ەاەو: بالالار ويىنشىعى ءۇشىن باسەكە باستالادى

رەسەيدىڭ ءباسى جوعارى

– بالالار تاۋارلارى ءوندىرىسى قاۋىمداستىعىنىڭ پرەزيدەنتى داريا گايدەنرايح الماتىدا وتكەن «ەاەو: بالالار ويىنشىعى نارىعى» حالىقارالىق فورۋمىندا وسى 0,4 پايىزدىڭ ءوزى ەلدەگى شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ تامىرىنا قان جۇگىرتۋگە شاماسى جەتەتىنىن ايتتى. الايدا وتاندىق كاسىپكەرلەر بۇل مۇمكىندىكتى ۋىس­تان شىعارىپ الىپتى.

«قازاقستاننىڭ ويىنشىق نارىعىنداعى ءبىزدىڭ ۇلەسىمىز 1 پايىزدىڭ اينالاسىندا بولۋى ابدەن مۇمكىن. بالالارىمىز ويناپ جۇرگەن ويىنشىقتىڭ 99 پايىزى يمپورتتىق ءونىم», دەيدى د.گايدەنرايح.

قازىر بالالار تاۋارلارى تا­سىمالىنىڭ 40 پايىزى كولەڭكەلى نارىقتا. 2017-2018 جىلدارى بۇل نارىق داعدارىستى باسىنان وتكەرىپ, كولەمى 17-20 پايىزعا تومەندەدى.

د.گايدەنرايحتىڭ ايتۋىنشا, قازىرگى تۇتىنۋشىلار فۋنكتسيونالدى ءارى جوسپارلى ساۋداعا ءمان بەرەدى. دەمەك, ەندىگى باسەكەنىڭ تاعدىرىن تۇتىنۋشىنىڭ تال­عامى شەشەدى. «قازاقستاندا ويىن­شىقتىڭ ساپاسى مەن ارنايى ساتۋ نۇكتەلەرىن انىقتايتىن ور­تاق دەرەكتەر بازاسى جوق. ال وتاندىق ويىنشىقتاردىڭ باعا­سىنا حالىقتىڭ كوپشىلىگىنىڭ قالتاسى كوتەرمەيدى. بۇل ەلدە ويىنشىق يندۋسترياسىنىڭ ءالى دە جولعا قويىلماعانىن اڭعارتادى. يمپورت كولەمى دە الداعى ۋاقىتتا كوبەيمەسە ازايمايدى. نارىقتاعى تۇتىنۋ- شىنىڭ سۇرانىسى مەن تالابى جوعارى. ويىنشىق يم­پور­تىنداعى كولەڭكەلى بيزنەس­كە توقتاۋ سالساق, ساپا ماسەلەسىنە الاڭداماۋعا بولادى. ءبىز سىرتتان كەلەتىن تاۋارلارعا كۇدىكپەن ەمەس, تالعاممەن قاراۋىمىز كەرەك. تۇتىنۋشى تالعامى بالالار ويىنشىعى يندۋسترياسىنىڭ تاعدىرىن شەشەدى», دەدى ول بىزبەن اڭگىمەسىندە.

بيىلعى تامىز ايىنىڭ باسىندا رەسەيدىڭ ونەركاسىپ جانە ساۋدا مينيسترلىگى 2030 جىلعا دەيىن بالالار تاۋارلارىن دامىتۋ ستراتەگياسىنىڭ جوباسىن اشىق تالقىلاۋعا ۇسىندى. «2025-2030 جىلدارى ەكسپورتتىق نارىقتارعا شىعۋى ءۇشىن وتاندىق وندىرۋشىلەردى ونىمدىلىگى جوعارى زاماناۋي جابدىقتارمەن جابدىقتاۋ جانە تسيفرلى ەكونوميكا تالاپتارىنا جاۋاپ بەرەتىن بالالارعا ارنالعان ءونىم شىعاراتىن جاڭا وندىرىستەر قۇرۋ كەزىندە كەڭ اۋقىمدى قولداۋ جوسپارلانۋدا» دەپ حابارلادى مينيسترلىكتىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى. 

الماتىدا وتكەن حالىقارا­لىق فورۋمدا ەكسپورتتىق ورتالىعى­نىڭ ديرەكتورى اندرەي سلەپنەۆ قازاقستان نارىعىندا رەسەيلىك تاۋار وندىرۋشىلەر ءونىمىنىڭ ۇلەسى كوبەيىپ, ۇسىنىلعان تاۋار تۇر­لەرى ءارتاراپتانىپ كەلە جاتقانىن جەتكىزدى. ماسەلەن 2018 جىلى ەكس­­پورت كولەمى 64 ملن اقش دول­لارىنا جەتكەن. ونىڭ 50 پا­يى­زى – بالالار ويىنشىعى, 31 پايى­زى – بالالارعا ارنالعان تا­عامدار. «رەسەيلىك بالالار تاۋارىن وندىرۋشىلەردىڭ ءونىمى قازاق­ستاندا سۇرانىسقا يە. ءبىزدىڭ تاربيەمىز, مەنتاليتەتىمىز ۇقساي­دى. ەكى ەلدىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتاسى ءبىر دەڭگەيلەس دالىزدە. اقش دوللارى قىمباتتاسا, ونىڭ اسەرى ەكى ەلگە دە بىردەي سەزىلەدى. بالالار ويىنشىعى نارىعىن قولدان رەتتەي المايسىڭ, سوڭعى نۇكتەنى بالالاردىڭ تالعامى قويا­دى», دەگەن ا.سلەپنەۆ وزدەرىنىڭ ويىن­شىقتارىنىڭ قازاق جەرىندە ءباسى باسىم بولارىنا سەنىپ وتىر.

وسى جيىندا ءسوز العان رەسەيلىك ساراپشىلار ەاەو كەڭىستىگىندە بالالار تاۋارلارى جانە ويىن­شىقتارى يندۋسترياسىنىڭ ور­تاق قاعيدالارىن قالىپتاستىرۋ ماسەلەسىن كوتەرىپ, وعان وزدەرىنىڭ دايىن ەكەنىن ءمالىم ەتتى. دەمەك ءبىزدى ەاەو نارىعىندا دا بالا­لاردىڭ سۇرانىسى ءۇشىن الامان باسەكە كۇتىپ تۇر. جەڭگەن تاراپ قانا بالالاردىڭ پسيحولوگياسىنا ءامىرىن جۇرگىزەدى.

رف اككرەديتاتسيا ماسەلە­لەرى بويىنشا فەدەرالدىق قىز­مەتى جەتەكشىسىنىڭ ورىنباسارى اركادي ەگوروۆتىڭ ايتۋىنشا, ەاەو مۇشە ەلدەردىڭ بالالار ويىنشىعىنا ارنالعان تەحنيكالىق رەگلامەنتى ەسكىرگەن. قازىر ويىنشىقتىڭ جا­ڭا تۇر­لەرى شىقتى. اقپاراتتىق تەحنو­لوگيانىڭ, تسيفرلى ەكونو­مي­كانىڭ مۇمكىندىكتەرى بالالار ويىنشىعى يندۋسترياسىنا دا اسەرىن تيگىزىپ جاتىر. «ەاەو-قا مۇشە ەلدەردىڭ ارقايسىسى ءۇشىن تەحنيكالىق كوميتەت كەرەك ەمەس. ەاەو-نىڭ بارلىق ەلدەرى ءۇشىن جۇمىس ىستەيتىن ءبىر تەحنيكالىق كوميتەت قۇرايىق. سوندا وداق­قا مۇشە ەلدەردەگى وينىشىق يندۋسترياسىنىڭ وكىلدەرى ءبىر جوسپارعا سايكەس جۇمىس ىستەي­دى. سول كەزدە قانداي ستاندارتقا يە بولا­تىنىمىز بارلىعىمىزعا تۇ­سى­نىكتى بولادى. ەاەو ەلدەرى ءۇشىن ويىنشىقتار مەن وعان ارنال­عان ماتەريالداردى بىردەي سىناق­تان وتكىزۋ ماڭىزدى», دەدى ا.ەگوروۆ.

ويىنشىق يندۋسترياسى نارىق­تىڭ قامتۋ ايماعىنا تاۋەل­دى. ونىڭ ايتۋىنشا, الەمدىك نارىقتىڭ 95 پايىزىن ۋىسىندا ۇستاپ وتىرعان قىتايدا ويىنشىقتىڭ 1 ءتۇرىن ءبىر تاۋلىك ىشىندە ءبىر ۇلگىدە 5-7 ملن دانامەن شىعارىپ, يمپورتتاۋعا مۇمكىندىك بار. سالىستىرمالى تۇردە قاراساق 5-7 ملن دانامەن شىققان ويىنشىقتىڭ وزىندىك قۇنى – 300 تەڭگە. تۋرا سول ۇلگىدە, بىراق 5-7 مىڭ دانامەن شىققان ويىنشىقتىڭ وزىندىك قۇنى – 10 مىڭ تەڭگە.

ا.ەگوروۆتىڭ تۇسىندىرۋىنشە قىتايدا جاسالعان ويىنشىقتىڭ باعاسىن ارزانداتىپ تۇرعان باس­تى فاكتور وسى ەكەن. «قىتاي ەكونوميكاسى ويىنشىق نارىعىن ۋىسىندا ۇستاپ وتىر. ءبىز جەكە-دارا باسەكەدە تويتارىس بەرە المايمىز. سوندىقتان, ەاەو شەڭبەرىندە ورتاق ويىنشىق يندۋسترياسىن قالىپتاستىراتىن كەز كەلدى. بىراق بۇل ۇسىنىستىڭ وداقتىڭ كوميسسياسى تاراپىنان قارسىلىققا ۇشىرايتىنىن بىلەمىن», دەپ ءسوزىن تۇيىندەدى ول.

2018 جىلدىڭ قورىتىندىسى وسى پىكىردىڭ شىندىققا جاقىن ەكەنىن كورسەتەدى. الەمدىك ەكونوميكادا قيىن كەزەڭ بولسا دا, ويىنشىق نارىعىندا ىلگەرى­لەۋشىلىك بايقالدى. كوزدىڭ جاۋىن الاتىن ويىنشىقتاردىڭ باسىم بولىگى كورشىلەس قىتاي­دان كەلەدى. قىتايدا بۇل ءون­دىرىس دامىعانى سونشا, تەك قانا ويىنشىق جاساپ شىعا­را­تىن 8 مىڭنان استام كومپانيا تىركەلگەن. ولار جىل سا­يىن ءونىمنىڭ 30 مىڭ ءتۇرىن وندى­رە­تىن كورىنەدى. ءتىپتى الەمدىك نارىق­تاعى ويىنشىقتىڭ 95 پايىزى قىتايدا قۇراستىرىلادى.

سوڭعى ون جىلدا اقش-تىڭ وزىندە ويىنشىق وندىرە­تىن مەكەمەلەردىڭ تەڭ جارتىسى جابىل­ع­ان. جاپونيا مەن برازيليادا وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەردى استىرتىن قولداۋ شارالارى قولعا الىنىپتى. برازيليا سوڭعى جىلدارى شەتەلدەردە وندىرىلگەن ويىنشىقتاردى جارنامالاۋعا شەك قويىپ, ونىڭ بالا پسيحولوگياسىنا كەرى اسەرىنە نازار اۋدارىپ جاتىر.

2018 جىلى رەسەيدەن قازاق­ستانعا جالپى قۇنى 55 ملن اقش دوللارىنا باعالانعان تاۋار يم­پورتتالعان. ونىڭ 50 پايىزى – بالالار ويىنشىعى, 31 پا­يى­زى – بالالار تاعامى ەكەنىن جوعا­رىدا ايتىپ وتتىك. رەسەي ءبىزدى كيىندىرەتىن دەڭگەيگە ءالى جەتكەن جوق. بىراق ەاەو-دا بالالارعا ارنالعان تاۋار­لاردىڭ ورتاق نارىعى قا­لىپتاسسا, ءبىزدى كيىندىرىپ, بالالارىمىزدى ويناتۋ ماسەلەسى رەسەي مەن بەلارۋس اراسىندا باسەكەگە اينالارى, جەڭىپ شىققانىنا بۇيىرارى انىق. 

ويىنشىق يندۋسترياسى بيزنەس پە, يدەولوگيا ما؟

ويىنشىق بيزنەسىن جولعا قويىپ, الەمدىك ۇلەستە قوماقتى ەنشى الىپ وتىرعان ەلدەر بۇل سالانى بيزنەس ەمەس, يدەولوگيا دەپ قارايدى. قىتايدىڭ ءوزىن ويلاندىرىپ وتىرعان جاپونيادا ويىنشىق بيزنەسى – مەملەكەتتىڭ باقىلاۋىندا. بۇل ەلدە «جاپون ويىنشىعى – جاپون بالالارىنا» دەگەن ۇستانىم بار ەكەن. ءبىراز جىلدان بەرى ءبىزدىڭ ەلدە جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقان جاپونيالىق سايا­ساتتانۋشى وكا ناتسۋكو باسقاشا بولۋى مۇمكىن ەمەستىگىن ايتادى. سەبەبى بالاعا اتا-اناسىنان كەيىنگى ەڭ جاقىنى – ويىنشىعى. «بۇل جەردە مەملەكەتتىڭ ۇس­تانى­مى مەن بيزنەستىڭ مۇددەسى ءبىر جەردەن شىقتى: كاسىپكەرلەر ويىنشىقتىڭ باعاسىن وعان جۇمسالعان قارجىدان 1 پايىزعا عانا جوعارى قويادى. شىعىن مەملەكەتتىك سۋبسيديا ەسەبىنەن تولىقتىرىلىپ وتىرادى», دەيدى وكا ناتسۋكو بىزبەن اڭگىمەسىندە. 

قازاقستاندىق كاسىپكەرلەر دە قۇپ كورەدى

تاۋەلسىز قازاقستاندا ءتىلى قازاق, ءتۇرى قازاق بالالار ويىن­­­­­شىعىن جاساعان كاسىپكەر قىدىرالى بولمان دا «بال-بالا­نىڭ» قۋىرشاقتارىنا پايدا كوزى دەپ قارامايتىنىن ايتتى. ءبىر قۋىرشاقتىڭ وزىندىك قۇنى, ونىڭ كيىمىن, شاشىن ەسەپتەمەگەندە – 3-5 مىڭ تەڭگە. قۋىرشاقتىڭ كيىمدەرى مەن تاعى باسقا شىعىندارىن قوسا ەسەپتەگەندە جيىنتىعى 8-12 مىڭ تەڭگەنىڭ اينالاسىنا بارىپ بىراق توقتايتىن كورىنەدى. قىتاي ءتارىزدى ويىنشىقتىڭ ءبىر ءتۇرىن ءبىر مەزگىلدە ميلليونداپ شىعارىپ, قوسىمشا شىعىندى ويىنشىقتىڭ ساپاسىمەن ەمەس, تارالىمىمەن اقتاپ الاتىن مۇمكىندىك بىزدە جوق.

ء«بىز ءاربىر قۋىرشاققا 1,5-2 مىڭ تەڭگە ۇستەمە باعا قويامىز. بۇل سوما قۋىرشاق بيزنەسىنە مەملەكەتتەن سۋبسيديا الىپ وتىرعان رەسەي نەمەسە قىتايداعى سومامەن بىردەي. بالالار ويىنشىعى يندۋسترياسىنا بيزنەس ەمەس, يدەولوگيا كوزى دەگەن كوزقاراستى قالىپتاستىرماساق, ەرتەڭ كەش بولادى», دەدى قىدىرالى بولمانوۆ.

ول قۋىرشاقتارىن وتكىزەتىن جەر ىزدەپ قازاقستاننىڭ بارلىق ايماعىن ارالاپ شىققانىن ايتىپ ءوتتى. تەك بىرەر وبلىس قانا تاپسىرىس بەرۋگە نيەت تانىتقان. وسىدان كەيىن قازاقتىڭ «بال-بالاسىنان گورى شەتەلدەن اعىل­عان ويىنشىقتاردىڭ ناسيحاتى مىقتى بولىپ تۇر عوي» دەگەن ويعا كەلەسىڭ. ءاربىر بالا ءسۇيىپ كورەتىن مونستر حايدىڭ ناسيحاتى مۋلتفيلم ارقىلى بالانىڭ ساناسىنا ءسىڭدى. سايكەسىنشە, ساتىلىمى جوعارى. ويىنشىق ءوندىرۋ – قىرۋار قارجى مەن ءبىرشاما ۋاقىتتى قاجەت ەتەتىن ۇلكەن سالا. «مەن ءبىر ءوزىم نە ىستەي الامىن؟ تەلەارنا اشىپ «بال-بالانىڭ» مۋلتفيلمدەرىن ءتۇسىرۋىم كەرەك پە, الدە ويىنشىق شىعاراتىن زاۋىت سالامىن با؟ بۇگىنگى تاڭدا ءبىز تۇگىل امەريكانىڭ دا, ەۋروپا ەلدەرىنىڭ دە زاۋىت اشىپ, شارۋانى دوڭگەلەتىپ اكەتۋى ەكىتالاي. وعان وتە قوماقتى قارجى كەرەك. زاۋىت اشىپ, ءتول ويىنشىعىمىزدى شىعارعان كۇننىڭ وزىندە باعاسى قىتايدان جاساپ اكەلگەننەن ءبارىبىر قىمبات بولادى. قىتايدا ونداي زاۋىتتاردان اياق الىپ جۇرە المايسىز. بىراق ساپالىلارى از. ساپا سەرتيفيكاتىنسىز جۇمىس ىستەيتىن زاۋىتتارعا ۇرىنىپ قال­ماس ءۇشىن سەنىمدى سەرىكتەس تابۋ كەرەك. جۇزدەگەن زاۋىتتى ارالاپ, تانىستىق. بالا دەنساۋلىعىنا زيانى جوق تازا شيكىزاتتى پايدالاناتىن, سەرتيفيكاتى سەنىمدى زاۋىتتى تابۋ وڭاي بولعان جوق. بۇل ماسەلەگە ۇكىمەت ارالاسىپ, مەملەكەتتىك باعدارلامالاردىڭ ساناتىنا كىرسە – اڭگىمە بولەك», دەيدى ق.بولمانوۆ.

«بالاپان» ارناسى, ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى جانە «بال-بالانىڭ» مۇددەسى ءبىر بولعانىمەن, ارقايسىسى ءوز بەتىمەن ءجۇر» دەگەن پىكىردى ساراپشىلار دا ءجيى ايتادى. كاسىپكەردىڭ پايىمداۋىنشا, وسى اتالعانداردىڭ بىرىگۋى اسا ماڭىزدى. «بالاپان» ارناسىندا «بال-بالانىڭ» ءبىر ساعاتتىق باعدارلاماسى بولسا, ءبىزدىڭ بالا­لارعا ايتارىمىز كوپ», دەيدى ق.بولمانوۆ.

بالالارىمىزدىڭ كوز قۋانى­شىنا اينالعان ونىمدەردى ءوندىرۋ ءۇشىن مەملەكەتتىڭ قولداۋى از ەكە­نىن سەزەمىز. كەڭەس ۇكىمەتى كەزىن­دە الماتىداعى پلاستماسسا وڭدەي­تىن «قىزىل تۋ» زاۋىتىنىڭ جانىنان بۇلدىرشىندەرگە ارنال­عان ويىن­شىق شىعارىلاتىن. كەيىنىرەك ونى «سۇڭقار» اتتى قازاقستاندىق ويىنشىق زاۋىتى الماستىرعان ەدى. بىراق وزىمىزدە ءوندىرىلدى دەگەن اتى بولماسا, كەرەك زاتتاردىڭ ءبارىن كورشى مەملەكەتتەردەن تاسۋ زاۋىتقا ەش تابىس اكەلمەدى. باسەكەگە توتەپ بەرە الماي جۇ­مىسىن توقتاتتى. سودان بەرى وتان­دىق ويىنشىق ءوندىرۋ ءىسى ەلىمىزدە كۇرمەۋى شەشىلمەگەن ماسەلە بولىپ كەلەدى.

بۇگىندە بالانىڭ زامانعا ساي بولۋىنا نازار اۋداراتىن­دار كوپ. بالالارىمىزدىڭ قيا­لىن جاۋلاپ العان زاماناۋي كەيىپ­كەرلەردىڭ ۇلتتىق ناقىشپەن بالالار ويىنشىعىنا اينالعانىن قالايمىز. ۇلتىنىڭ ۇلى مۇ­را­­سىنا ءمان بەرمەي, وزگە­نىڭ قۋىر­شاق بەينەسىندەگى تۇل­عا­لارىن ۇلىقتاپ وسكەن ۇرپاق ەرتەڭ كىم بولماق؟!

گۇلبارشىن ايتجانبايقىزى,

«Egemen Qazaqstan»

الماتى