قارابالىق اۋداندىق «اينا» گازەتى وبلىستاعى مەرزىمدى باسىلىمدار اراسىندا ۋاقىت تىنىسىن تاپ باسقان ساپالى ماقالالارىمەن, گازەتتىڭ ۇزدىك بەزەندىرىلۋى جانە جارنامالىق مەنەدجمەنتى ارقىلى وقىرماندار سۇرانىسىن يگەرۋىمەن ەرەكشەلەنەدى. «ەگەمەننىڭ» قوستاناي وبلىسىنداعى مەنشىكتى ءتىلشىسى گازەت رەداكتورى ءماريا ساپاروۆامەن اڭگىمەلەسكەن ەدى.
– ءماريا ابۋتالىپقىزى, «اينا» گازەتى الداعى جىلى 90 جاسقا تولادى ەكەن. «اينا» دەسە – اينا, اۋدان ءومىرىنىڭ ايناسى بولىپ وتىر. تاريحىنىڭ ايناسى قالاي؟
– گازەتتىڭ كەڭەس وداعى جىلدارىنداعى تاريحىن قويا تۇرايىن, ونىڭ باسقالاردان ەرەكشەلىگى جوق. 90-جىلدارداعى جۇمىسىمىزدى قىسقاشا ايتايىن. ءبىزدىڭ اۋداندىق «دەلو ي ليۋدي» گازەتى 1996 جىلى ءبىر كاسىپكەرگە زاڭسىز تيىن-تەبەنگە ساتىلىپ كەتتى. شىعارماشىلىق قىزمەتكەرلەر تۇگەلىمەن رەداكتسيادان كەتتىك. گازەتتىڭ يەسى ونى وقىرمان, حالىق ءۇشىن ەمەس, ءوزىنىڭ بيزنەسى ءۇشىن پايدالاندى. بىراق پروكۋراتۋرانىڭ تەكسەرۋىمەن ءبىر جارىم جىلدان كەيىن قايتاردى. جۇمىسسىز قالعان, كۇنكورىسپەن ارقايسىمىز ءار جەردە جۇرگەن ۇجىم قايتا باس قوستىق. كاسىپكەر بىزگە گازەتتىڭ ءوزىن عانا ۇستاتتى, ماتەريالدىق جابدىعىنان جۇرداي ەتتى, ءتىپتى ءبىر ۇستەل بەرگەن جوق. سونىمەن ءبارىن قايتا باستادىق. ول كەزدە بارتەر دەگەن بار بولاتىن, شارۋاشىلىقتاردان جازعان ماقالا, جارناما جانە گازەتكە جازىلعانى ءۇشىن بيداي, ارپا, جەم الىپ, ونى قاقاعان ايازدا بازاردا, كوشەدە تۇرىپ, قاپتاپ, شەلەكتەپ ساتىپ اقشا جاسادىق. بارىمىزگە ورتاق ءبىر كومپيۋتەر ساتىپ الدىق. ۇجىمنىڭ جۇدىرىقتاي جۇمىلۋىنىڭ ارقاسىندا جاعدايىمىز بىرتە-بىرتە جاقسارىپ, اياعىمىزدان تۇردىق. 2002 جىلى گازەتتى «اينا» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگى ەتىپ تىركەدىك. اپتاسىنا ءبىر رەت 16 بەت بولىپ شىعىپ كەلەدى. بۇگىن رەداكتسيادا 10 كومپيۋتەر, كولىك, ستۋديا بار, 12 ادام قىزمەت ەتەدى.
– گازەتتىڭ اتى عانا ەمەس, زاتى دا وزگەرۋى ءۇشىن قانداي ماسەلەلەردى الدىمەن شەشتىڭىزدەر؟
– بىزگە ەڭ الدىمەن كومەكتەسكەن ۇجىمنىڭ بىرلىگى دەر ەدىم. ءبىز ءاپ دەگەننەن وقىرمان مۇددەسىن بارىنەن جوعارى قويدىق. وتكىر تاقىرىپتاردى تايسالماي اشىق جازدىق. اسىرەسە, الەۋمەتتىك تاقىرىپتار وقىرمان كوڭىلىندەگىنى ءدوپ باستى. «اينا» ءۇشىن ەشقاشان تاقىرىپتىڭ ۇلكەن-كىشىسى بولعان ەمەس, اڭگىمە ونى قالاي كورسەتە بىلۋدە. ءبىز گازەت بەتىن تولتىرۋ ءۇشىن نە بولسا سونى جازا سالمايمىز. گازەت بەتىنىڭ ءار سانتيمەترى ەسەپتە. سول ۇستانىمنان اجىراعان ەمەسپىز.
– بۇگىندە قاي دەڭگەيدەگى باسىلىم ءۇشىن دە گازەتتىڭ وقىرمانىنا ۋاقتىلى جەتۋى ۇلكەن ماسەلە بولىپ تابىلادى. سىزدەر مۇنى قالاي ۇيىمداستىرىپ وتىرسىزدار؟
– گازەتتى قالىڭ وقىرمانعا جەتكىزۋ ءوز كۇشىمىزبەن جۇزەگە اسىپ كەلەدى. گازەتتى وقىرمانعا جەتكىزۋ ءۇشىن بارلىق جاعدايدى پايدالانامىز. الىستاۋ اۋىلدارعا ءوز كولىگىمىزبەن جەتكىزەمىز, جاقىنداۋ اۋىلدارعا تاكسيستەردەن, گازەتتىڭ جاناشىرلارى ارقىلى بەرىپ جىبەرەمىز. ارينە, تاكسيستەرمەن كەلىسىم بار. ال بارلىق اۋىلدارداعى ءبىزدىڭ جەكە پوشتاشىلارىمىز گازەتتى كۇتىپ الادى دا, ءۇي-ۇيگە تەگىس تاراتىپ بەرەدى. گازەت باسپاحانادان شىققان كۇنى وقىرماننىڭ قولىنا تيەدى. حات تاسۋشىمىز جىل بويى گازەت جازىلىمىنا دا جۇمىس ىستەيدى. ءبىزدىڭ گازەتكە ادامدار كوپ جازىلعان سايىن, سول اۋىلداعى حات تاسۋشىمىزدىڭ جالاقىسى كوبەيەدى. ەشكىمدى زورلاپ جازدىرۋ جوق.
– ءسىز امەريكاعا بارىپ, گازەت جۇمىسىن ۇيىمداستىرۋدى ۇيرەندىڭىز عوي؟
– 2004 جىلى قوستانايدا ۇيىمداستىرىلعان, اقش-تىڭ مەملەكەتتىك دەپارتامەنتى قارجىلاندىرعان جوبا ارقىلى امەريكالىق جۋرناليستەردىڭ وتكىزگەن ترەنينگى بويىنشا ارنايى كونكۋرستان ءوتىپ بارعان ەدىم. جوبانىڭ ءوزى «شىنايى جاڭالىقتار جانە تابىستى مەنەدجمەنت» دەپ اتالدى. ءبىز قازاقستاننان بارعان سەگىز جۋرناليست نيۋ-يوركتەگى, ۆاشينگتونداعى جانە 8 شتاتتاعى باسپاحانالارمەن, باسىلىم رەداكتسيالارىمەن تانىستىق. مەن ۆەرمونت شتاتىنداعى گلوۆەر دەگەن شاعىن قالادا ءبىر اي بولدىم. سونداعى گازەت رەداكتسياسىندا تاجىريبەدەن ءوتتىم. شاعىن قالاداعى «حرونيكا» دەپ اتالاتىن گازەت رەداكتسياسىنىڭ جۇمىسى دا ءبىزدىڭ «ايناعا» قاتتى ۇقسايتىنىن بىلگەندە تاڭعالدىم جانە دۇرىس جولدا ەكەنىمىزگە سەندىم. گازەتتى وقىرمانعا جەتكىزۋ, ساتۋ, جۇمىس كەستەسى سياقتى جۇمىستاردى امەريكاعا بارماي تۇرىپ-اق, وزىق تاسىلمەن جۇرگىزىپپىز. قازىر اۋداندا گازەتتىڭ تيراجى 3600, ونىڭ 800 داناسى اۋدانداعى ازىق-ت ۇلىك دۇكەندەرى ارقىلى ساتىلادى. ءيا, جالپى مۇحيتتىڭ ارعى بەتىندە گازەت جۇمىسى تۋرالى ۇيرەنگەنىم از ەمەس.
– جۋرناليستەر ىزدەنىسى تۋرالى اشىڭقىراپ ايتساڭىز.
– اۋداندىق گازەت 12 ادامعا جۇمىس بەرىپ وتىر دەدىم عوي. مۇنى كوپ جەردەن كەزدەستىرە بەرە المايسىز. وسى 12 ادامنىڭ بارلىعى بىردەي رەداكتسيانىڭ سۇيەگى, ونىڭ بىرەۋى كەم بولسا جۇمىس اقسايدى. گازەت شىعارۋعا قاتىساتىنداردىڭ بارلىعى, ونىڭ ىشىندە جۋرناليستەر دە كومپيۋتەردىڭ قۇلاعىندا وينايدى. گازەتتى ەكى ادام بەزەندىرەدى. جارنامالىق مەنەدجەر جارنامانى تابۋ مەن ونى گازەت بەتىنە ورنالاستىرعانعا دەيىنگى جۇمىستىڭ بارلىعىن ءوزى اتقارادى. ال سونىڭ ىشىندە 3 جۋرناليست رەداكتسيانىڭ بەل ومىرتقاسى دەر ەدىم. بىزدەگى ۇجىم كۇنى-ءتۇنى ىزدەنىس ۇستىندە جۇرەدى. وقيعا قاشان بولار ەكەن, اۋداندىق اكىمشىلىك نە وتكىزەر ەكەن دەپ قاراپ وتىرمايمىز, تاقىرىپتى ءتىنتىپ ءجۇرىپ, ءوزىمىز تابامىز. جۋرناليستەردىڭ وقىپ, تاجىريبەسىن كوتەرۋىنە وتە ءمان بەرەمىن. ماريا شيلو پولشاعا ەكى رەت بارىپ, تاجىريبەسىن ۇشتاپ كەلدى, تاتيانا ماكاروۆا شۆەتسيادا بولىپ, بىلىكتىلىگىن كوتەردى. جۋرناليستەر يگور سۆەركوۆيچتى, دينارا ۋتەشوۆانى جانە بەزەندىرۋشى الىبەك بايتىقوۆتى دا سەمينارلاردان قالدىرمايمىز. سوسىن ىرگەدەگى رەسەيدىڭ چەليابى وبلىسىنداعى ارىپتەستەرمەن تىعىز بايلانىستامىز. ولاردا جىل سايىن جۋرناليستەر فەستيۆالى وتەدى, جۋرناليستيكانىڭ, مەرزىمدى باسىلىمنىڭ پروبلەمالارىنان نە ايتىلمايدى دەيسىز. سانكت-پەتەربۋرگتەن, ماسكەۋدەن سپيكەرلەر, ترەنەرلەر شاقىرادى. ءبىز ودان قالمايمىز. سوچيدە رەسەيدەن 3000 جۋرناليست جيناعان باسقوسۋ بولىپ تۇرادى. وعان دا شاقىرتۋلار الىپ تۇرامىز. رەداكتسيادا شىعارماشىلىق توپ ءۇشىن بارلىق جاعداي جاسالعان. كولىكتەن باستاپ, كەرەكتىنىڭ ءبارى تابىلادى. ايلىق جالاقىلارىنا ريزا, بارلىعى دا گازەت جۇمىسىنا ەرەكشە ىنتامەن اتسالىسادى, گازەت – ءبارىنىڭ دە سۇيگەن جۇمىسى. ايتپاقشى, مەملەكەتتىك تاپسىرىستىڭ قارجىسى رەداكتسيانىڭ بارلىق شىعىنىنىڭ 25 پايىزىن عانا جابادى. قالعان قارجىنىڭ بارلىعىن تابۋ ءوز مويىنىمىزدا.
– گازەتتىڭ جانىندا «لۋچيك دوبرا ي نادەجدى» دەگەن قايىرىمدىلىق قورى اۋدان ەمەس, وبلىسقا بەلگىلى بولىپ قالدى. بۇل گازەتكە نە بەرەدى؟
– قوردىڭ جۇمىس ىستەگەنىنە 14 جىل بولدى. ءبىز اۋرۋ بالالارعا كومەك بەرۋدى ماقسات تۇتقانبىز. بيىل عانا اق قان اۋرۋىنا شالدىققان بالانى تۇركياعا جىبەرۋ ءۇشىن اۋدان تۇرعىندارىنان ءبىر تاۋلىككە جەتپەيتىن ۋاقىتتا 1 ميلليون 200 مىڭ تەڭگە جيناپ بەرىپ, بالانى اپارۋعا ۆولونتەر دارىگەردى جىبەرۋدى, وعان اۋىلدا تۇراتىن اناسىنىڭ بارۋىن ۇيىمداستىردىق. مۇنان باسقا بىزدە ءتۇرلى جوبالار دا بار. ەكوجوبا بويىنشا دا جۇمىس ىستەيمىز. مىسالى, كوشەگە بىرەۋ قوقىس تاستاپ كەتىپتى. ءبىزدىڭ جۋرناليستەر سول ءبىر قالتا قوقىسقا جۋرناليستىك زەرتتەۋ جۇرگىزدى. ونىڭ ىشىندەگى تاماق قالدىقتارى قاي دۇكەننەن, ونى كىم العانىن, كىم تاستاعانىنا دەيىن انىقتاپ, سونى گازەتكە جازدىق. مۇنداي ماتەريالدار وقىرماندى تارتىپ عانا قويمايدى, تاربيەلەيدى. مىسالى, ءبىز ءبىر اۋرۋ نەمەسە جەتىم قالعان بالا, تاعدىر تالكەگىنە ۇشىراعان وتباسى جونىندە جازعان سايىن وعان قانداي كومەك كەرەكتىگىن وقىرماندار سۇراي باستايدى. ءبىز وقىرماندار قۇقىعىن قورعايمىز. ولار بىزگە سەنەدى.
– جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىكپەن قالاي جۇمىس ىستەيسىزدەر؟
– ءبىزدىڭ گازەت جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىك بولعاننان كەيىن, ونى جەكەمەنشىك, گازەت باسشىلىعىنىڭ بيزنەسى دەپ, ءتىپتى جالاڭ تۇسىنەتىندەر بار. قازىر مەرزىمدى باسىلىمداردىڭ بارلىعى دا اكتسيونەرلىك قوعام نەمەسە جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىك بولىپ تىركەلگەن. بۇل ولاردىڭ تەك زاڭدىق مارتەبەسى عانا. قۇرىلتايشى ءبىزدىڭ ۇجىم بولىپ سانالادى. گازەت اۋداندىق جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىكپەن جۇمىس ىستەيدى, سونىڭ اتقارىپ وتىرعان جۇمىسىن, مەملەكەتتىڭ ساياساتىن جۇرتشىلىققا جەتكىزەدى. ءبىز سىن ماقالالار جازامىز. بۇل سىن بىرەۋلەرگە ۇناماسا, ءبىز ولارعا بارىنشا تۇسىندىرەمىز, بىراق ءوز ۇستانىمىمىزدا قالامىز. ال قازىر وقىرماندار اسا ساۋاتتى. سىن ماقالادا ايتىلعان ماسەلە جەرگىلىكتى جەردە شەشىمىن تاپپاسا, وقىرمان وبلىسقا شىعادى, ودان پرەزيدەنتكە جازادى. ال ءبىز جازعان سىن ماقالا ماسەلەنى ۋشىقتىرماي, مۇمكىندىگىنشە جەرگىلىكتى جەردە شەشىمىن تابۋىنا دانەكەر بولادى.
– الەۋمەتتىك جەلى گازەتكە كومەكتەسە مە, الدە كەدەرگى مە؟
– الەۋمەتتىك جەلى – ۋاقىتتىڭ, دامۋدىڭ كورىنىسى. ودان باس تارتا المايمىز, تەك سونىڭ ىڭعايىنا بارا وتىرىپ, وقىرماندى وزىمىزگە تارتۋىمىز كەرەك. ءبىزدىڭ رەداكتسيانىڭ قازىر بەينەستۋدياسى بار. جۋرناليستەر مەن گازەت بەزەندىرۋشى ماڭىزدى اقپارات جونىندە سيۋجەت جاساپ الەۋمەتتىك جەلىگە سالادى. جەدەل جاڭالىقتار رەداكتسيا سايتىنا ۋاقتىلى سالىنىپ وتىرادى. بۇل كوشتەن قالماۋدىڭ ءتاسىلى. وقىرمان الەۋمەتتىك جەلىگە ەمەس, ءبىزدىڭ گازەتكە سەنۋى ءتيىس. ويتكەنى جەلىدەي ەمەس, گازەت تاسقا باسىلعان, ماڭىزدى نىسان, وقيعا تۋرالى جەلىدە ءدال گازەتتەگىدەي جازىلمايدى, وقىرمان ونى جەلىدەن كورگەنمەن, انىق-قانىعىنا كوز جەتكىزۋى ءۇشىن ونى گازەتتەن ىزدەۋى ءتيىس.
قارابالىق اۋدانىندا دا ىشكى-سىرتقى كوشى-قون توقتاعان جوق, تۇرعىندار 2 ەسە ازايدى. قازىر تۇرعىندار سانى 27 مىڭعا ءتۇستى. سول ءۇشىن گازەت ەندىگى جەردە ءار وقىرمان ءۇشىن كۇرەسەتىن بولادى. عالامتور زامانىندا وقىرماننىڭ نازارىن اۋدارۋ, قىزىقتىرۋ وڭاي شارۋا ەمەس. ونى گازەتتىڭ مەحناتتى جۇمىسىنان كۇن دە كەزىكتىرەمىز.
اڭگىمەلەسكەن نازيرا جارىمبەت,
قوستاناي وبلىسى,
قارابالىق اۋدانى