كازگۋ-ءدىڭ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىن 1981 جىلى بىتىردىك. قاراشاڭىراقتىڭ اتاعى جەر جارىپ, داۋىرلەپ تۇرعان شاعىندا باسقاسىن بىلاي قويعاندا, الەمدىك دەڭگەيدەگى عالىم ومىربەك جولداسبەكوۆ رەكتور, تەمىربەك قوجاكەەۆ دەكانىمىز. «دەكانداردىڭ دەكانى, پاحانى» قوجاكەەۆتىڭ تەمىردەي ءتارتىبىنىڭ ارقاسىندا ادام بولعانىمىزدى اشىق ايتۋىمىز كەرەك. بۇل ەندى قوجاكەەۆتىڭ «بىزگە جۋرناليست كەرەك, اقىن-جازۋشى بولامىن دەگەندەر فيلفاكقا بارسىن», اسا زيالى, زيپا كىسى اماندوسوۆتىڭ «قىزداردان جۋرناليست شىقپايدى» دەگەن ءسوزىنىڭ دە اسپانداپ تۇرعان تۇسى. ۇستاز ايتسا ءبىز سەكىلدى بوزوكپەلەر بىردەڭە ءتۇسىنسىن دەپ ايتقان شىعار, بالكىم, قايراۋى بولار, ءبىزدىڭ كۋرستان اقىن دا, جازۋشى دا, جۋرناليست تا شىقتى. ەلگە تانىلعاندارى دا بارشىلىق. ەڭ باستىسى, ەكى پروفەسسوردىڭ دا قاۋپىن سەيىلتىپ, سەنىمىن اقتادى. اسىرەسە قىزدار پىسىق ەدى. قالدىگۇل, سالتانات, باقىتكۇلدەر ستۋدەنت كەزىندە بىرىنەن سوڭ ءبىرى مولدىرەتىپ اڭگىمە, ولەڭدەر جازىپ ءجۇردى. سالتانات العاشقى كۋرستا-اق «جالىن», «لەنينشىل جاس» سەكىلدى رەسپۋبليكالىق باسىلىمداردان ءجيى كورىنە باستادى. نەسىبەلى كەيىنگى جىلدارى اڭگىمەنىڭ شەبەرى ەكەنىن بايقاتتى.
ال جىگىتتەر شە؟! ولاردىڭ ىشىندە دە جۇيرىگى از ەمەس ەدى. سول تۇستا سامات اسقاروۆتىڭ, عابدۋلعازيز ەسەنباەۆتىڭ اقىندىعى ءبىراز ورتانى مويىنداتىپ تاستاعان بولاتىن. قايىرجان جۇماشەۆ فانتاستيكاعا بەت بۇرسا, مارقۇم جۇماباي ابىلەۆتىڭ سىنشىلىعى, تالانتتى ادامدارعا قامقور بولىپ جۇرەتىنى دە ءبىر بولەك اڭگىمە. دەي تۇرعانمەن دە ەرتە تانىلىپ, ورتامىزدان وزا شاپقانى ءسوز جوق ءسابيت دۇيسەنبيەۆ بولدى. ول ءار نارسەنىڭ باسىن ءبىر شالماي, حابار-وشار, ماقالا جازۋعا ۋاقىتىن ولتىرمەي ادەبيەتكە اڭگىمەلەرىمەن كەلىپ كىردى. ول تۇستا كازگۋ-ءدىڭ جۋرناليستەرى تۇراتىن 5-ءشى جاتاقحانا كۇندىز-ءتۇن ۇستاحاناداي كورىگى باسىلماي دۇرىلدەپ تۇراتىن. تانىمال اقىن-جازۋشىلارىڭىز جاتاعىمىزدىڭ قۇتتى قوناعى بولاتىن. كەزدەسۋلەر دۇركىن-دۇركىن ءوتىپ جاتاتىن. سۇلتانعالي سادىرباەۆ باسقاراتىن م.سەرالين اتىنداعى ادەبي بىرلەستىكتىڭ سالا-قۇلاش قابىرعا گازەتى شىعاتىن. سول قابىرعا گازەتىنىڭ تۇراقتى اۆتورلارى – نۇرعالي وراز, يساتاي بالماعانبەتوۆ, وسى ءسابيت دۇيسەنبيەۆ ءتارىزدى تالانتتى جىگىتتەر ەدى. مەنىڭشە, ولار ءۇشىن وسى قابىرعا گازەتى ادەبي كوسمودروم بولدى. قابىرعا گازەتىنەن باستالعان سوقپاق ءساتتى جالعاستى.
ءسابيتتىڭ ەكىنشى كۋرستا «جالىن» الماناعىنا «اپتاپ» دەگەن اڭگىمەسى جاريالانىپ, كوپ ۇزاماي ايدى اسپانعا ءبىر-اق شىعارىپ, ء«تاتتى الما» اتتى اڭگىمەلەر جيناعى جارىق كورىپ, وقىرمان سۇيىسپەنشىلىگىنە بولەنىپ, دۋالى اۋىزعا ءىلىندى. قاراپايىم وقىرماندى بىلاي قويعاندا, بالالار ادەبيەتىنىڭ اتاسى مۇزافار الىمباەۆتىڭ «لەنينشىل جاسقا» ء«تاتتى المانىڭ ءتاتتى اسەرى» اتتى ماقالاسى شىقتى. تالانتتى ادام كورسە بالاشا قۋاناتىن ابىزىمىز شىن قۋانىشىن جاسىرا الماي بىلاي دەپ جازدى:
«مەنىڭ قولىما ء«تاتتى الما» دەگەن كىتاپ ءتۇستى. كىتاپقا اڭگىمەلەر مەن ءبىر پوۆەست ەنگەن. جاس جىگىتتىڭ تىرناقالدىسى بولا تۇرا, قولىنا جارتى عاسىرداي قالام ۇستاعان كارى دوڭگە – مەنى الگى پوۆەست ءوزىنىڭ نازىك سىرشىلدىعىمەن, عيبراتتىلىعىمەن, قاراپايىم بالانىڭ سۇيكىمدىلىگىمەن باۋرادى.
پوۆەستىڭ اتى دا وزىنە لايىقتى, باس كەيىپكەردىڭ كوڭىل كۇيىنە سايكەس – «سۋىق جاڭبىر». جان-جۇرەكتى دە مۇزداتقان جاڭبىر. شىنشىل شىعارما شاپ-شاعىن, شىپ-شىمىر. وقيعا تارتىمدى, سيۋجەت سىرشىل, ءتۇزىلىم – كومپوزيتسيا بەرىك. بوستەكى, باس ارتىق دەتالدار جوقتىڭ قاسى.
«سۋىق جاڭبىر» پوۆەسى – كوركەم قۋىرشاقتىڭ كويلەگىندەي كوپ-كورىم!»
ونىڭ قالامگەرلىك قابىلەتىن شىنايى مويىنداۋ وسىلاي جالعاسا بەردى. ءتىپتى ارامىزدا العاش ماسكەۋ كورگەن دە وسى ءسابيت ەدى. ول جىلدارى ماسكەۋدە بەس جىلدا ءبىر رەت جاس جازۋشىلاردىڭ بۇكىلوداقتىق كەڭەسى ءوتىپ تۇراتىن. وعان اركىم بارا بەرمەيتىنى تۇسىنىكتى. 1989 جىلى ءبىزدىڭ ءسابيت سول كەڭەسكە قاتىستى. كسرو مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, اتاقتى اناتولي الەكسيننىڭ سەكتسياسىندا بولىپ, شىعارمالارى جوعارى باعالاندى. كەيىننەن وسى ءبىر وداقتاعى بالالار ادەبيەتىنىڭ داڭقتى وكىلىنىڭ ءبىرى دە بىرەگەيى «ليتەراتۋرنايا گازەتاعا» جازعان ماقالاسىندا «بالالار جازۋشىسى بولىپ تۋعانداردىڭ قاتارىندا مەن قازاقستاندىق ءسابيت دۇيسەنبيەۆتى دە اتار ەدىم» دەپ جازۋى مەرەيىمىزدى ءوسىردى. وسىدان باستاپ ول شىعارماشىلىق كەڭىستىگىنە, ادەبيەت الەمىنە ەشكىمگە ۇقساي بەرمەيتىن بولمىسىمەن باتىل كىرىپ بارا جاتتى.
بالالار ادەبيەتى – قيىن ادەبيەت. بالالار وتىرىك جازعانىڭدى, سويلەگەنىڭدى دە بىردەن ءبىلىپ قويادى. ورىس ادەبيەتىنىڭ كورنەكتى وكىلى ۆاسيلي شۋكشيننىڭ «ەڭ بايقامپاز حالىق – بالالار, سودان كەيىن سۋرەتشىلەر» دەۋى دە تەگىن ەمەس قوي. ادەتتە ۇلكەندەرگە ارنالعان ادەبيەتتە جازۋشى قالامدى ەركىن سەرمەپ, وي مەن سەزىمدى سۋرەتتەۋدە كوپ تاسىلدەر قولدانىپ جاتادى. تالعام دەگەن نارسە ونىڭ ءبارىن قابىلداي بەرمەگەنىمەن دە جازۋ جاعى اسا قيىندىق تۋدىرا بەرمەيتىنى راس. ال بالالارعا ارناپ جازۋدا مۇنداي كوسىلۋگە بارا بەرۋ مۇمكىن ەمەس. مەنىڭشە, بۇل سالانىڭ قالامگەرى ەڭ الدىمەن جازۋشى رەتىندە ەمەس, ادام رەتىندە دە تالانتتى بولۋى كەرەك. ءبىز بىلگەندە ءسابيت وتىرىك ايتۋ, ادام الداۋ دەگەننەن ادا ادامزات. دەمەك, ونىڭ ەڭ باستى جەتىستىگى شىنايى ءومىردى سۋرەتتەۋى, وتىرىك ايتپاۋى. ياعني ونىڭ ءوزى دە ءاۋ باستا ادەپتى, ءتارتىپتى بالا بولعانى انىق. كۇنى بۇگىنگە دەيىن تويعان قوزىداي بولىپ جۇرەتىن ءسابيتتى ادەبيەتتەگى ءبىر ادەپتى بالاداي بولدى دەپ بىلەتىنىمىز دە سودان. ونىڭ كىشكەنتاي بولعانىمەن جۇرەگى ۇلكەن كەيىپكەرلەرى دە ۇنەمى قامقور, جاماندىق ويلامايتىن, ارامدىقتان الىس بولىپ كەلەتىنى وسى ويىمىزدى ودان ءارى راستاي تۇسەدى. كەيدە ءبىر جاعدايعا ونىڭ توقتاماي كۇلەتىنى بار. ادەتتە, سونشا كۇلەتىندەي نارسە ەمەس قوي دەپ قالاسىڭ. سويتسەك ول سونىڭ وزىنە سۋرەتكەردىڭ كوزىمەن قارايدى ەكەن عوي. ارتىنان ويلاپ قاراساق, شىنىندا دا كۇلەتىن-اق نارسە ەكەن عوي دەپ ويلايسىڭ. مىنە, ونىڭ شىعارمالارىنا دا وسىنداي شىنايى كۇلكى, شىنايى ويلاۋ ءتان. ءومىردىڭ وزىندەي بولىپ ەسىڭنەن شىقپايتىنى دا سودان. قىسقاسى بالالار ادەبيەتى ءۇشىن تۋعان قالامگەردىڭ جۇرەگى سابيدەي تازا, كىشىپەيىل, مەيىربان, ادامدارعا جانى اشىپ تۇراتىن بولۋى كەرەك دەپ بىلەمىز. ءبىزدىڭ ءسابيت بۇگىندە الپىستىڭ اسۋىنا ات شالدىرسا دا سول قاسيەتىمەن قالعانىن اتاپ ايتۋىمىز كەرەك.
از جازسا دا ساز جازاتىن ءسابيتتىڭ ء«تاتتى الما», «قاقپاشى», «سلادكوە يابلوكو», «مەن عاشىق ەمەسپىن» اتتى كىتاپتارىن ادەبيەتىمىزدىڭ ۇلكەن تابىسى دەپ ايتۋعا بولادى. ماسكەۋدىڭ «حۋدوجەستۆەننايا ليتەراتۋرا» باسپاسىنان جارىق كورگەن «نەزاۆيسيمىي كازاحستان: انتولوگيا سوۆرەمەننوي ليتەراتۋرى» اتتى ءۇش تومدىققا, تۇركيادا جارىق كورگەن ء«Xۇزۇن كۋشاعى» («سىرلاس بۋىن») اتتى قازاق جازۋشىلارىنىڭ تاڭداۋلى اڭگىمەلەر جيناعىنا شىعارمالارى ەنگەن. جەكەلەگەن اڭگىمەلەرى تۇرىك, ورىس, قىرعىز, وزبەك, ۇيعىر تىلدەرىنە اۋدارىلعان. «ارۋنا» باسپاسىنان جارىق كورگەن ح.اندەرسەننىڭ «ەڭ ادەمى ەرتەگىلەر» جيناعىن, ورىس, ۇيعىر, ارميان, تۇرىكمەن جازۋشىلارىنىڭ اڭگىمەلەرىن قازاق تىلىندە سويلەتتى.
«كۇشىكتەردى قۇتقارۋ قۇپياسى» اڭگىمەسى مەن «الماتىنىڭ اپورتى» ەرتەگىسى ءبىرى ءداستۇرلى «دارابوز» بايگەسىنىڭ, ەكىنشىسى قازاقمىستىڭ «بالاۋسا» بايگەسىنىڭ ءۇشىنشى جۇلدەلەرىن جەڭىپ الدى. وسىنداي شىمىر تۋىندىلارى قازاق ادەبيەتى حرەستوماتولوگيالىق وقۋلىعىنا ەنگەن.
ءسىرا, ءبىز بىلگەندە قالامگەر قىرىق جاسقا دەيىن قالىپتاسىپ, توپەپ تاستاپ, ءوزىن ابدەن مويىنداتىپ بولادى دا, سودان سوڭ اسىقپاي جازاتىن بولۋى كەرەك. بولماسا ەت پىسكەنگە دەيىن, ءتىپتى شاي قايناعانعا دەيىن ءبىر اڭگىمە جازىپ تاستايىن دەگەندەردى دە كورگەنبىز عوي. ءسابيت ءاۋ باستان وندايلاردىڭ قاتارىنان ەمەس ەدى. ادام بالاسى تۇسىنبەيتىن جازۋىن سان مارتە كۇزەپ, تۇزەپ, وقىرماندى ويلاپ, اياپ بارىپ ۇسىناتىن. بۇل دا بولسا ونەرگە دەگەن قۇرمەت, ونىڭ كيەسىن مويىنداعاندىق. ء«تاتتى المادان» ءتاتتى باستالعان شىعارماشىلىعىنىڭ ءدامىن كەتىرىپ الماۋ جولىنداعى تاباندى كۇرەس وسىلايشا اراعا جىلدار سالىپ جالعاسىپ وتىردى.
ارينە ادەبيەتتى ۇلكەندەر, بالالار ادەبيەتى دەپ شارتتى تۇردە بولۋگە بولاتىن شىعار. الايدا, شىنايى ونەر جاساۋ ءۇشىن مۇنىڭ قايسىسى دا وڭاي جارىلاتىن جاڭعاق ەمەس دەسەك, اۋەلدەگى ويىمىزعا زارەدەي دە قارسىلىق بىلدىرگەنىمىز ەمەس. بالۋانعا وڭ مەن سولى بىردەي دەگەندەي, ول ۇلكەن پروزادا دا ءوز قولتاڭباسىن ايقىن اڭعارتتى. ادەبي كەڭىستىگى كەڭىپ سالا بەردى. تاعى ءبىر وي جوسىعىن اڭداتۋ ءۇشىن ادەبيەتىمىزدىڭ تاعى ءبىر بولەكشە تۇلعاسى, وقىرمان ەسىندە ماڭگىلىك ماحاببات جىرشىسى بولىپ قالعان ءازىلحان نۇرشايىقوۆتىڭ مىنا ءبىر پىكىرىنە قۇلاق سالىپ الايىق. ازاعاڭ ءوز ويىن ادەتتەگى ءوزىنىڭ سۇيىكتى جانرىنىڭ ءبىرى حات تىلىمەن ءبىلدىرىپتى.
– قۇرمەتتى رەداكتسيا! ءسىزدىڭ گازەتتەن ءسابيت دۇيسەنبيەۆتىڭ «ماحاببات مينياتيۋرالارى» دەگەن مولتەك اڭگىمەلەرىن وقىدىم. قاتتى قۋاندىم.
قۋاناتىنىم: «وسى كۇنگى جاستار ماحابباتى قانداي ەكەن! بىزدىكىندەي مە ەكەن, ءبىز ۇلگى العان باياعى عاشىقتاردىكىندەي مە ەكەن؟ الدە, قازىرگى كينولارداعىداي تۇراقسىز, تۇرلاۋسىز با ەكەن؟» دەپ ويلاۋشى ەدىم.
جوق, اسىل ماحاببات ەشقاشان وزگەرمەيدى ەكەن! ماڭگى-باقي سول سۋىمايتىن ىستىق, ايتىلمايتىن ادال قالپىندا قالادى ەكەن! ونىڭ ءبىر مىسالى – وسى اڭگىمە. مۇنداعى العاشقى تانىستىق تا, كوشەدەگى كەزدەسۋلەر كەزىندەگى كۇيزەلىس تە, جىگىت پەن قىزدىڭ قوسىلارداعى قىزعانىش, قۋانىشى دا, جولاۋشى كەتكەن جارعا دەگەن ساعىنىش تا, اسىل جاردان ايىرىلىپ قالعانداعى مۇڭ دا – ءبارى راس. جۇرەك سىزداتادى.
ءبىز باستان كەشىپ, بىزدەن بۇرىنعىلاردان مۇرا بوپ قالعان اسىل ماحاببات الىستاپ كەتپەگەن ەكەن. ماحاببات ماڭگى ءومىر سۇرەدى ەكەن. ءمولدىر ماحابباتتى لايلاپ, «ماحاببات جوق» دەپ جۇرگەندەردىڭ ءورىسى ۇزاققا بارمايدى ەكەن. اۆتوردىڭ ءوز اڭگىمەسىندە وسىنى جەتكىزە بىلگەنىنە ريزا بولدىم. قازىرگى جاستاردىڭ قۇلاقتارىنا قۇياتىن ماحاببات ساباعى وسى دەپ ۇقتىم. «سۇلۋشاش» پەن ء«مولدىر ماحابباتتى» جازعان اتاقتى ءسابيت مۇقانوۆ اتاسىمەن اتتاس كىشى سابيتكە العىس ايتامىن.
ءوز بەتىندە وسىنداي اڭگىمە جاريالاعان «جاس الاش» گازەتىنە ريزالىق بىلدىرەمىن.
زور قۇرمەتپەن – قارت اۆتورلارىڭ ءازىلحان نۇرشايىقوۆ. («جاس الاش», № 51. 29 ءساۋىر, 2003 جىل)
ازاعاڭ ونى ءسابيت مۇقانوۆ اتاسىمەن اتتاس دەپ بەكەر اتاعان جوق. شىنىندا دا ونىڭ اتىن وسى اتاسىنداي جازۋشى بولسىن دەپ ىرىمداپ قويعان. كەڭەس وداعى كەزىندە ەڭ كوپ وقىلعان جازۋشىنىڭ اتىن ءسابيت اقتادى.
ەندى وسى اڭگىمەنىڭ ءارى قارايعى تاعدىرى تىپتەن قىزىق. استاناداعى جاستار تەاترىنىڭ باس رەجيسسەرى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى نۇرقانات جاقىپباەۆتىڭ بۇل اڭگىمەنى العاش رەت الماتىدان ماسكەۋگە كەتىپ بارا جاتىپ ستۋدەنتتەرىنە پويىزدا وقىتقانى ءبىر ۇزاق حيكايا. قىسقاسى, بۇل تۋىندىنى ءبىر ۆاگون ستۋدەنت جاتپاي-تۇرماي, تالاسا تارماسا وقىپ, ت.جۇرگەنوۆ اتىنداعى ونەر اكادەمياسىنىڭ وقۋ ساحناسىنا قويادى. كەيىننەن 2007 جىلى استانادا جاستار تەاترى اشىلعان سوڭ سوندا قويىلىپ, كۇنى بۇگىنگە دەيىن انشلاگپەن ءوتىپ كەلەدى.
* * *
ءبارىمىز دە بىلەتىن ءبىر شىندىق بار. كەز كەلگەن جازۋشىنىڭ شىعارماسىنان الدىمەن ءوزىنىڭ مىنەزى, بولمىسى كورىنەدى. المانىڭ اعاشىنان الىسقا تۇسپەيتىنى ءتارىزدى, جازۋشى دا وزىنەن الىستاي قويمايدى. بالاڭ وزىڭە قالاي ۇقساسا, شىعارماڭ دا سولاي. ءسابيتتىڭ تۋىندىلارىنىڭ بويىنا التىن جەلى بولىپ تارتىلعان كىسىلىك پەن كىشىلىك, پاراسات پەن پايىم قوڭىر اۋەن, جىلى جەل, سىرلى ءسوز ارقىلى جۇرەككە جۇمساق ءتيىپ ورىلەدى. ول اعىستارعا قارسى جۇزبەيدى. ءومىردىڭ ءوزىن جازادى. ونىڭ شىعارمالارىن وقىعان سوتقار بالانىڭ ءوزى ءاپ-ساتتە جۋاسىپ قالاتىن ءتارىزدى بولىپ كورىنەدى دە تۇرادى. ويتكەنى ول سونداي كەيىپكەرىنىڭ وزىنە جانى اشىپ وتىرىپ جازىپ, ودان ويلاماعان جەردەن جاعىمدى كەيىپكەر دە جاساپ جىبەرەدى. بۇل ەندى شەبەرلىكتىڭ اڭگىمەسى, ول تۋرالى ايتساق, ۇزاپ كەتەمىز, ءبىر ماقالانىڭ جۇگى ەمەس.
بۇگىندە بىرەۋلەر باتىستىڭ بولمىسىمەن, ونىڭ ىشىندە ادەبيەتىمەن شەكتەن تىس اۋىرىپ, اتا-باباسى اتىن ەستىمەگەن كاميۋ, كافكا سەكىلدى جازۋشىلاردى وقىعانىن ايتىپ جاتادى. دۇرىس قوي. دەي تۇرعانمەن دە دالا دەگەن ۇعىمى, اينالايىن دەگەن ءسوزى جوققا ءتان ادەبيەتتى وقىپ, ءوز باعىتىنان اداسىپ, ءوزىن جوعالتىپ جاتاتىندار دا بار. «قازدار قايتقاندا», «سۋىق جاڭبىر», «مەن عاشىق ەمەسپىن» اتتى كلاسسيكالىق دەڭگەيدەگى تۋىندىلار جازعان ءسابيت سولاردى وقىدى ما, وقىمادى ما بىلمەيمىن, بىراق 4-كلاستا س.مۇقانوۆتىڭ ء«مولدىر ماحابباتىن» وقىعانىن, 6-كلاستا م.اۋەزوۆتىڭ «اباي جولىن» مەكتەپتە ءبىرىنشى بولىپ وقىپ تاۋىسقانىن بىلەمىز. سول كەزدەن باستالعان ىڭكار ىزدەنىستەردىڭ ىرگەلى ىزدەنىستەرگە ۇلاسقانىن جانە بىلەمىز. ىزدەنىس دەگەندە جىلدا ءبىر كىتاپ شىعارۋ, اي سايىن ءبىر اڭگىمە جازۋ ونىڭ قاپەرىنە دە كىرىپ-شىقپايدى. ول ۇزاق ۋاقىت وي ورمانىن ارالاپ جۇرەدى, تاقىرىبىن ابدەن پىسىقتايدى, پىسىرەدى. سودان كەيىن ءبىر كۇنى بۇرق ەتكىزەدى. وسى ارالىقتا ول ءبىر كەرەمەت ءساتتى, سول ءساتتىڭ تەزىرەك تۋعانىن اڭساپ جۇرەدى. جازۋ ۇستەلىن ساعىنادى. مۇنداي كول-كوسىر ساعىنىشتى سەرىك ەتكەن سۋرەتكەردىڭ جۇرت تۇشىنىپ وقيتىن شىعارما جازاتىنىنا ەش ءشۇبا دا قالمايدى. دەمەك, وعان ساعىنىپ جازۋ ءتان ەكەنىن كوزىقاراقتى وقىرمانى دا الدەقاشان مويىنداعانىنا ءبىز دە بەك سەنىمدىمىز.
قالي سارسەنباي