زامان تالابى» دەگەن ۇرانمەن ءبارى جالت ەتپە, تامىرى جوق, ءبىر ساتتىك شولاق دۇنيەگە ۇمتىلادى. سوندا سان عاسىردان بەرى جالعاسقان تەكتى ونەر, قاسيەتىمىز قايدا قالادى؟ مەنى قىنجىلتاتىنى, ءبىز, جۇسىپبەك, بەگالى, ساردان, مۇحامەديار سىندى كونەنىڭ كوزىن جازىپ الىپ قالا المادىق. قولىمىزدا قۇرال بولعان جوق, قىزمەت تە ىڭعاي بەرمەدى. ءوزىم ءومىر بويى اۋىلدا قۇرىلىس شەبەرى, كەيىن پوشتاشى بولىپ ەڭبەك ەتتىم. ەندى ءبارى دامىعان مىنا زاماندا جيعان-تەرگەنىمدى بەرىپ كەتسەم دەيمىن. ءبىر مەنىڭ بىلگەنىمنىڭ ءوزى ەكى-ءۇش كۇن جىرلاسام تاۋسىلمايدى. قازىر تىڭدايتىن ادام از, كۇندە ايتپاعان سوڭ, ۇمىتىپ تا بارامىن. قانشا دەگەنمەن جاس كەلدى. جەتپىستەن استىق...