2008 جىل. قىزمەت بابىمەن الماتىدا ەدىم. شەراعاڭ موبيلنىيعا شىعىپ تۇر.
– قايداسىڭ؟ – دەيدى داۋىسى قاڭسىپ.
ايتتىم.
– قازاق پەن قىرعىزدىڭ الاتاۋى شايقالىپ قالدى عوي. ايتماتوۆ تا كوشتى دۇنيەدەن. ەستىدىڭ بە؟
– الماتىنىڭ ازاماتتارى قاتتى كۇيىنىپ تۇر, شەراعا.
– ويتپەي… وداق نە قام جاساپ جاتىر؟
– ارنايى باراتىن دەلەگاتسيانىڭ قۇرامىن تىزىمدەدى. نۇرلان ورازالين ءوزى باسقارىپ بارادى. قوناعا قورداي كۇتىپ الماق.
– استانادان باراتىندارعا پرەمەر مىرزا ءوز سامولەتىن بەرىپ وتىر. باستاپ باراتىن مەملەكەتتىك حاتشى, – دەدى شەراعاڭ.
– قوناعا ءبىز دە سول قوردايعا باراتىن سياقتىمىز. ءوزىڭ تىزىمدەمىسىڭ؟
– سولاي, ءسىرا.
– ە, وندا, حوش. جەرلەۋدەن كەيىن, ءارى قاراي تارازعا سەنىمەن بىرگە جۇرەمىن. الا كەتەمىسىڭ؟
– نە بولدى, سىزگە؟
– كىم بىلەدى؟ – دەپ شەراعاڭ قاراداي قيسايدى.
قورداي اۋدانىنىڭ اكىمى مۇراتباي جولداسباەۆ قايتا-قايتا زۆوندايدى. سونداعىسى, مەنىڭ ەرتەرەك كەلگەنىم. ون توعىز ادامعا قوناقۇيلەردەن ورىن دايىنداعان ەكەن, كىمگە قانداي بولمە لايىق سونى كورسەتىپ, اقىلداسپاق. قوناعاسى دەيتىن بار. جىلقى سويىلعان. ءوزىم وسكەن, كەيىنىرەك كىسىلىكتىڭ بارلىق شارۋاسىنىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەن, كىمدى دە, قانشا ادامدى دا ازاماتتىقپەن حان كوتەرىپ كۇتىپ الاتىن ەلى, جەرى قاسيەتتى قورداي عوي, بۇل. جىگىتتەردەن ءبىر كۇن ەرتە كەلدىم. مۇراتباي ءىنىم ەكەۋمىز قوناقۇيلەردە دايىندالعان ورىنداردى بولدىك: مىناۋ شەرحان مۇرتازاعا, مىناۋ ءابىش كەكىلباەۆقا, مىناۋ رىمعالي نۇرعاليەۆكە, مىناۋ اكىم تارازيگە… وسىلاي رەت-رەتىمەن ىڭعايلاپ قويدىق.
ەڭ عاجايىپ تۋىندىلارىنىڭ وقيعاسى قازاق دالاسىندا وتەتىن قىرعىزدىڭ ۇلى سۋرەتكەر پەرزەنتىنىڭ قازاسى ءدال ءبىز ءۇشىن جامبىل تاتەمنىڭ: «الاتاۋدى اينالسام, العادايداي تابام با؟» دەيتىن قان جۇتقان قايعىسىمەن, ءزىل باتپان زارىمەن پارا-پار. كىمدەر كەلىپ, كىمدەر كەتپەگەن دۇنيە. دەيسىڭ, دەگەنمەن كەلىسى مەن كەتىسى دە بىردەي مە. ياعني, ەلەۋسىز, بولعان كۇندە جالعىز عانا ۇلتتىڭ اياسىنا سىياتىندار ءبىر باسقا دا, ارتىق تۋعان ايتماتوۆتىڭ كەتۋى الابوتەن وكىنىش. سەبەبى ول – الىپ. الىپتىڭ شالقار ويى, اقىل اۋقىمى, سۋرەتكەرلىك كوكجيەگى كىندىك قانى تامعان قىرعىز جەرىنە سىيماي, ۇشى-قيىرى جوق قازاق دالاسىنا قاراي سامعاپ شىققانى ايداي اقيقات.
قۇرلىق دەيتىن جالپى جاراتىلىستا ادام اتانىڭ تاريحي شەجىرەسىنىڭ تۋ-تۋدەگى تۇكپىرىنەن كەلەر كۇندەرىنە دەيىنگى ارالىقتا كورەتىن كورەسىسىن تۋدىراتىن سان قيلى قۇبىلىستار تۇگەل توعىسىپ ءوتىپ جاتاتىن تابيعي جەر كىندىگى بولادى. سول, ءسىرا, قازاق دالاسى. ايتماتوۆ وسىنى سەزە الدى, كورە ءبىلدى. ول جالپىادامزاتتىق قۇدىرەت پەن قاسىرەتتى الەمگە سول ءبىزدىڭ دالامىز ارقىلى كىمنىڭ دە اقىل-ەسىن, ار-ۇياتىن, جانى مەن رۋحىن سيرەك سۋرەتكەرلىك قۋاتىمەن ءدۇر سىلكىندىرىپ, دۇنيەنىڭ رۋحاني كوگىنە سامعاپ شىقتى.
ادام بالاسىنىڭ ارعى-بەرگى تاريحىندا دارا دارىنى مەن اسقان اقىل-پاراساتى تەڭ, وي-جۇيەسى مەن قيالى ەرەكشە ۇيلەسكەن, جۇرەگىنىڭ ءتۇبى ايتارى ءتۇپسىز قازىنا سۋرەتكەر تۇلعا نەكەن-ساياق. ولاردىڭ قازاسىنىڭ ورنى تولماس وكىنىش ەكەندىگى دە سول.
قوردايدا شىعىستىڭ جۇلدىزى – ايتماتوۆقا كۇللى قازاق حالقىنىڭ اتىنان بەرىلگەن قوناعاسىندا, قازاقتىڭ ءبىز جوعارىدا ايتقان ابىزدارى الما-كەزەك وسىنى ايتتى. ارۋاق اۋناتۋ تەك مۇسىلماندىققا ءتان قاسيەت. وزگەنىڭ قاسىرەتىنە وزىنىكىندەي وپىنۋ, كۇيىنۋ دە ءوزىمىزدىڭ ۇلتتىق مىنەز. كەرەك دەسەڭىز, ايتماتوۆتىڭ قىرعىز ەكەنىن دە ۇمىتىپ كەتەسىز. جاقسىدا جاتتىق جوقتى سوسىن ايتقان-اۋ, اتا-بابامىز.
قوناعاسىدان سوڭ جاتار ورىنعا كەلىپ, اعالارىمىزدى جايعاستىرعان سوڭ, شەراعاڭنىڭ جانىندا ءبىراز وتىرىپ قالدىم.
– وسىندا جاتا سال, – دەيدى.
– بالالارىمنىڭ ءۇيى بار عوي, – دەيمىن.
– سوندا مىنا اتشاپتىرىم بولمەدە جالعىز جاتام با؟
– سويتەسىز.
– وستيسىڭدەر, ءا! – شەراعاڭ كوزاينەگىن الىپ بىلاي قويدى. – ايتماتوۆتى سوڭعى رەت قاشان كوردىڭ؟
– نۇرلاننىڭ الپىس جىلدىق مەرەيتويىندا.
– ءورازاليننىڭ؟..
– ءيا.
– وعان كەلە الماي قالدىق قوي. استانا كەتكەلى, سول. ءبارىنىڭ بىردەي قيسىنى كەلمەيدى. بىرىندە بار, بىرىندە جوقسىڭ. شىڭعىستى تالايدان كورمەپ ەدىم, ەندى ءمىنى… وسى دۇرىس پا؟ۇندەمەدىم.
– ەرتەڭ, بۇرسىگۇنى دەپ جۇرەمىز كەپ… ار جاعى – قاپ, اتتەگەن-اي… پەندەلىك, باياعى.
– ادامنىڭ پەندەلىگىن وزىنەن بيىك پە, دەپ قالام.
– ال…
– ادام سول پەندەلىگىنىڭ كولەڭكەسى سياقتى, ماعان.
– مىناۋىڭ فيلوسوفيا ما… دەگەنمەن… كىسىنىڭ قازاسى شە؟.. بۇل جەردە پەندەلىك جوق. بۇل ءومىردىڭ ەڭ ۇلى اقيقاتى. كەلىسەمىسىڭ؟
– ەندى…
– پەندەلىكتى جەڭەرسىڭ, قازاعا ەشكىمنىڭ قۇدىرەتى كەلمەيدى. وتىرمىز, مىنە, ايتماتوۆتان ماڭگىگە ايىرىلىپ. پەندەلىگىمىزدەن ەمەس, امالىمىزدىڭ جوقتىعىنان. ۇلى ەدى, جارىقتىق.
قايسىبىر جىلى شەراعاڭ جۋالىعا, تۋعان اۋىلى تالاپتىعا ەرتىپ بارعان. ءۇش كۇن بولدىم قاسىندا. سوندا ول: «انا تاۋدى كوردىڭ بە؟» دەگەن شىعىس جاقتى ساۋساعىمەن كورسەتىپ. – ار جاعى شەكەر, شىڭعىس تۋعان». «كىندىك قاندارىڭىز اراسى قارعا ادىم جەرگە تامعان ەكەن عوي» دەگەم. «ول ۇلى, مەن ەمەسپىن» – دەگەن اعامىز. – دەگەنمەن, اۋداردىم ءبىراز شىعارماسىن. داتكە قۋات…»
– جۇمساق, جايلى ەدى, – دەدى شەراعاڭ كۇرسىنىپ. – اۋليە-تۇعىن. سەس كورسەتپەيتىن. كوڭىل قالدىرمايتىن… سەن اسىعىپ وتىرعان جوقپىسىڭ؟
– ادەيى سۇرايسىز با؟
– ە, كىم بىلەدى؟ – دەپ الىپ شەراعاڭ ءبىر جايدى ەسىنە الدى.
ەرتەرەكتە ايتماتوۆ الماتىدا ساناتوريدە دەمالىپ جاتقان. ىشىندە شەراعاڭ بار كوڭىل جاقىن قازاقتىڭ قاراعايداي ءۇش-ءتورت جازۋشىسى بارعان عوي وعان, سالەمدەسە. اڭگىمە-دۇكەن. ءبىر كەزدە ەسىك تارس ەتىپ اشىلدى دەيدى. ءبارى سەلك ەتكەن. سويتسە, ءبىر جاس اقىن. وڭ قولىندا گۇل شوعى, سول قولىندا قوراپ. ەسىكتى باسپەن ۇرىپ اشقان. كەلە, قاراعايداي اعالارىنا قاراپ تا جاتپاي ايتماتوۆتى باس سالدى. اينالىپ-تولعانىپ ءولىپ بارادى. كەمەڭگەر دەپ بىلەدى ەكەن, ءپىر تۇتادى ەكەن, وڭىندە دە, تۇسىندە دە كورەتىنى ايتماتوۆ ەكەن... سول قولىنداعى قورابىنان ساعات شىقتى. التىن ساعات. قۇنى ۋداي. سىيلىعى. بۇيىمتايى – شىققالى جاتقان كىتابىنا ايتماتوۆتىڭ العى ءسوزى. ءماتىنىن ءوزى دايىنداپ اكەلگەن. تەك ايتماتوۆ استىنا قولىن قويىپ بەرسە بولدى. قويىپ بەردى. «قويۋعا بولا بۇ؟» دەپ قاسىنداعىلارعا سۇراۋ سالعان جوق. پەيىلى كەڭ. نيەتى تازا. تىلەگى اق…
– قايسىمىز وستەر ەك, – دەدى شەراعاڭ باسىن كوتەرىپ. – ەشتەڭەسىن وقىماعان, تانىمايتىن, ۇلتى باسقا القىن-جۇلقىن جاس بىرەۋگە؟.. بىلمەيمىن.
ازاندا قورداي اۋدانى ارنايى دايىنداعان اۆتوكولىكپەن بىشكەككە, قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنە كەلدىك. ونداعىلار ءوز كولىكتەرىمەن ۇلى جازۋشىنىڭ دەنەسى قويىلعان تەاترعا الىپ كەلدى. ءتورت-تورتتەن ءبولىنىپ ايتماتوۆتىڭ ءمايىتى جانىندا قاراۋىلعا تۇردىق.
كەمەڭگەر جازۋشىڭ ماڭگى ۇيقىعا شومعان جۇزىندە كوزى ءتىرى كەزىندەگى پاراساتى مۇلدە وشە قويماعان سياقتى بولىپ كورىندى, ماعان. جارىق الەمنىڭ جاقسىلىعى مەن جاماندىعى, ىزگىلىگى مەن ز ۇلىمدىعى اراسىنداعى قانسورپا تىرلىكتىڭ قۇدىرەتى مەن قاسىرەتىن قالامىنان قان مەن تەرى قاتار اعىپ وتىرىپ قازبالاپ, جاھاننىڭ جان جاراسىن جالپىعا جاڭا دۇمپۋمەن جازىپ جەتكىزگەن جازۋشىنىڭ ءمايىتى جانىندا كىمنىڭ نە ويلاعانىن ءدال ايتۋ قيىن, دەسەك تە قارسى تۇرعان شەراعاڭنىڭ جايشىلىقتا سەلت ەتە قويمايتىن جاۋ قاباعىنىڭ ءدىر-ءدىر ەتىپ تۇرعانىن كورىپ, جۇرەگىن جاس, قابىرعاسىن قان جۋىپ تۇرعانىن بايقادىم. وسى بار-جوعى جالعىز مينۋتتا اعامىز ءبىرتۇرلى قالجىراپ قالىپ ەدى…
ايتماتوۆپەن سوڭعى قوشتاسۋدى قىرىق مىڭعا جاقىن قىرعىزستاندىقتارعا قالدىرىپ, ارنايى كەلگەن دەلەگاتسيا مۇشەلەرى ەكىنشى قاباتقا كوتەرىلىپ بارا جاتقاندا, شەراعاڭ شىنتاعىمنان ۇستاپ:
– سولاي… – دەدى.
نەنى, نەگە ءويتتى, بىلمەدىم.
كەڭ زالدىڭ قابىرعالارىنا ءتىز قاتار قويىلعان جۇمساق ورىندىقتارعا جايعاسقان ءبىزدىڭ ادامدارعا سول كەزدەگى جامبىل وبلىسىنىڭ اكىمى ءبورىباي جەكسەمبين كەلىپ كوڭىل ايتتى.
– قازاق پەن قىرعىزدا ەندى قاشان تۋارى بەلگىسىز ءبىر پەرزەنتتەن كوز جازىپ قالدىق, – دەدى شەراعاڭ. – جازۋ سولاي. كىم بولسا دا, تۋادى جانە ولەدى. ەشقايسىسىمىز قالمايمىز. سول قالماۋ ءۇشىن كەلەمىز جارىق دۇنيەگە. قالاتىنى بار بولسا, ءىزىمىز. سوندا قاندايى… ءشوپ-شالام باسپايتىن, شاڭ-توزاڭنىڭ, لايدىڭ استىندا قالمايتىنى. ايتماتوۆتىكىندەي…
– ءيا, شىقاڭدا دا ارمان جوق قوي, – دەپ قالدى بىرەۋ.
– بەكەر, – دەدى شەراعاڭ. – بەكەر… ارماندا كەتپەگەن ەشكىم جوق, بۇ جالعاندا. ءوزى ادام بولسا, ول قالاي كەتەدى, ارمانسىز. بولادى, ءبىر ارمان قالايدا. ايتماتوۆتىڭ ارمانى… جات جەردە… ءيا, جات جەردە جانى قىسىلىپ, كوزى جۇمىلىپ بارا جاتقاندا… اللانىڭ اماناتىن الاتاۋىمدا تاپسىرماي ارماندا اتتانىپ بارا جاتىرمىن-اۋ, دەپ اقىل-ەسىمەن اڭىرامادى دەيسىڭدەر مە؟ اڭىرادى. اقىل-ەسىمەن. اقىل-ەس ەڭ سوڭىنان سونەدى. سويتەر, ءسىرا.سولاي-اۋ, دەپ ويلادىم. ادام ولەدى, ارمان قالادى. ۇلان-عايىر, سان تاراۋ. بىردەن-بىرگە قالاتىن مۇرا. ايتىلماي قالعان ءانى, ەستىلمەي كەتكەن زارى. سوڭىنداعىلار اڭىراتار امانات.
مەن قىرعىزعا جيەنشارمىن. قىرعىزستانمەن ىرگەلەس مەكەننەنمىن. سويتسە دە قىرعىز جوقتاۋىن ەستىمەگەن ەكەنمىن. قازىر وسى جەردە قايسىبىر جىلداردا جازىلىپ الىنعان تاسپادان ەستىپ وتىرمىز. سالعان جەردەن ساي-سۇيەكتى سىرقىراتادى. سۇمدىق سۇڭعىلا سۇڭقىل. بورداي توزعان بوزداۋ. مۇقالعان جىگەر. مۇزدان سۋىق مۇڭ. ەستەن ايىرعان ەڭىرەۋ. ارداعى كوشكەن, جانعانى وشكەن وكىنىش. ءومىر-ايلاعان وتكىر وكسىك. قولقانى سۋىرىپ, اپشىنى قۋىرىپ وزەكتەن سوققان وكپەك.
– بۇل جوقتاۋدىڭ مىناۋ ۇلى ماقامى قاي كەزدەن ەكەن, – دەپ قويدى شەراعاڭ. – ەر ماناس دەپ ەڭىرەگەن كۇننەن بە؟ كىم ءبىلسىن؟ ايتەۋىر, ۇلى تراگەديانىڭ گيمنى. ۇلىعا عانا ارنالعان جوقتاۋ. ۇلى تۇلعانىڭ ءمانىن مويىنداپ, پايىمداۋ. ۇلتتىڭ ۇلى پەرزەنتىن… وسى عوي؟..
ءابىش كەكىلباەۆ اعامىز تەڭسەلدى. وزگەمىز دە سويتتىك. كۇرسىنۋ بارىمىزدەن قاتار قايتالانىپ جاتتى. ەكى ساعات بويى… ەكى ساعات بويى جوقتاۋ تىڭداعان وتە اۋىر ەدى. ءارى وسى ەكى ساعات, مەن سەنەمىن, كىمگە دە ءومىر مەن ءولىمنىڭ اراسى تىم جاقىن ەكەنىن, وسى ارالىقتاعى كىسىلىك پەن تۇسىنىكتىڭ, پارىز بەن بورىش, ادامدىق پەن ازاماتتىق ءمانىن تەرەڭىرەك تولعاپ شىعۋعا ءماجبۇر ەتتى. ونىڭ ءمانى – قىسقا عۇمىردا الگىنىڭ بارىنە ۇلگەرە بىلگەن ەكەن.
ءتۇس اۋا ايتماتوۆ جەرلەنەتىن انا-بەيىتكە كەلدىك. بىشكەكتەن ءسال ءارى تاۋ باۋرايى. اينالاسى جاقسى قورشالعان كولەمدى كوكوراي القاپتا تۇتاس تۇلا بويىمەن بوزداپ تۇرعان انا مۇسىندەرى. مەموريال. اسەرى سۇمدىق. سۇمدىق سۇڭعىلا شەبەردىڭ قولىمەن جاسالعان. ەڭىرەپ كەتە جازدايسىڭ.
– توپىراق اكەسىمەن ءبىر جەردەن بۇيىردى, – دەدى شەراعاڭ. – رۋحتارى ايقاسىپ جاتادى, ايتماتتىڭ ۇلى مەن نەمەرەسىنىڭ.
– اكەسى وسىندا جاتىر ما؟ – دەپ سۇرادى بىرەۋ.
– وسىندا.
– شىقاڭ اكەمنىڭ قاي جەردە اتىلعانى بەلگىسىز دەپ جازباپ پا ەدى, انا جىلدارى.
– راس.
– ەندەشە…
– سسسر-ىڭ بورداي توزىپ كەتپەگەندە, – شەراعاڭنىڭ جاۋ قاباعى كوزاينەگىنىڭ ۇستىنە سەلت ەتىپ شىقتى. – سولاي قالا بەرەتىن دە ەدى. تاۋەلسىزدىكتەن كەيىن قۇداي جارىلقاعان جوق پا؟
– جارىلقادى.
– جارىلقاسا, اڭگىمە بىلاي…
شەراعاڭدى تىڭداساق: ءدال وسى انا-بەيىتتىڭ ورنىندا سول رەپرەسسيا جىلدارى جالعىز ۇيدە ءبىر ايەل تۇرعان, كىشكەنە قىزىمەن. سودان قايسىبىر ءتۇنى بىرنەشە ماشينامەن نكۆد-نىڭ ادامدارى ءجۇز وتىزدان استام «حالىق جاۋلارىن» جايراتىپ سالىپ, كومىپ كەتپەي مە؟ ايەل مەن قىزى كورەدى ونى. كورگەندەرىڭ تۋرالى ءتىس جارساڭدار, وسى شۇڭقىرعا سەندەر دە كومىلەسىڭدەر, دەپ كەتەدى قىزىل جەندەتتەر. قولحات جازدىرىپ الادى. جۇزدەن استام ادامدى ءاپ-ساتتە قىرىپ سالعاندى كوزىمەن كورىپ ازا بويى قازا بولعان ادام قايتىپ جاق اشادى بۇدان كەيىن. اشپايدى... ايەل كەمپىر بولدى, قىزى ايەل بولدى. قىرعىز تاۋەلسىزدىگىن الدى. قورقىنىش, ۇرەي سەيىلدى. ايتىلۋعا ءتيىس ەمەس, ايتىلىپ, شىندىقتىڭ بەتتەرى پاراقتالىپ جاتتى. گازەتتەر مەن تەلەديداردى قاراسا, نكۆد-نىڭ جەندەتتەرىنىڭ ىستەمەگەنى جوق ەكەن. جانىڭ تۇرشىگەدى. باياعى ءبىر تۇندە 130-دان استام ادامدى قىرىپ سالعان وقيعانى كوزىمەن كورگەن قارشاداي قىز, بۇگىن بالا-شاعالى بايبىشە, ەندى ايتپاي ما اينالاسىنا, الگى اڭگىمەنى. ەشكىم سەنە قويمايدى, اۋەلدە. ايەل ەستى ازاماتتاردىڭ ء«ايت-شۋىمەن» قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنە جازادى. بولماعان سوڭ, رەسپۋبليكا پارلامەنتىنە جولدايدى ارىزىن. اقىرىندا تەكسەرۋ باستالعان. ايەل كورسەتكەن جەر قازىلدى. ۇيىلگەن مايىتتەر. ارينە ساۋدىراعان سۇيەكتەرى. كيىمدەرىمەن. مىنە, سوندا ءبىر ءمايىتتىڭ كوستيۋمىنىڭ ءتوس قالتاسىنان شىققان قۇجاتتا تورەقۇل ايتماتوۆ دەگەن اتى-ءجون تۇر. جاپسىرىلعان فوتوسۋرەتىنىڭ جارتىسى جانە ساقتالعان. تورەقۇل ايتماتوۆتى بىلەسىڭدەر, وش وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى سەكرەتارى بولعان مەملەكەت قايراتكەرى. ماسكەۋدە وقىعان, تۇرعان. سەمياسىمەن. شىڭعىس باستاۋىش مەكتەپتى سوندا وقىعان. ورىسشا…
– يتتەر سونشا ازاماتتى بىشكەكتەن شىعا بەرە قىرىپ سالعان ەكەن-اۋ, ءبىزدىڭ بورالدايداعىداي, – دەدى اكىم تارازي اعامىز.
– مىنا جەردى شىڭعىستىڭ ءوزى انا-بەيىت اتاپ, اينالا قورشاتقان, – دەدى شەراعاڭ. – ءوزى كەلدى ەندى, وعان. ال قىزىل جەندەتتەر ايداپ كەتكەن مۇرتازانىڭ سۇيەگى قايدا جاتقانىن مەن بىلمەيمىن... سولاي...وسى تۇستا شەراعاڭ ماعان شوگىپ كەتكەندەي بولىپ كورىندى. «قىزىل جەبە» كىتابىن اكەسى باقتىعۇلدىڭ داۋسىمەن «ويان, تۇرار!» دەپ باستايتىن ەدى عوي, بالكىم, مۇرتازانىڭ رۋحى دا تالاي-تالاي «تۇر, شەرحان!» دەگەن شىعار. جەتىم شەرحاندى جەبە عىپ قايراپ وسىرگەن, كۇرەسىن عۇمىردا وتقا جاندىرماي, سۋعا باتىرماي الىپ شىققان, حانعا دا, قاراعا دا ءبىر شەرحان ەتكەن, ەل دەگەندە ەتىگىمەن سۋ كەشتىرگەن سول قۇدىرەت بولار.
قىرعىزدىڭ كەمەڭگەر پەرزەنتىنە توپىراق سالدىق. ۇكىمەت رەزيدەنتسياسىندا مارقۇمعا باعىشتالعان قۇرانعا قول جايىپ, بەت سيپاپ, ءدام تاتتىق. ارۋاققا اينالعان ايتماتوۆقا تيە بەرسىن دەپ.
استانادان كەلگەندەر استاناعا, الماتىدان كەلگەندەر الماتىعا قايتىپ كەتتى. شەراعاڭ ەكەۋمىز قوردايدامىز. قونىپ, تارازعا جۇرمەكپىز. اعامىزدى قوناقۇيدەگى تۇنەپ شىققان بولمەسىنە اكەلدىم.
– ءاي, سەن كەتپە, – دەدى ماعان. – قاسىمدا جات.
– بالالاردىڭ ۇيىنە بارىپ قونايىن دا, شەراعا!
– ءسوزدى قوي. اڭگىمەلەسەيىك تە. وقتا-تەكتە ءبىر كورەمىز. وسىدان استاناعا كەتكەن سوڭ, تارازعا قاشان كەلەتىنىمدى قۇداي بىلەدى.
شايىمىزدى ءىشىپ, جاقسىلاپ جايعاسقان سوڭ, شەراعانى تىڭداپ جاتىرمىن: ۇلىلاردىڭ ءبىرىنشى ءارى ەڭ قاتىگەز جاۋى – ولارعا دەگەن قىزعانىش. بوتەننىڭ ەمەس, جاقىننىڭ. قاراشى, تولستويدىڭ اقىلدى, اقسۇيەك, ادەبيەتشى, «اننا كارەنيناسىن» قايتا-قايتا بارلىعى 117 رەت كوشىرىسكەن, ودان باسقا دا شىعارمالارىنا ۇشان-تەڭىز قولعابىس جاساعان قاتىنى سوفيا اندرەەۆنا قارتايعاندا لەۆ نيكولاەۆيچتى حالىقتان قىزعانىپ, جانىن جەگىدەي جەي بەرگەن سوڭ, دانىشپان جازۋشى تەرەزەدەن ۇرلانىپ قاشىپ, تۇكپىردەگى ءبىر شاعىن ستانسادا, كۇڭگىرت قۋىس بولمەدە كوز جۇمبادى ما؟ ءسويتتى… شولوحوۆتى ءوزىنىڭ ورىستارى ماسكەۋدە تاماعىنا الدەبىردەڭەنى قاساقانا قوسىپ بەرىپ... بىلەمىسىڭ, مۇنى؟
– گاۆريلوۆتىڭ جازۋشىنىڭ ءومىربايانى تۋرالى وچەرك كىتابىنان وقىعانمىن, اجالدان الىپ قالعان ءبىر مەدسەسترا ەكەن, – دەدىم.
– اياقاستى ءىشى ءبۇرىپ اۋىرىپ, جانىنداعىلار اۋرۋحاناعا اپارادى. دەرەۋ وپەراتسيا جاساۋ كەرەك دەسەدى. سوندا نە بولدى؟
– گاۆريلوۆقا ايتقان اڭگىمەسىندە شولوحوۆ, ءبىر مەدسەسترا كوزىمەن «كەلىسىم بەرمەڭىز» دەپ تۇردى دەيدى.
– راس.
– تەك سول مەدسەسترانى كەيىن تاۋىپ, العىسىمىزدى ايتا المادىم, – دەپ وكىنەدى شولوحوۆ, – دەدىم.
– وقىعانىڭ كوپ, ءا.
– ەندى, ازداپ…
– راسىن ايتساڭ, قىلىڭ قيسايىپ قالا ما؟
– قويدىق, شەراعا.
– ايتماتوۆقا دەگەن قىزعانىش تا از بولمادى. اۋەلى قىرعىزدار. ء«جاميلا» پوۆەسىن جازعاندا. بايى سوعىستا جۇرگەن كەلىنشەكتىڭ دانيارعا دەگەن ماحابباتىن «ويباي, بۇل نە سۇمدىق», بۇل قىرعىز ايەلىن وپاسىز ەتىپ كورسەتىپ, ۇلتتىق ءداستۇردى تابانعا تاپتاۋ دەپ شۋلاسىن كەپ. ءبىزدىڭ ۇلى مۇحاڭ بولماسا… ءبىزدىڭ مۇحاڭ بولماسا, شىڭعىستىڭ تاعدىرى قالاي-قالاي قۇبىلارىن كىم ءبىلسىن. پوۆەست لەنيندىك سىيلىققا ۇسىنىلعاندا ونى بەرۋ جونىندەگى كوميسسيا مۇشەلەرى, كوبى ارينە ورىس, بەرمەۋدىڭ بارلىق امالىن جاساعان عوي. بۇدان قانە, نە حابارىڭ بار.
– سوندا, سول كوميسسيانىڭ قۇرامىنداعى مۇحاڭ ەكى رەت ءسوز الىپ سويلەپ, تابانداپ تۇرىپ العان. اقىرىندا انالار, «بۇل ءوزى قانشا جاستا ەكەن, سونى كورەلىكشى» دەپ دالباسالاي ما.
– ءيا, ءيا, – دەپ شەراعاڭ مىرس ەتتى. – كورسە, بار-جوعى 34 جاستا ەكەن. جەردەن جەتى قويان تاپقانداي بولادى. سوندا انالار «جاپ-جاس ەكەن, ءوزىن كورسەتە ءتۇسسىن ءالى» دەسىپ كەرگيدى. قايران مۇحاڭ قايتا ما؟ ايتقان ءۋاجى: «ونىڭ قىرىققا, ەلۋگە, الپىس, جەتپىسكە كەلەتىنىنە كىم كەپىلدىك بەرەدى؟ كەلمەي قالسا شە؟ جوعارى سىيلىققا لايىق جازدى ما, جازدى. ونى ءبارىمىز مويىنداپ وتىرمىز با, مويىنداپ وتىرمىز. فرانتسۋزدىڭ اتىن الەم بىلەتىن ادەبيەت سىنشىسى لۋي اراگون دانيار مەن ءجاميلانىڭ ماحابباتىن رومەو-دجۋلەتتانىڭ ماحابباتىمەن قاتار قويدى ما, قويدى. ەندەشە... ءالى جاس بولعان سوڭ بەرمەدىك دەيمىز بە... – شەراعاڭنىڭ داۋىسى شىعىڭقىراپ كەتتى, – دەيدى عوي مۇحاڭ. الدى ايتماتوۆ لەنيندىك سىيلىعىڭدى, مۇحاڭنىڭ ارقاسىندا انالاردىڭ اۋزىن ۇرىپ... قىزىعى قىرعىز قالامگەرلەرى اعىنان جارىلىپ الاقايلاي قويعان جوق بۇعان... جۇرەگى جارىلا قۋانعان ءبىزدىڭ ۇلى مۇحتار اۋەزوۆ. قازاقتىڭ عاجايىپ پەرزەنتى. ەندى وسى ەكى زاڭعار سۋرەتكەردىڭ ەڭ العاشقى كەزدەسۋىنەن حابارىڭ بار ما؟
– بار ەمەي؟– ال ايتشى.– سەنبەيسىز بە؟– سەنگەندە... قانە...– ەلۋىنشى جىلداردىڭ باس كەزەڭى بولۋى كەرەك.– راس. مۇحاڭنىڭ قازاققا سىيماي مگۋ-ءدىڭ شىعىستانۋ كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولىپ جۇرگەن كەزى. شىڭعىس گوركي اتىنداعى ادەبيەت ينستيتۋتىندا. قالتا تەسىك. كيىم كونەتوز, اشقۇرساق. قاتتى قينالىپ جۇرگەن كەزى ەكەن, – دەپ شەراعاڭ اڭگىمەنى ءوزى ايتىپ كەتتى. – كىمگە بارادى؟ بارعاندا الاقانداي قىرعىزدىڭ بالاسىنا كىم نە بەرەدى؟ اشتان قاتارىڭ بار, ماسكەۋ نە تەڭىڭ. سوندا شىڭعىس الگى شىعىستانۋ كافەدراسىن مۇحتار اۋەزوۆ دەيتىن قازاق جازۋشىسىنىڭ باسقاراتىنىن ەستيدى عوي. ءتۇبى ءبىر تۋىس قوي, دەپ دامەتپەي مە, ەندى. قايتەدى. تۇراعىن ءبىلىپ الادى دا, شىقپاي ما ىزدەپ. ماسكەۋدىڭ كوكاياز قىسى. ءوزىمىز دە كورگەنبىز ونى, سوندا وقىعان كەزىمىزدە. دىردەك قاعاسىڭ. دىردەك قاعىپ شىڭعىس تا تابادى, اۋەزوۆتىڭ پاتەرىن. باستى قوڭىراۋدى. مۇحاڭ جالعىز ەكەن. كوڭىلسىز ەكەن. قايداعى كوڭىل؟ حان كەنە ماسەلەسىمەن قۋعىندالىپ جۇرسە. «كىمسىڭ؟ نە ءجۇرىس؟» دەدى كونەتوز پالتومەن كوكمۇز بولىپ دىردەكتەپ تۇرعان جىگىتكە. قىرعىزبىن, دەيدى. وسىندا وقىپ جاتىر ەدىم, دەيدى. مۇحاڭ بۋفەتتەن ءبىر شولمەك اراقتى الىپ, ايعىر ستاكانعا تولتىرا قۇيىپ «قانە, تارتىپ جىبەر» دەپ تەسىلمەي مە؟ جاس جىگىتتىڭ «ىشپەۋشى ەدىم» دەپ جاتۋعا جاعدايى جوق, ولەردەي جاۋراپ تۇرعانى جانە بار, وعان تيىن-تەبەن جاعىنان قول ۇشىن بەرەر دەگەن دامەسىن قوس... تارتتى دا جىبەردى. سو بويى وتىرعان ورنىندا ءتىل تارتپاي ۇيىقتاپ كەتكەن... ار جاعى بەلگىلى. ماڭگى رۋحاني باۋىرلاستىق. الىپ جۇرەكتەردىڭ ءبىر ىرعاقپەن سوعۋى. ۇزاعىنان سۇيىندىرگەن ۇلىلىق ۇيلەسىمى. ەكەۋىنىڭ بىرىندە وسى قاسيەتتەر بولماعاندا شە؟.. ءوزىمىزدىڭ جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ, ماعجان جۇماباەۆ سياقتى دۇلدىلدەرىمىز ءوزىمىزدىڭ قىزعانىشتىڭ قۇربانى. ءوزىمىزدىڭ قىزعانىشىمىز ءوزىمىزدىڭ قانشا سۇڭقارىمىز بەن تۇلپارىمىزدى ءولتىردى. از ەمەس. سودان ۇتتىق پا, بىردەڭە. سەندەرگە ساباق بولاتىن اڭگىمە, بۇل. ءبىرىنىڭ وزعانىنا ءبىرى قۋانعانداردىڭ عانا ادەبيەتى, ودان ءارى ىندەتىپ ايتقاندا بۇتىنەي ۇلتى وزادى. تالانتتى كوزدىڭ قاراشىعىندا ساقتاۋ كەرەك. حالىقتىڭ تاعدىر تالايىن تالانت قانا تامىرىنان تانىپ, اقيقاتىن تالانت قانا ايتىپ بەرە الادى. وسىسى ءۇشىن دە ول ۇلتتىڭ رۋحاني الەمىنىڭ ۇشار بيىگى. ەستىپ جاتىرمىسىڭ؟
– ويلانىپ جاتىرمىن.– شىن با-ەي؟– سەنبەيسىز بە؟– سەنگەن سوڭ كوسىلىپ وتىرعان جوقپىن با, جولىڭ بولعىر.– سويتسەڭىزشى, ءبىر ۋاق.– سويتسەڭىزشى... – شەراعاڭ تاماعىن قىرناپ الدى. – تاماعىمنىڭ گلاندىسىن الدىرىپ تاستاپ ەدىم انا جىلى, اياق استى جىبىرلاپ, جوتەلىپ تە قالام... ماسكەۋدىڭ ساياساتتاعى قۇيتىرقىلىعى ادەبيەتتە دە سان قۇبىلدى ەمەس پە, سو كەزدە. «سوۆەتسكي پيساتەل» دەيتىن وداقتىق ءمانى بار باسپادان قازاق جاقتان قازاق مويىنداماعان, ءتىپتى, كەيبىرىن قازاق بىلە قويمايتىن اۆتورلاردىڭ دا كىتابى شىعىپ جاتتى, سۇمدىق بولعاندا سونداعىلارى, مىنە, بۇلاردىڭ بار دەڭگەيى وسى, دەۋ. ءبىر, دەپ قوي. ەكىنشى زىمياندىقتارى, وزگە رەسپۋبليكالاردان كەلگەندەردى ماقتاپ-ماقتاپ ىشكىزىپ, شاپكەسىن تەرىس اينالدىرىپ جىبەرەتىندەرى. وزدەرىنەن شىعارمايدى, ءوز اقشاڭا ولەردەي ىشكىزەدى. تاكەن اعاڭدى, الىمقۇلوۆتى ايتامىن, ءسويتىپ سورلاتتى. وقۋعا بارعان ماقاتاەۆ ءۇش ايدان سوڭ با, قاشىپ كەلدى.
– شىڭعىس اعامىزدىڭ جەرلەۋىنە رەسەي جاقتان قالىڭ قالامگەر توبە كورسەتپەدى عوي.
– ايتماتوۆ شولوحوۆتان كەيىنگى الەمگە ەڭ كوپ اۋدارىلعان جازۋشى. ءبىر ۋىس قىرعىزدىڭ بالاسى قۇداي بەرگەن دارا دارىنىنىڭ ارقاسىندا باسا-كوكتەپ بارىنەن وزىپ تۇردى عوي. ۇنەمى ءبىرىنشى بولدى. ورىستىڭ اتاقتى ۆالەنتين راسپۋتين دەيتىن جازۋشىسىن بىلەمىسىڭ؟ سونىڭ سوعىستان قاشقاندى جازعان ءبىر عاجاپ شىعارماسى بولدى. امال نە, سوعىستان قاشقان ديزەرتير تۋرالى سوۆەت ادەبيەتىندە ءبىرىنشى بولىپ ايتماتوۆ جازىپ قويعان, «بەتپە بەتىندە». كسرو حالىقتارىنىڭ دەنىنە تۇسكەن ماڭگۇرت قۇبىلىستى دا العاش پايىمداپ, اتاقتى شىعارما جازعان شىڭعىس جارىقتىق. سوعان ىشتەرى كۇيەدى دە. كەز كەلگەن كەزدە تاعى ءبىرىنشى بولىپ كەتەتىن ادامنىڭ قازاسى سول كۇيىكتى باسار, بالكىم. قايدان بىلەيىن؟ قىزعانىش دەيتىن قىزىل يت كىمدى تالامادى. كورەالماۋشىلىق دەيتىن كوكتىرناق كىمنىڭ بەتىن دالا-دالا ەتپەدى. ۇعا الساڭدار. ءوزىڭ تۇگىلى, بوتەندىكىن دە قىزعانبا. جايىڭا ءجۇر. بارىڭا يە بول. سونى مىسە تۇت. تاۋبە دە. سويتەسىڭدەر مە؟.. جازىپ ءجۇرمىسىڭ, ءوزىڭ؟
– ءتيىپ-قاشىپ.– باس الماساڭ, قوي دەي مە, بىرەۋ؟– ايلىعىن الىپ جۇرگەن قىزمەت دەيتىن بار ەمەس پە؟– بىلەمىز. ءبىز دە ءبىراز پۇشپاعىن ۋقالاعانبىز, ونىڭ. وت بولىپ جاتاتىن سوناۋ ورتالىق كوميتەتتىڭ زامانىندا ءار سويلەم, نۇكتە, ۇتىردەن پالە ىزدەيتىن. سەزىك السا ءبىتتى كەل, قانە, اق ۇيگە, دەيدى. ەكى كۇننىڭ بىرىندە. شەتىنەن قىراعى قىزىل كوز. ءار ءارىپتىڭ استىنان, ءار سويلەمنىڭ استارىنان پالە ىزدەيدى. سەزىك. كۇدىك. و, قالاي؟ بۇ, قالاي؟.. دىگەرلەيدى. دىڭكەلەتەدى. تيتىقتايسىڭ. كورلىگىنە, نوقايلىعىنا. تۇگەل يىلمەسەڭ دە, امالسىز مايىساسىڭ. تولىق كەلىسپەسەڭ دە, تۇسىنگەن ىڭعاي تانىتاسىڭ. بىلەسىڭ بە, ونىڭ نە ەكەنىن؟ ديپلو... ماتيا! – شەراعاڭ كۇلدى. ك ۇلىپ الىپ: – سول اق ءۇيدىڭ ايعاي-ۇيعايىنىڭ استىندا ءجۇرىپ-اق, ۇكىمەتتىڭ شارۋاسىن دا, جەكە شىعارماشىلىعىمىزعا دا ۇلگەرگەنبىز. قازىر قۇداي جارىلقادى. جات تا جاز, تۇر دا جاز.
– نەنى, نەگە, قالاي, دەگەندى قايتەمىز, شەراعا؟
– قايتكەندە... ونى ءوزىڭ بىلەسىڭ. ءبارىن بىلسەم, باياعىدا پايعامبار بولىپ كەتپەيمىن بە؟ – شەراعاڭ اجىرايىپ قارادى. – وسى سەنىڭ نەڭدى وقىدىم؟
– قايدام.
– وقىدىم-ەي, تالايىن. رومانىڭدى. اڭگىمەلەرىڭدى. مۇلدە باسقاشا جازاسىڭ. شەشىمدەرىڭ كۇتپەگەن جەردەن شىعا كەلەدى. ادەبي سىن ماقالالارىڭ دا وزگەشە, مەنىڭ تۆورچەستۆوم جايلى دا جازعانىڭ بولەك. راحمەت! نۇر جاۋسىن! تارازدان قۇداي بىلەدى عوي, سەنەن باسقا ەشكىم تەلەفون شالمايدى ماعان, سوڭعى جىلدارى, ولارعا مەنىڭ كەرەگىم جوق پا, نەمەنە؟ۇندەمەدىم.
– حالىق ىزدەيدى. ال قالامداستار, قانداستارىڭ دا تىم-تىرىس. وسىعان ءۋاجىڭ بار ما؟
– ءوزىڭىزدىڭ شە؟اعامىز باسىن كوتەرىپ الدى.
– قايسىمىز قايسىمىزدان ءۋاج سۇراپ وتىرمىز, جولىڭ بولعىر؟
– اركىمنىڭ كىم بولماعى قالىبىنان, دەگەن مەنىڭ كەنەن اتام. قيلى-قيلىمىز عوي, شەراعا!
– ياپىر-اي, دەسەڭشى... زامان دا, ادام دا قيلى-قيلى. زامان ءىرى, ادامدار مايدا. ۇساق-تۇيەك. كىسىگە دە, وزگەسىنە دە ءتيىپ-قاشتى. كورىنبەسەڭ كوڭىلدەن ۇمىت, كورسە يەك قاعۋ. ءدال ءبىر ء«ا, سەن, ءالى ءتىرى ءجۇر مە ەڭ» دەيتىن يشارا. اقساقالعا دەيتىن اتا-بابادان قالعان «اسسالاۋماعالەيكۋمى» ادىرا قالعان. جامان. قۇداي اركىمنەن-اق بەتىن ءارى قىلسىن, ەگەر قيسايا كەتسەڭ, جابىلا «وي, باۋىرىمدايدى». تىرىڭدە سىيلاماعان سوڭ, ولگەندە وكىرگەنى – وتىرىك. نەگە سويتەدى؟
– مەن دە سول, ءوزىڭىز سياقتى پايعامبار ەمەسپىن عوي.
– وعان ءسوز قايسى. ايتسە دە, ادامسىڭ. ادام ادامنىڭ كەز كەلگەن ارەكەتىنىڭ سەبەبىن بىلمەسە, ءيا بىلگىسى كەلمەسە, نە بولعانى. اسىرەسە جازۋشىمىن دەگەندەر. جازۋشىمىن... ءوستىپ جۇرگەندەر ءورىپ جۇرگەن جوق پا, ءار جەردەن. شيماقتارى – جۋرناليستيكانىڭ ار جاق, بەر جاعى. توبەسىنە تۇرىكمەننىڭ بوركىنە ۇقساتىپ «رومان», «پوۆەست» دەگەندى قوقايتىپ قويادى. نە جانىنا زور كەلدى, سوندا. ولەڭدەرى ءومىردىڭ ورەسىنەن قالىپ قويعان ءوڭ وڭمەڭدەرى جانە كوپ. سۇمدىق قوي. ۇيات قايدا؟ – شەراعاڭ كۇرسىنىپ الىپ, ءبىراز باس شايقاپ وتىردى. – شىڭعىس زاڭعاردىڭ كوپ شىعارماسىن قازاقشالادىم عوي. ونىڭ كەز كەلگەنىندە كەز كەلگەن قۇبىلىستىڭ الەۋمەتتىك سەبەبىن قازىپ ىزدەپ, ءدال تاۋىپ, كوزىڭدى اشىپ, كوڭىلىڭدى وياتادى, اقىلىڭ اشىپ, ارىڭ ازاپ شەگەدى, تەبىرەنەسىڭ, تەڭسەلەسىڭ. تەلەگەي ەدى, جارىقتىق. تەكتىلەردىڭ تەرەڭى. جاڭاعى كەنەن اتاڭ ايتقان: «اركىمنىڭ كىم بولارى قالىبىنان»-نىڭ ورايى وسى جەردە كەلىپ تۇر, ءسىرا. ايتماتوۆتىڭ اناسى قاسيەتتى-اۋ. اكەسى دە وسىل ەمەس. وتىز جاسىندا وبكومنىڭ سەكرەتارى... ال مەديتسينا بالانىڭ الپىس پروتسەنتى انانىكى دەسەدى... جان بەسىكتە جاتاسىڭ, توعىز اي, توعىز كۇن. ودان ومىراۋىن, اق ءسۇتىن ەمەسىڭ... قالىبىڭا تارتپاي كور, قانە, – شەراعاڭ جاستىعىنا جانتايدى.
ش.ايتماتوۆتىڭ 50 جىلدىعى قارساڭىندا سول كەزدەگى «پيونەر» جۋرنالىنىڭ جاۋاپتى حاتشىسى اشىربەك كوپىشەۆ ەكەۋمىز بىشكەككە بارعانبىز. اشىربەككە باسىلىمنىڭ تاپسىرماسى – شىقاڭ تۋرالى ماتەريال ۇيىمداستىرۋ. سوندا ارحيۆتەن ايتماتوۆتىڭ اناسىن كورگەنىمىز ويىما ورالدى. ايتماتوۆ اناسىنا قاتتى ۇقسايدى ەكەن, اناسى عابدوللا توقايدىڭ ۇلتىنان ەكەن. ول كەزدە قازاق, قىرعىز زيالىلارى وقىعان, توقىعان, مادەنيەتى, ەستىلەردەن الدى عوي, ايەلدى. ولاردىڭ كۇيەۋلەرىنىڭ قايراتكەرلىگىنە ىقپالى زور بولعان. ءوزىمىزدىڭ ۇلى مۇقاڭ – مۇحتار اۋەزوۆتىڭ ەگەر ۆالەنتينا نيكولاەۆنا بولماسا, تاعدىرى قالاي-قالاي بولىپ كەتەرىن ءبىر قۇداي بىلەرىن بۇگىن ءبىلىپ ءجۇرمىز... شەراعاڭ سياقتى قاراحان تاۋداي قازاقتى تۋعان, جەتەلەپ ءجۇرىپ جەتكىزگەن ايشا انانىڭ دا جاراتىلىسى بولەك, ارينە.
– ۇيىقتايمىز با؟ – دەدى شەراعاڭ.
– سويتەلىك.
– شىڭعىس زاڭعاردىڭ رۋحى اكەسىنىڭ رۋحىمەن تابىستى عوي, بۇگىن. سويتەدى, دەسەدى, راس بولسا... – دەپ اعامىز كورپەسىن جامىلدى.
ەرتەڭگىسىن تارازعا بەت الدىق. قورداي – شۋ تراسساسىنان مەركەگە بۇرىلىپ, اسپارانىڭ جازىعىنا قاراي اعىزىپ كەلەمىز.
– قارا جولدىڭ مىنا جاعى – قىرعىز, – دەدى شەراعاڭ سول جاعىنا بەت بۇرىپ. – وڭ جاق وزىمىزدىكى.– كەزىندە حان ابىلاي ماناپتاردى ءارى قاراي ءتۇرىپ جىبەرگەن عوي.– ءسويتتى, ءا.– مەملەكەتتىكتىڭ ءوز سۇرانىمىنا قالاي قارايسىز؟– زاڭدىلىق دەپ, – شەراعاڭ ماعان بۇكىل دەنەسىمەن بۇرىلدى. – قايتەدى؟– ەلگە جەر كەرەك.– راس.– جەر يەلەنۋ – ەرلىكتىڭ ءىسى.– ءجون.– ەلى, جەرى, ەرلىگى بار حالىقتا عانا كىسىلىك بولادى, شەراعا.– جانى بار ءسوز, – دەدى شەراعاڭ.
– قازاعىمىزدا كىسىلىك مول عوي. كەشىرىمدى دە, كەڭبىز. كەنەسارىمىزدى قىرىق ءتورت جاسىندا قۇربان قىلعان قىرعىزدىڭ ايتماتوۆى دۇنيەدەن قايتقاندا وزىمىزگە ءوزىمىز قوناعاسى بەرىپ, ءبىر-بىرىمىزگە كوڭىل ايتىپ, ازا تۇتتىق. كىسىلىك پە!.. ءسىرا, سونىمىز ءۇشىن دە ايتماتوۆ قازاقتى وتە جاقسى كوردى, قۇرمەتتەپ, ماقتان تۇتىپ ءوتتى... ايتپاقشى, وسى سەنىڭ, – اعامىز كوزاينەگىنىڭ ۇستىنەن بەتىمە ءۇڭىلدى.
– قىرعىزعا ىلىك-شاتىستىعىڭ بار ما؟– قايتەدى؟– سۇرامايمىز با؟– قىرعىزعا جيەنشارمىن.– انە...– ول از دەسەڭىز, ناعاشى اپامنىڭ اناسى – ۇيعىردىڭ قىزى.قاراقانتاۋداي اعامىز قاباعىن كەردى.– مەن, شەراعا, قازاعىڭىزدىڭ انا اتا, مىنا اتاسىنا جاتا بەرمەيمىن. تۇركىمىن.– ءوي, ەرىم! – شەراعاڭ جارىلا ك ۇلىپ جىبەردى. مەن دە قوسىلدىم.– قالاي؟ –دەيمىن.
– سەنى قازاققا ورتاق نەسىپبەك دەيتىندەرى سول دە, ءبىراز اقىن-جازۋشىنىڭ. تۇركى ەكەنسىڭ... مەن ءۇشىن انا اتا, مىنا اتا بولعانىڭنان كەلىپ-كەتەر دانەڭە جوق دەيسىڭ, ءا. كەرەگى ناعىز ازامات, شىن جازۋشى, تۋما تالانت... ولارى جوقتى, الدىڭا كەلسە تىستەيسىڭ, ارتىڭنان كەلسە تەبەسىڭ... بەتىڭ بار, ءجۇزىڭ بار دەۋىڭ جوق... جاقسى. كەرەك. وڭاي تيمەيتىنى دە, راس. الىپ تا, شالىپ تا, قۇلاتسام دەگەندەر الىستا ەمەس, اينالاڭدا جۇرەدى. اللا ساقتاسىن, الىپ, شالىپتى اعايىن باستايدى, الدىمەن. جوق بولساڭ, ءبولىپ بەرە المايتىن, بار بولساڭ, كورە المايتىن, سول. باياعى ىشتارلىق. مەنەن وزباسىن دەۋ. وزعانعا قۋانباعان ەل ورنىندا ومالا بەرەدى, دەدىم. ونەر جۇرتقا, وسەر ۇلعا ونەگە بولۋعا ءتيىس ەسكەرتۋ وسى. ەستىپ وتىرسىڭ با؟
– سۇراماڭىز.– وۋ, نەنى؟– ءوستىپ ايتار ءۋاج بولسا, اتىڭنان اينالايىن دەمەيمىز بە, اعا بىتكەنگە.
– مەنىكى اقىل ەمەس, ءاي. ەل بولۋدىڭ بىزگە دەيىن دە, ءبىزدىڭ كەزىمىزدە دە ايتىلىپ كەلە جاتقان ەستى ارمانى, جان قالاۋى, – دەپ قويدى شەراعاڭ تاماعىن قىرناپ. – قارا انە, قانشا ماشينا ءبىزدى باسىپ وزىپ بارادى. ولگەن-تىرىلگەنگە قارامايدى. بىلايعى ومىردە ادام ءويتىپ وڭمەڭدەمەۋگە ءتيىس. ادام ءومىرى اۆتوماشينالاردىڭ جارىسى ەمەس, اقىلدىڭ, سابىر-ءتوزىمنىڭ, ەرىك-جىگەردىڭ, ار-ۇياتتىڭ, ابىروي مەن ازاماتتىقتىڭ باسەكەسى. قازاق وسىنى ويلاي ما؟ – اعامىزدىڭ داۋسى قاتتى شىعىپ كەتتى. – ويلاسا, ورتاق وتاننىڭ وت باسىندا ويدان-قىردان «ويباي, ونى قوي دا مەنى تىڭدا» دەپ ءبىر-بىرىنە نەگە, وپپوزيتسيا؟! بيلىك پە, كەرەگى ارقايسىسىنا؟! جوق, ءجۇزدىڭ ويىنى ما؟ ونداي بولسا, وسىلمايمىز با, ءبىر كۇنى! ويلاڭدار.از-كەم ۇنسىزدىكتەن كەيىن شەراعاڭ:
– عۇمىردىڭ ەڭ باعالى قازىناسى, ەڭ اۋىر جۇگى – وي, – دەدى. – بىرەۋدە قالىڭ, بىرەۋدە جۇقا, بىرەۋدە تاياز. وكىنىشتى. ءبىر كەم دۇنيە... ويلىلاردىڭ ومىردەن وزعانى وتاندىق, ءتىپتى ودان دا ءارى اسىپ كەتەتىن ۇلى تراگەديا. ايتماتوۆتىڭ قازاسى وسىنداي. ورتالىق ازيا ءۇشىن, اسىرەسە. ورتالىق ازيانىڭ ورتاق پەرزەنتى عوي ول, پايىمداعانعا. وسىم دۇرىس پا؟
– ايتارى جوق.
– تارازىڭنىڭ توبەسى دە كورىندى, انە. ەكى مىڭ جىلدان استام كىم كەلىپ, كىم كەتپەگەن تاراز. ءبارىن دە كورگەن, كونگەن, وسكەن-ونگەن كونەنىڭ كوزى.
– شىڭعىس ايتماتوۆ تا وقىعان تاراز, – دەدىم.
– سول زاڭعاردان ايىرىلىپ كەلەمىز ەندى, وعان, – دەپ شەراعاڭ ءبىر ىڭىلعا باستى. ءبىرتۇرلى ىڭىل: وپىنعان, وكىنگەن, ءومىر-ايلاعان... جۇيكەنى شىمىرلاتقان, تامىردى شىبىقتاي سولقىلداتقان, اقىل-ويدى شيراتقان, جان-دۇنيەنىڭ شىڭىراۋىنان شىرقىراپ شىققان شەر...
نەسىپبەك ءداۋتاي ۇلى