ميلليونداعان ادامنىڭ جانىنا قايعى, جۇرەگىنە وشپەس جارا سالىپ, جاھاندىق تاريحتا ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس دەگەن اتپەن قالعان قاندى قىرعىننىڭ اقتاڭداق بەتتەرى ءالى دە ءوزىنىڭ اقيقاتى اشىلار كۇندى كۇتىپ جاتقانى انىق.
بۇگىنگى تاۋەلسىز مەملەكەتتەر تۇرعىسىنان قاراعاندا, سوعىس وزگە ەلدىڭ اۋماعىندا وتسە دە, قازىرگى قازاقستاندا ونىڭ زاردابى تيمەگەن اۋلەت جوق شىعار, ءسىرا. ء«بارى دە مايدان ءۇشىن, ءبارى دە جەڭىس ءۇشىن!» دەگەن ۇرانمەن بىرەۋدىڭ اكەسى نەمەسە اتاسى, بىرەۋدىڭ بالاسى مايدانعا اتتانىپ, قولىنا قارۋ الدى. تىلدا قالعاندار دا جان اياماي ەڭبەك ەتتى.
سوعىس ءبىتتى, كەڭەس وداعى جەڭىسكە جەتتى. «ەشكىم دە, ەشتەڭە دە ۇمىتىلمايدى» دەپ جىل سايىن 9 مامىر كۇنى ءارتۇرلى دەڭگەيدە ادەتتەگىدەي ارداگەرلەردى ارداقتاپ, قازا تاپقانداردى ەسكە الۋ ءداستۇرى قالىپتاستى. بەس جىلعا سوزىلعان قىرعىن قانشاما ادامنىڭ تاعدىرىن تالكەككە سالىپ, ءومىرىن ويران ەتتى دەسەڭىزشى. سول سۇم سوعىس سورىنا اينالعان تاعدىردىڭ ءبىرى – مەنىڭ اكەم نۇرالى قاسىمبەكوۆ.
1923 جىلى قىزىلقۇمدا, اۋقاتتى وتباسىندا دۇنيەگە كەلگەن اكەم ۇيدە جالعىز ۇل بولعان سوڭ ەركە ءوسىپتى. وتباسى 20-30 جىلدارداعى ۇجىمداستىرۋ مەن كامپەسكەنىڭ قۇربانى بولىپ, سونىڭ سالدارىنان اكەم قارشادايىندا اشارشىلىق كورەدى. ايتەۋىر, ناعاشى جۇرتىنىڭ ارقاسىندا امان قالىپ, ەرجەتتى, ساۋات اشتى. اكەم وتە وجەت, وتكىر, ەشكىمدى باسىندىرمايتىن, باسىنان ءسوز اسىرمايتىن مىنەزدى, وتە اڭگىمەشىل ءارى شەجىرەشى كىسى ەدى. 1941 جىلى باستالعان سوعىس ونىڭ وقۋ وقىپ, ءبىلىم السام دەگەن ارمانىنا بالتا شاپتى. ەل ءىشى ازان-قازان, ازاماتتار بىرىنەن سوڭ ءبىرى مايدانعا اتتانىپ جاتىر. 1942 جىلى ەرتە كوكتەمدە اكەم مايدانعا ءوزى سۇرانادى. جاسى 18-گە دە تولماعان شاعى. بىراق دەنساۋلىعى جاراماي, اسكەري كوميسساريات اۋىلعا قايتارىپ جىبەرىپتى. كۇزگە دەيىن ەمدەلىپ, قايتا سۇرانادى. بۇل جولى جارامدى دەپ تانىلادى. ءسويتىپ از ۋاقىت دايىندىقتان ءوتىپ, گۆارديالىق اتقىشتار ديۆيزياسىنىڭ ساپىنا قوسىلىپ, العى شەپكە اتتانىپ كەتە باردى. 1943 جىلى الەمدىك سوعىس تاريحىنداعى تانكتەردىڭ ەڭ ۇلكەن ايقاسى وتكەن كۋرسك شايقاسىنا قاتىسىپ, ونىڭ ەڭ كەسكىلەسكەن ۇرىس وتكەن جەرلەرىنىڭ ءبىرى – پروحوروۆكا تۇبىندە نەمىستەردىڭ تۇتقىنىنا تۇسەدى.
– تۇتقىنداردى ۆاگونعا قويشا تيەپ, پولشا ارقىلى گەرمانياعا جەتكىزدى. ودان ءارى قالادان-قالاعا, ەلدەن-ەلگە الىپ ءجۇرىپ قارا جۇمىسقا سالدى. ادام توزگىسىز اۋىر جاعداي, تاماق ناشار, كيىم جۇقا, ەكىنىڭ ءبىرى اۋرۋ نەمەسە جارالى. كۇن سايىن ارامىزدان بىرنەشە ادامنىڭ ولىگىن الىپ كەتەدى. ولاردىڭ ورنى جاڭا تۇتقىندارمەن تولىعىپ جاتادى. گەرمانيادان باسقا ەۋروپانىڭ بىرنەشە ەلىنىڭ لاگەرلەرىندە بولدىم. 1945 جىلى سوعىس اياقتالعان سوڭ نەمىس تۇتقىنىنان بوساپ, ەلگە ورالدىم, – دەپ ەسىنە الاتىن ءوزى.
الايدا, ەلگە ورالعانداعى قۋانىشى ۇزاققا سوزىلمادى. نەمىس تۇتقىنىندا بولعانى ءۇشىن 1946 جىلى ون جىلعا سىبىرگە ايدالىپ, سوتتالىپ كەتە باردى. اناسى تاعى دا اڭىراپ قالدى. ءسىبىردىڭ تابيعاتى ادام توزگىسىز قاتال. سوتتالعانداردىڭ كيىمى جۇقا, تاماق تا ناشار. تاعى دا ءومىر ءۇشىن كۇرەسۋگە تۋرا كەلدى.
– تۇرمەدەگى ءومىردىڭ جەڭىل بولماسىن كوپ ادام بىلەدى عوي. سوندىقتان تۇلكىلەردىڭ اراسىندا العىرى, قاسقىرلاردىڭ اراسىندا ارلانى بولۋعا تۋرا كەلدى. ستالين قازا بولعان سوڭ عانا جاعدايىمىز ءسال جاقسارعانداي بولىپ, بىزگە دۇرىس قاراي باستادى. سول ءبىر قاتال جىلداردا قازاقتىڭ ارىس ۇلدارىنىڭ ءبىرى, اتاقتى عالىم قاجىم جۇماليەۆپەن تۇرمەنىڭ ءدامىن بىرگە تاتتىق. ول كىسى ءبىز ءۇشىن بيىك زاڭعار ەدى. «وي, ءومىر-اي, ءبىزدى كەشىرۋگە بولمايتىن شىعار, ويتكەنى نەمىستىڭ تۇتقىنىندا بولدىق قوي, ال مىناداي عالىم ادامدى دا سوتتاي ما ەكەن؟» دەپ تاڭعالعان ەدىم, دەيتىن جارىقتىق تەرەڭ كۇرسىنىپ.
كۇندەر ءوتىپ, سوتتالعانداردى بىرتىندەپ اقتاپ, ەلىنە قايتارا باستايدى. اكەمنىڭ ەكى وكپەسىن بىردەي سۋىق شالىپ, ولەتىندەر قاتارىنا شىعارىپ تاستاعان. اۋرۋحانادا قان قۇسىپ, ەندى وڭالماسپىن دەپ اجالىن كۇتىپ جاتقان. ءبىر كۇنى جانىندا بىرگە جاتقان قىرعىز دوسى «نۇرالى, سەنىڭ تىلەۋىڭدى بەرمەگەن قۇداي ەشكىمنىڭ دە تىلەۋىن بەرمەيتىن شىعار؟» دەدى. «نەگە؟» دەيمىن. «سەن ۇيىقتاپ جاتساڭ دا «اللا, اللا» دەپ جاتاسىڭ»...
– بىردە تۇسىمدە ناعاشىم زىكىردى كوردىم. اشتىقتان ناعاشىلارىم قۇتقارىپ الىپ ەدى كەزىندە. سول زىكىر ناعاشىم شىڭىراۋعا قۇلاپ بارا جاتقان جەرىمنەن سۋىرىپ الدى. سودان قۇدايدىڭ قۇدىرەتى, ءبىر كۇندە قان قۇسۋىم توقتاپ, ءبىر اپتادا بەتىم بەرى قارادى. دارىگەرلەر نە بولعانىن تۇسىنبەي, ءوز كوزدەرىنە وزدەرى سەنبەي ءجۇر. 1956 جىلى جازامدى تولىق وتەپ, ەلگە, وسكەن توپىراققا قايتا ورالدىم. قارتايعان انام قارسى الدى. ءىى توپتاعى مۇگەدەككە اينالدىم. سودان سەندەردىڭ انالارىڭا ۇيلەندىم, قۇداي سەندەردى كورۋگە جازدى, وعان دا تاۋبە! – دەپ وتىراتىن ەدى اكەمىز.انامىزبەن وتاسىپ, 10 ۇل-قىز بەن 40-تان استام نەمەرە-شوبەرە سۇيگەن اكەم 80-جىلدارى تولىق اقتالىپ, ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرى مارتەبەسىن يەلەندى, وردەن, مەدالدارى قايتارىلىپ بەرىلدى.
حح عاسىردىڭ اشتىعى مەن سوعىسىن, ايداۋىن, قايعى-قاسىرەتىن كورىپ, ازابىن قايىسپاي ارقالاپ, اقىر سوڭىندا تۋعان ەلدە تۋىن تىككەن اكەم 2011 جىلى 88 جاسىندا دۇنيەدەن وزدى.
مەن وسى شاعىن ماقالادا ءبىر سوعىستىڭ ەكى ازابىن تارتقان اكەم سياقتى مىڭداعان ادامنىڭ تاعدىرىن ايتىپ, سوعىستىڭ اقتاڭداقتارىنىڭ اشىلماعان سىرلارىنا وقىرمان نازارىن اۋدارعىم كەلدى. ولاردىڭ تاعدىرىنا تەرەڭ ءۇڭىلىپ قاراعان ادام جان اۋىرتقان قايعىنى, جۇرەك سىزداتقان كۇيزەلىستى, بەل قايىستىرعان اۋىر تۇرمىستى بايقار ەدى.
جانارىس قاسىمبەكوۆ
نۇر-سۇلتان