داڭعازالىق پەن داراقىلىق

بۇل ءبىزدىڭ دە كوپتەن بەرى كوكەيى­مىزدە جۇرگەن ءتۇيىندى تۇيتكىل ەدى. پرە­زيدەنت سول وي توعىسىن ءدوپ باسىپتى. «داڭعازالىق, ىسىراپشىلدىق. بىز­گە داڭعازالىقتى دوعارىپ, ىسىراپ­شىلدىقتان ارىلۋ قاجەت, دەيدى قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى. – وسى تۋ­رالى بۇرىنىراقتا, الەۋمەتتىك جە­لىدە پىكىرىمدى دە جازدىم». بۇدان ءارى ول ۇلى ابايدىڭ كۇللى ادام بالا­سىن قور قىلاتىن ءۇش نارسەنىڭ ءبىرى نا­داندىق ەكەنىن بىلدىرگەنىن ايتا كەلىپ, ونىڭ داڭعازالىققا دا نەگىز بولاتىنىن مەڭزەيدى. سول سەبەپتى دە مەملەكەت باسشىسى بۇدان ءارى: «بىزگە ناداندىقتان قۇتىلۋ قاجەت. تاۋەل­سىزدىك جىلدارىندا مەملەكەتتىك, ۇلت­تىق ۇستانىمعا ادال, ءبىلىمدى, وتكىر, وتان­­شىل جاستارىمىزدىڭ تۇتاس ءبىر بۋىنى قالىپتاستى. ءبىز سولارعا ارقا سۇيەيمىز. ولار اباي ايتقان بەس اسىل ىسكە بەرىك – تالاپشىل, ەڭبەكشىل, ويشىل, قاناعاتشىل, راقىمشىل بولسا – وندا ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ بولاشاعى جارقىن, جۇلدىزى جوعارى بولماق!» دەگەن ءتۇيىن تۇيەدى.

وسى رەتتە ۇلى اقىنىمىزدىڭ بەس قاشىق نارسە – «وسەك, وتىرىك, ماق­تانشاق, ەرىنشەك, بە­كەر مال شاش­پاقتان» قاشىق بولۋدى ۇندەيتىنى ەسكە تۇسەدى. بىزدىڭشە, جو­عارىدا اي­تى­لاتىن داڭعازالىق پەن ىسىراپ­شىلدىقتىڭ قاينار كوزى وسى ماق­تانشاقتىقتا جاتىر. كەيدە كوكەيگە وسى ءبىر شەكتەن شىققان دا­راقىلىق ءبىزدىڭ قانىمىزعا ءسىڭىپ كەتكەن جوق پا, دەگەن قاۋىپ تە كەلەدى. سەبەبى, بۇ­گىندە ءبىزدىڭ ماقتانبايتىن, اسىپ-تاسىمايتىن نارسەمىز كەم. نە بولسا سونى ماقتان كورىپ, سونى ورىنسىز جا­لاۋلاتا بەرگەندى مارتەبە سانايتىن سياق­تىمىز.

قازىر ەلىمىزدە وتە جاقسى ءسان-سال­تاناتتا تۇراتىن باي ادامدار مەن كۇندەرىن ازەر كورىپ جۇرگەن كەدەي كىسىلەردىڭ ارا-جىگى بارعان سا­يىن اجىراپ, كەڭەيىپ بارادى. بى­راق بىرەۋدەن قالعىسى كەلمەيتىن «نا­مىس­­شىل» قازاق كەي رەتتەردە ءوز شا­ماسىمەن ساناسپاي, وزگەلەردەن قال­ماۋعا ۇمتىلىپ باعادى. ءسويتىپ قارىزدانىپ-قاۋعالانىپ ءجۇرىپ, توي وتكىزەدى. مۇنداي فاكتىلەر كوپ. جۇرت وسى ءۇشىن بانكتەن جوعارى ۇستەمەمەن نەسيە الۋدان دا ءالى ارىلا الماي ءجۇر. تويلارىمىزدىڭ الدى مىڭعا دەيىن ادامدى قامتىسا, ەڭ از دەگەنىنىڭ ءوزى ەكى ءجۇز ادامنىڭ باسىن قوسادى. ءبىزدىڭ اعايىن وسىلايشا كۇللى الەمدە مۇنداي كول-كوسىر توي وتكىزۋ داۋرەنىنىڭ الدەقاشان ءوتىپ كەتكەنىن, مۇنىڭ ورنىنا شاعىن شەڭبەرگە جي­نالۋدى ۇردىسكە اينالدىرعانىن ۇعىنا الماي كەلەدى. راسىندا مۇنداي استا-توك تويلار جاھاننىڭ وركەنيەتتى ەلدەرىنىڭ باسىم كوپشىلىگىندە جوق. ءوزىمىز جولىمىز ءتۇسىپ تۇراتىن تۇر­كيادا, مىسالى, ەڭ ءبىر باقۋاتتى, ەلگە سىيلى دەگەن كىسىنىڭ ءوزىنىڭ توي سالتاناتىندا 60-70 ادامنان ارتىق قاۋىم جيىلمايدى. ەندەشە, ءبىزدىڭ دە وسىلايشا ەتەك-جەڭىمىزدى جيناقتايتىن, جان-جاعىمىزعا ءجىتى قارايتىن, ار­بىردەن سوڭ «كورپەمىزگە قاراي كو­سىلەتىن», وسى بوسقا شاشىلاتىن اق­شانى ءوزىمىزدىڭ, ءۇي بولىپ جاتقان بالا­لارىمىزدىڭ بولاشاعى ءۇشىن جۇمساۋدى مىندەتكە اينالدىراتىن ۋاقىتىمىز جەتتى.

قازىرگى قازاق تويلارىنداعى ىسىراپ پەن داڭعازالىقتىڭ, دارا­قىلىق پەن بەيباستاقتىڭ قانداي دا ءبىر جاق­سى نيەتپەن اقتاپ الۋعا كەلمەي­تىن نەبىر جويداسىز, كەلەڭسىز كورىنىس­تەرىن عالامتوردا ارا-تۇرا جاريالا­نىپ تۇراتىن بەينەجازبالاردان دا كورىپ ءجۇرمىز. بۇلارداعى پارىقسىز اسا­بالاردىڭ تويدى قىزىقتى وت­كىز­بەكشى بولىپ نەشە ءتۇرلى باس­سىز­دىقتارعا بارىپ جۇرگەندەرى قات­تى كۇيزەلتەدى. مۇنداي توي باس­قارۋ­شى­لارى ءوزىن دە, وزگە جۇرتتى دا ناعىز سايقىمازاققا اينالدىرىپ ءبىتتى. ولاردىڭ ايتقاندارىنا ەرىپ, اي­داعاندارىنا كونىپ, الدىندا قۇلشا جوڭكىلىپ جۇرگەن تويشىل قاۋىمعا دا تاڭقالماسقا ءاددىڭ جوق. توي­دىڭ تورىنە شىعىپ, تىلەك ايتۋ ءتار­تىبى دە جۇرتتى ابدەن جالىقتىردى. كەي­دە اسابالاردىڭ پارمەنىمەن سونداي ءسوز كەزەگىنە 40-50 ادامعا دەيىن ءبىر-اق شىعاتىن كەزدەر دە كەزدەسەدى. ولار­دىڭ جانە تۇگەلگە جۋىعى, ايتپەسە كەم دەگەندە ونشاقتىسى بىرىنەن ءبىرى اي­نىمايتىن جاتتاندى تىلەكتەرىنىڭ تيە­گىن اعىتىپ تۇرىپ الادى. بۇلاردان جاس جۇبايلاردىڭ الاتىن ونەگە, عي­براتى قانداي بولماق؟ بۇدان بولەك, بى­رىنەن ءبىرى اسىپ تۇسكىسى كەلەتىن قازاق بايلارىنىڭ ميلليونداعان تەڭگەنى بوستان بوسقا شاشىپ, ءماز-مايرام بولىپ جاتاتىنى  بىلايعى قاراپايىم حالىقتىڭ نازاسىن تۋعىزىپ, بۇل كۇندەردىڭ كۇنىندە نارازىلىق تول­قىنىنا ۇلا­سىپ كەتۋى ىقتيمال. وسى سەكىلدى توي­لار­دىڭ كوپشىلىگى ءبىزدىڭ ۇلتتىق قۇندى­لىقتارىمىزدى تارك ەتىپ, حالقىمىزعا ءتان بارلىق اسىل قاسيەتتەردى اياققا تاپتاۋدىڭ كورباق ۇلگىسىنە اينالىپ كەتتى. سوندىقتان دا بۇگىنگى توي­لار­دان ءمان-ماعىنا قاشىپ, ول قال­تا­لى­لاردىڭ ءوزارا جارىسىنىڭ اشىق الاڭىنا ۇقساپ بارادى.

ەندى مۇنىڭ بارىنە مەملەكەت تۇر­عىسىنان شەكتەۋ قويماسا بولمايدى. بۇعان دەيىن بۇقارالىق اقپارات قۇرال­دارى بەتتەرىندە تالاي رەت قوزعالىپ, جۇرت­تىڭ اشۋ-ىزاسىن تۋعىزا باستاعان بۇل تاقىرىپقا قاتىستى قاسىم-جو­مارت توقاەۆتىڭ سەنات توراعاسى كە­زىندە الەۋمەتتىك جەلى ارقىلى ايتقان ورىن­دى ويى دا ءبىزدىڭ جادىمىزدا. «ۇيلەنۋ جانە باسقا دا تويلارعا دەگەن كوزقاراسىمىزدى وزگەرتىپ, ولاردى جاڭا ۇلگىدە وتكىزۋ تۋرالى باق-تا ءجۇرىپ جاتقان پىكىرتالاستاردى قول­­دايمىن, – دەگەن ەدى ول سوندا. – كوز­بوياۋشىلىق, داڭعازالىق, ىسى­راپ­شىلدىققا بەلشەدەن باتپاي, باۋىرلاس وزبەك, تۇرىك, تۇرىكمەن xالىق­تارى سياقتى ۇلتتىق داستۇرگە قاراي ويىسۋ قاجەت». ال ايتىلىپ وتىرعان تۋىس­تاس حالىقتاردا شىنىندا دا توي ما­سەلەسى باياعىدان بەلگىلى ءبىر ءتارتىپ پەن جۇيەگە كەلتىرىلىپ قويىلعان.

مۇنى از دەسەڭىز, وتكەن جىلعى ءساۋىر ايىندا وزبەكستان پرەزيدەنتى شاۆ­كات ميرزيوەۆ اتقارۋشى بيلىك وكىلدەرىنىڭ استا-توك تويلاردا سايران سالۋلارىنا تىيىم سالىپ, ولارعا مۇنىڭ ورنىنا مۇقتاج ادامدارعا كومەك كورسەتۋدى ۇسىنعان بولاتىن. بۇدان ءارى ول ەلدەگى توي سالتىن قاتاڭ سىن­عا الىپ, ونى تەك ءتۇس مەزگىلىندە ءبىر ساعاتتىق ەتىپ قانا وتكىزۋ جانە قو­ناقتار سانىن 150 ادامنان اسىرماۋ جونىندە زاڭ قابىلداۋعا تاپسىرما بەرگەن ەدى. كۇنى كەشە, قىركۇيەكتىڭ 20-سى كۇنى وزبەكستان پارلامەنتى وسى ماسەلەنى ارنايى قارادى. سول كۇنى ولي ءماجىلىس سەناتىندا رەس­پۋبليكالىق ۇيلەنۋ تويلارىن, وتبا­سىلىق سالتاناتتاردى, جانازالار مەن استاردى وتكىزۋدى تارتىپكە كەلتىرۋ جو­نىندەگى كوميسسيانىڭ وتىرىسى ءوتتى. وندا توي مەن جانازا وتكىزۋدىڭ ەرەجەسى بەكىتىلدى. ول بويىنشا بۇدان بىلاي مۇنداي شارالارعا قاتىساتىن ادامدار سانى 200-دەن اسپايتىن بولدى. وسى شارالار داستارقانىنا قويىلاتىن پالاۋدان تەك 250 ادام عانا اۋىز تيەدى. ال ەكى توي قاتار وتكەن جاعدايدا توي­عا 250 قوناق قاتىستىرىلىپ, 300 ادام پالاۋعا تارتىلماق. ۇيلەنۋ توي­لارىندا جاستاردىڭ سەرۋەنى مەن ءجۇ­رىپ-تۇرۋلارى ءۇشىن بولىنەتىن كورتەجدە ۇشەۋدەن ارتىق جەڭىل كولىك بولۋىنا رۇقسات ەتىلمەيدى. سول سياقتى وتباسىلىق شارالارعا ەكى ورىنداۋ­شى نەمەسە مۋزىكالىق توپ قانا قاتىسا الادى. ولاردىڭ وزىمەن زاڭدى تۇردە كەلىسىمشارت جاسالۋعا ءتيىس. مۇنداي ەرەجە قازىر قىتايدا دا بار كورىنەدى. ونى ۇكىمەت ارنايى قاۋلى الۋ ارقىلى بەكىتكەنگە ۇقسايدى.

قازىر ماماندار ارادىك مۇنداي تالاپتاردىڭ بىزگە كەرەك ەكەنىن كو­تەرىپ ءجۇر. ءبىز دە مۇنى قولدايمىز. سە­بەبى, «اتتىعا ەرىپ جاياۋدىڭ تاڭى ايى­رىلىپتىنىڭ» ناقتى دەرەگىن ءاردايىم كورىپ جۇرگەن بىزگە ەلدەگى تەڭسىزدىك جاع­دايىن تۇزەتۋدىڭ وسىدان باسقا ءتيىمدى ءتاسىلى جوق ەكەنى ايان بولىپ وتىر. ءبىز تويلارعا بايلانىس­تى وسىنداي جالپىعا ورتاق ءبىر ەرەجە ورناتۋ ارقىلى عانا ۇل-قىزدارىن ەشكىمنەن كەم قىلعىلارى كەلمەيتىن قاراپايىم اتا-انالاردى بانكتەن ميلليونداپ نەسيە الىپ, قارىزعا كىرۋدەن ساقتاپ قالا الامىز. جالپى مۇنى بارلىق دەڭگەيدەگى مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەر, وزىمىزدەن باستاپ ەلگە ۇلگى كورسەتە ءبىلۋىمىز كەرەك.

وسى رەتتە وتكەن جىلى كوكتەمدە قازاق ۇلتتىق ادەت-عۇرىپ, سالت-ءداس­تۇر اكادەمياسى ۇسىنعان قازاقتىڭ تويى­نىڭ جاڭا فورماتىندا جالپى جۇرت­شىلىق قولدايتىن راتسيونالدى دانەك بار دەپ ەسەپتەيمىن. بۇل ستسەناري جو­باسىندا ەڭ الدىمەن بۇعان دەيىن كەمىندە 5-6 ساعاتقا سوزىلىپ كەلگەن توي­لاردىڭ ۋاقىتىن 1,5-2 ساعاتتىڭ كو­لەمىنە شاقتاۋ, ونى كرەاتيۆتى فۋر­شەت پىشىنىندە وتكىزۋ, جاسى ۇل­كەن كىسىلەر مەن قۇدالار جاعىنىڭ وكىل­دەرىن عانا ۇستەلدەرگە وتىرعىزۋ, تويدى شاقىرۋ بيلەتىندە كورسەتىلگەن ۋا­قىتتان ءبىر مينۋت تا كەشىكتىرمەي باس­تاۋ, بەتاشاردىڭ قىسقارتىلعان ۇل­گىسىن ورىنداۋ, ەڭ جاقىن دەگەن 5-6 ادامدى عانا تانىس­تىرۋ, تىلەكتىڭ ورنىنا جاس جۇبايلار مەن مەرەيتوي يەسى ساعات ءتىلى بويىنشا ءار ۇستەلگە اينالىپ كەلىپ ايالداپ, ءوزىنىڭ العىس سەزىمىن ءبىلدىرۋ سەكىلدى مەزەتتەر بار ەكەن. تويدا سونداي-اق ەشكىمگە ميكروفون بەرىلمەيدى, تويداعى قوناقتار وزدە­رىنىڭ ىزگى تىلەكتەرىن تىكەلەي ءبىل­دىرىپ, سىي-سيا­پاتتارىن ۇسىناتىن بو­لادى. ال اسا­بانىڭ قىزمەتى كەلگەن قوناق­تاردى تانىستىرۋدان اسپايدى. ارينە بۇل جوبا دا قاتىپ قالعان قاعيدا ەمەس. دەگەنمەن, اركىمگە ونى نەگىزگە الا وتىرىپ, ءوز ستسەناريىن جاساۋىنا بولاتىن سياقتى.

وسى اڭگىمەنىڭ ءبارى ءبىزدىڭ توي­لار­داعى ورىنسىز شىعىندار مەن ەشبىر اقتاپ الۋعا كەلمەيتىن ىسى­راپ­شىلدىقتان تۋىپ جاتىر. ىسى­راپقورلىقتى مۇسىلمانشىلىق تا قات­تى ايىپتايدى. يسلام قانداي دا ءبىر شاراعا جۇمسالاتىن ارتىق شى­عىندى «يسراف», ياعني ىسىراپ ساناپ, ونى ۇلكەن كۇنا قاتارىنا جاتقىزادى. ىسىراپتىڭ اقشا مەن مال-م ۇلىك شاشاتىن ماتەريالدىق ءتۇرى دە, ۋاقىتتى بوس ارەكەتتەرگە جوعال­تاتىن رۋحاني ءتۇرى دە بولادى. مۇنداي ىسى­راپ­كەر­شىلىككە جول بەرگەن ادام «مۋسريف» دەپ اتالادى. قاسيەتى قۇران ايات­تا­رى­نىڭ بىرىندە ءتىپتى ىسىراپ جاسايتىن جاندارعا «جىن-شايتاننىڭ جاراندارى» دەگەن دە باعا بەرىلەدى. ادەتتە قۇران بىزگە ءىشىپ-جەۋگە رۇق­سات بەرەدى دە, ونىڭ شامادان تىس دارەجەگە جەتۋىنە تىيىم سالادى. سون­دىقتان ءار نارسەنىڭ شەگى مەن ەسەبى بولۋى كەرەك ەكەنىن ەسكەرتەدى. قۇران كارىمدە: «ەگەر شۇكىرشىلىك ەتسەڭدەر, نىعمەتتەرىمدى ودان سايىن ارتتىرا تۇسەمىن» دەلىنگەن. تەگىندە, ىسىراپشىلدىق وسى نىعمەتتەردىڭ قادىرىن بىلمەۋدەن تۋىندايدى. قۇران بۇعان قوسا: «ىسىراپ ەتپە, ءسوزسىز ىسى­راپ ەتۋشىلەر شايتانعا باۋىر­ بولماق. ال شايتان, راببىسىنا تىم كۇپىرلىك ەتۋشى», دەپ, بۇل كۇ­پىر­­لىك نا­تي­جەسىنىڭ نەگە اپارىپ سوقتى­را­تىنىنان ساقتاندىرادى. تاعى ءبىر اياتتا: «ىسىراپ ەتپەڭدەر, كۇدىكسىز اللا ىسىراپ ەتۋشىلەردى جاقسى كورمەيدى» دەپ تىكەسىنەن ايتىلادى. مۇسىلمان بالاسى ءۇشىن بۇدان ارتىق ەسكەرتۋ بولماسا كەرەك.

ىسىراپقورلىق كەيدە جاقسى نيەت­­تەگى ىستەردى جۇزەگە اسىرۋ با­رى­سىندا جاسالۋى مۇمكىن. ءبىر جولى مۇ­حاممەد پايعامباردىڭ ساحابا­لارىنىڭ ءبىرى سۋدى كوپ توگىپ-شاشىپ جۋىنىپتى. مۇنى سەزىپ قالعان پاي­عامبار ەسكەرتۋ جاسايدى. بۇعان انا كىسى سۋدى كوپ جۇمساۋدا تۇرعان نە بار ەكەنىن ۇقپاعانىن ءبىلدىرىپ, تۇسىنبەگەن سىڭاي تانىتادى. سول كەزدە مۇحاممەد پايعامبار وعان: «داريا­نىڭ جاعاسىندا دارەت الساڭ دا, سۋدى ۇنەمدەۋىڭ كەرەك» دەپ جا­ۋاپ بەرەدى. مىنە, وسىنداي ۇقىپتىلىق پەن ۇنەمشىلدىك بىزگە ولشەم بولۋعا ءتيىس.

قازاق «توي – قازىنا» دەپ جاتادى. سوندىقتان ءبىزدىڭ اعايىن تىلەك ايتقاندا دا, «تويىڭ قازىنالى بولسىن» دەۋدى ۇمىتپايدى. بۇل سول تويعا تۇسەتىن سىباعانى مەڭزەۋ ەمەس. ونىڭ قازىنالى بولۋى توي يەلەرى مەن كەلگەن قوناقتارعا بەرەتىن تاربيەسىمەن, وي سالۋىمەن, ونەگەسىمەن, رۋحاني جاعىنان بايىتۋىمەن ولشەنەدى.

بىزدە قازىر نە كوپ, تويدىڭ ءتۇرى كوپ. بۇرىن ءبىر ءۇيدىڭ ىشىندە سول اۋلەت­كە قاتىسى بار ازىن-اۋلاق ايەلدەردىڭ قا­تىسۋىمەن وتەتىن كىش­كەنتاي نارەس­تەنى بەسىككە سالۋ, جاڭا قاز باسىپ جۇرە باس­تاعان ءسا­بيدىڭ تۇساۋىن كەسۋ سياقتى شاعىن شەڭبەردەگى شارالاردىڭ ءوزى ۇلان-اسىر توي تۇرىندە مەيرامحانالاردا وتەتىن بولىپ ءجۇر. وسىلايشا ءبىز اتا-بابامىزدان كەلە جاتقان ۇلتتىق ءداستۇردىڭ وزىنە سىنا قاعىپ جاتىرمىز. تاعى ءبىر نارسە, مۇنداي توي­لاردا بۇرىن ەلدە بولماعان, ال­­دە­كىمنىڭ الدەنە جاقتان نەمەسە كە­زەكتى فيلمنەن كورگەن سالت-داس­تۇر­لەرىن تىقپالاپ قوسىپ, ءبارىنىڭ شى­رايىن بۇزۋ كەڭ ەتەك الىپ بارادى. بىزدىڭشە, بۇلاردى قولعا الىپ, ءبىر رەتكە كەلتىرمەسە, قوعامدىق تاماق­تاندىرۋ ورىندارىندا وتۋگە بولاتىن ءداستۇرلى تويلاردىڭ ءتىزىمىن جا­ساماسقا بولمايتىن شىعار. ال مۇنداي تارتىپكە كونبەيتىن تويشىل­دارعا زاڭ تۇرعىسىنان اتقارىپ وتىر­عان مەملەكەتتىك قىزمەتىنەن بو­سا­تۋعا دەيىن باراتىن قاتاڭ جازا قول­دانىلاتىن بولۋلارى كەرەك.

قازاق بۇرىن تويدا ادامنىڭ كىسى­لىگى مەن كىشىلىگى تانىلادى دەپ ەسەپ­تەگەن. ءبىز ەندىگى جەردە توي سالتاناتىن شىن مانىندە قازىنالى ەتىپ, ونىڭ كىسىلىك پەن ادامگەرشىلىكتى, كىشىلىك پەن ابزالدىقتى تۋ ەتىپ, ناسيحاتتايتىن بەرەكەلى ورتاسى ەتۋ ءۇشىن كۇرەسۋىمىز كەرەك. ول بۇرىنعىسىنشا ونەگەلى سوزدەردىڭ, ءتالىمدى تاربيەنىڭ وزەكتى ورتاسىنا اينالۋى ءتيىس.

مۇرات باقتيار ۇلى,

سەناتور