قولباسشى

ءسات بەسىمباي ۇلى ۇكىمەت­تە­گى جوعارى لاۋازىمدى شەنەۋ­نىك­­تەردىڭ اراسىنداعى قۇزىرى اۋقىم­­دى ساياسي باسشى عانا ەمەس, سونداي-اق مەملەكەتتىڭ جانە ونىڭ حالقى الدىندا ەرەكشە جا­ۋاپ­كەرشىلىكتى جۇكتەيتىن ۇلت­تىق قاۋىپسىزدىك ورگاندارى, پرەزي­دەنت كۇزەتى قىزمەتى, رەس­پۋبليكالىق ۇلان, قارۋلى كۇ­شتەر سياقتى نەگىزگى كۇشتىك قۇ­رىلىمداردىڭ قولباسشىسى رە­تىن­دە ەلىمىزدىڭ دامۋىنا ۇلكەن ۇلەس قوسقان كورنەكتى مەملەكەتتىك قايراتكەر. تاۋەلسىز قازاق ەلىنىڭ قالىپتاسۋ جىلدارىندا بىرنەشە اسكەري ۆەدومستۆولاردى جاڭادان قۇرۋ ءۇشىن ونىڭ جارعىسىن, ەرەجەلەرىن, باسقا دا كوپتەگەن نورماتيۆتىك زاڭ اكتىلەرىن جاساۋ, كادر ماسەلەسىن شەشۋ سياق­تى اۋقىمدى جۇمىستاردى ءبىر جۇي­ەگە كەلتىرۋ وڭاي بولعان جوق. مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك ورگان­دا­رىنداعى قىزمەتىن بارلاۋشى بولىپ باستاعان گەنەرال-پولكوۆنيك ءسات بەسىمباي ۇلى توقپاقباەۆ مەملەكەتتىك دەڭ­گەي­دەگى وسىنداي ءىرى لاۋازىمداردى ابىرويمەن اتقاردى. كەڭەس وكىمەتى كەزى­نەن بەرگى تالاي اۋمالى-توك­پە­لى اۋىس­پالى زاماندا كىسىلىك كەل­بەتىن جوعالت­پاعان, ساياسي, ەكو­نو­مي­كالىق قيىن­دىقتار كەزىندە ءوزىنىڭ پوزيتسيا­سىن بەرىك ۇستانىپ, ارقاشان تىعىرىقتان شىعاتىن جول تاپقان, كوپتى كورگەن ەل اعاسى تۋرالى ايتاتىن اڭگىمە دە كوپ.

قاي قىزمەتتە جۇرسە دە ءوز مىندەتىن ادال, تياناقتى اتقارىپ, قان­داي دا ماڭىزدى تاپسىرمالاردى ءساتتى اياقتايتىن قاسيەت ءسات بەسىمباي ۇلىنا اكەسى ازان شاقىرىپ قويعان ەسىمىمەن بايلا­نىس­تى سياقتى. الماتىنىڭ تۇبىن­دەگى قارعالى دەگەن اۋىلدا بايا­عىدا ءسات ەسىمدى ابىرويلى, ەل­دىڭ العىسىنا بولەنگەن, قولى اشىق مىرزا بولىس بولعان ەكەن. جۇرت ونى «جالعىز اتتى بولىس» دەپ اتاعان. سەبەبى قورا­سىنا بىتكەن مالدى كەلگەن قوناقتارعا سو­يىپ, كەدەي-كەپ­شىكتەرگە تاراتىپ بەرەتىن كورى­نە­دى. تەك استىنداعى جالعىز اتى بەلدەۋدە بايلاۋلى تۇرادى ەكەن. قازاق ىرىمشىل ەمەس پە. «تۇركسىب» تەمىرجولىنىڭ العاش­قى قادالارىن قاققان بايىر­عى تەمىرجولشى بەسىمباي ءىى دۇنيە­جۇ­زىلىك سوعىس باستالعان جىلى دۇنيە­گە كەلگەن ۇلىنا وسى بولىس سياقتى ەلىنىڭ قامىن ويلايتىن ۇلكەن ازامات بولسىن دەپ ىرىم­داپ اتىن ءسات دەپ قويىپتى. سودان بولار ونىڭ ومىرىندەگى ءاربىر باس­تاماسى ءساتتى بولدى. مەكتەپتى بىتىرگەننەن كەيىن 1956 جىلى جاس جىگىت ەڭبەك جولىن الماتى وبلىسى ىلە اۋدانىنداعى «كومسومول» ۇجىمشارىندا جۇ­مىسشى بولىپ باستادى. ءبىر جىلدان كەيىن س.م.كيروۆ اتىن­داعى قازاق مەم­لە­كەتتىك ۋنيۆەر­سي­تەتىنىڭ زاڭ فاكۋلتەتىنە وقۋ­عا ءتۇسىپ, 1963 جىلى ءبىتىرىپ شىق­قان جاس زاڭ­گەر الماتى وبلىس­تىق پرو­كۋ­را­تۋراسىنىڭ تەر­گەۋ­شىسى بولىپ قىزمەتكە كى­رىستى. سول جىلدىڭ كۇزىندە كسرو مەملەكەتتىك قاۋىپ­سىزدىك كو­مي­تەتى ورگاندارىنا قىز­مەتكە شاقى­رى­لىپ, مينسك قالا­سىن­داعى ارنايى مەكتەپكە وقۋعا جىبەرىلدى.

وقۋدى ءبىتىرىپ ەلگە قايتقان جاس لەيتەنانتتى مقك-دە جاڭا­دان اشىلعان بارلاۋ بولىمىنە شاقىردى. سول كەزدەگى بارلاۋ ءبولىمىنىڭ باسشىسى ابدىعالي باي­عاريننىڭ ۇسىنىسىمەن ماس­كەۋ­دەگى بارلاۋ مەكتەبىنە وقۋعا كان­ديدات رەتىندە اتتاندى. ماس­كەۋ­دە ءبىلىم دەڭگەيى, وجەتتىگى, توزىم­دىلىگى, تاپقىرلىعى, ەستە ساقتاۋ قابىلەتى, پسيحولوگيالىق دايىن­دىعى, قيىن-قىستاۋ كەز­دەردە جول تابۋ, بارلاۋ جۇ­مىس­تارىنا جارامدىلىعى سياق­تى كانديداتتاردىڭ ءارتۇرلى قا­سيەت­تە­رىن انىقتايتىن جان-جاقتى سىناق­تاردان سۇرىنبەي ءوتىپ, ماس­كەۋ­دەگى بارلاۋشىلار دايىندايتىن مەكتەپكە قابىلداندى. سو­نىمەن قاتار سىرتقى ىستەر مي­نيسترلىگى جانىنداعى جوعارى ديپلوماتيالىق مەكتەبىن ءبىتىرىپ, ءۇش جىلدىڭ ىشىندە قىتاي جانە اعىلشىن تىلدەرىن جەتىك مەڭ­گەردى, ءىى-ءشى حاتشى دەگەن ديپ­لو­ماتيالىق دارەجەگە يە بولدى. ۇزاق جىلدار سىرتقى بارلاۋ جەلىسى بويىنشا جەدەل جۇ­مىستاردا بولدى. ءوز ىسىنە تىڭ­عى­لىقتىلىعى, پراكتيكالىق جۇ­مىس­تاردا جيناقتاعان تاجىريبەسى, ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتى ءسات توقپاقباەۆتىڭ قىزمەتتىك باس­پالداقتارمەن جوعارى ورلە­ۋىنە, قازاقستاننىڭ كۇش قۇرى­لىمدارىنداعى ماڭىزدى لاۋا­زىمدارعا جول اشتى.

ءسات توقپاقباەۆ 1986-1993 جىل­داردا – الماتى وبلىسى بو­يىنشا قازاق كسر مقك باس­قار­ماسىنىڭ باستىعى, رەسپۋبليكا مقك ورتالىق اپپاراتىندا باس­قارما باستىعى قىزمەتتەرىن اتقار­دى. 1993 جىلى ءسات توق­پاق­باەۆ ۇقك توراعاسىنىڭ ءبى­رىن­شى ورىنباسارى, ودان كەيىن قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزي­دەن­تىنىڭ جارلىعىمەن ۇقك توراعاسى بولىپ تاعايىندالدى. بۇل تاۋەلسىزدىگىن ەندى العان جاس مەملەكەتىمىزدىڭ قالىپتاسۋ كەزە­ڭى­نىڭ باسى بولاتىن. ەڭ باستىسى, كادر تاپشىلىعى قاتتى سەزىلدى. كوپتەگەن قىزمەتكەرلەر وزدەرىنىڭ تاريحي وتاندارىنا قايتتى. ءوزى­مىز­­دىڭ ماماندار بولسا ءالى دە قالىپقا ءتۇسىپ ىسىلا قويماعان, تاجى­ريبەسى جوق. وسىعان بايلا­نىس­تى ءسات بەسىمباي ۇلىنىڭ ارنا­يى قىزمەتتىڭ جوعارى وقۋ ورنىن اشۋ تۋرالى ۇسىنىسىن جوعارى جاق قولداپ, الماتىدا مقك قىزمەتكەرلەرىن دايىندايتىن اكادەميا اشىلدى. الايدا, مۇندا دا كوپتەگەن قيىندىقتار الدان شىقتى, بۇرىننان قا­لىپ­تاسقان وقۋ بازاسى, وقى­تۋ­شى-پروفەسسورلار قۇرامى بول­ما­عاندىقتان بارلىعىن نولدەن باس­تاۋ كەرەك بولدى. دەگەنمەن, ءسات بەسىمباي ۇلىنىڭ تىكەلەي ارالاسۋىمەن بارلىعى بىرتىندەپ ورنىنا كەلدى. بۇگىندە بۇل اكادەميا ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ بەلدى وقۋ ورداسىنا اينالعان. سونىمەن قاتار رەسەيدەگى ارىپ­تەس­تەرىمەن جاقسى قارىم-قاتىناس ورناتۋىنىڭ ارقاسىندا بارلاۋشىلاردى ماسكەۋ تەگىن وقىتاتىن بولىپ كەلىستى. وسى جىلداردا ءسات توقپاقباەۆ كوپ ەلدەر ءالى دە جاقسى بىلە بەرمەيتىن, الەمدىك كارتادان ەندى عانا ويىپ ورىن العان قا­زاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ دەر­بەس قاۋىپسىزدىك قىزمەتىن تانىستىرۋ ماقساتىندا رەسەيدەن باس­قا اقش, قىتاي, گەرمانيا ەل­دەرىندە رەسمي ساپارلارمەن بو­لىپ, كوپتەگەن ماسەلەلەردىڭ باسىن اشىپ الدى, ەكى جاققا دا ءتيىمدى ورتاق كەلىسىمدەر جاسادى.

ءسات توقپاقباەۆ 1995 جىلدىڭ قاراشا ايىنان 1997 جىلدىڭ ناۋرىزىنا دەيىن – قر پرەزيدەنتى كۇزەت قىزمەتىنىڭ باستىعى – قر رەسپۋبليكالىق گۆاردياسىنىڭ قولباسشىسى مىندەتىن اتقارۋشى بولىپ ەكى بىردەي باسشىلىق لا­ۋازىمدى بىرگە الىپ ءجۇردى. ەكەۋى دە جاڭادان قۇرىلعان ۆەدومستۆو بولعاندىقتان سۇرلەنگەن سوقپاقپەن ەمەس, تىڭعا تۇرەن سالىپ جاڭا جولمەن ءجۇرۋ كەرەك بولدى. ءسات بەسىمباي ۇلى ەكى جاۋاپتى سالانىڭ اتقاراتىن قىز­مە­تىن, باعىتتارىن ايقىنداپ, قا­لىپ­تاس­تى­رىپ كەتتى.

«بۇل تابانداتقان ەكى جىلداي ۋاقىت ەدى. ەكى جىل وزىمە دە ۇلكەن مەكتەپ بولدى. ولاي دەيتىن سەبەبىم – تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ ءوز الدىنا مەملەكەت بولعانىنا كوپ ۋاقىت بولا قويعان جوق. قيىن­شى­لىق شاش ەتەكتەن. با­سى­­نا تارتساڭ اياعىنا, اياعىنا تارت­ساڭ باسىنا جەتپەي جاتقان تاپ­شىلىق دۇنيە. گۆارديا قول­باسشىسى كەزىندە ۇلاندى جا­ساق­تاۋ­مەن قاتار پرەزيدەنت كۇزەتى قىزمەتىندە دە بىرقاتار يگى باس­تامالاردى باستاپ كەتكەن ەدىك. پرەزيدەنت ىسساپارعا شىعاتىن كەزدە ول كىسىنىڭ باراتىن جەرى, كىممەن جولىعاتىنى, كەلىسسوز قانشا ۋاقىتقا سوزىلاتىنى, قاي جەردە, قاشان وتكىزىلەتىنى تۋرالى مالىمەتتەر جيناپ ەلباسىنىڭ الدىنا قويۋ ءبىزدىڭ مىندەتىمىز بولدى. ساپارعا بارۋ, قايتۋ قاۋىپ­سىزدىگىن قاداعالاۋ ءىسى دە نە­گىزگى مىندەتىمىزگە كىردى. ەڭ اۋە­لى پرەزيدەنت كۇزەتى تۋرالى جارعىنى جازىپ, ەرەجەنى بەكى­تۋ كەرەك بولدى. كۇزەتكە الى­­ناتىن تۇلعالاردىڭ جاقىن ماڭا­يىن­داعىلاردى دا مۇقيات تەك­­سەرۋ كەرەكتىگى تۇڭعىش رەت وسى جارعىعا ەنگىزىلدى. وسى قۇ­جات­­تى ەكى ءتۇن وتىرىپ ءوزىم جازىپ شىقتىم. مەملەكەتتىك تىلگە اۋدارت­تىم. وسى قۇجاتتار تۋرالى بىلىگى مول كىسىلەردەن اقىل سۇراپ تاعى ءبىراز جەرىن تۇزەتىپ تالقىعا سال­دىم. اقىرى پرەزيدەنتتىڭ كۇزەت قىزمەتىنىڭ جۇمىسى ءبىر جۇيە­گە ءتۇسىپ, كادۋىلگىدەي باسى بار, اياعى بار تارتىپكە باعىناتىن ۇل­كەن ۇيىمعا اينالدى», دەپ جازادى ءوزىنىڭ ەستەلىگىندە.

وسىنداي ماڭىزدى, جاۋاپ­كەر­شىلىگى مول ەكى ۆەدومستۆونى قۇرىپ, اياعىنا تۇرعىزعان الپىس جاستاعى گەنە­رال ەندى وتستاۆكاعا شىعۋدى جوس­پارلاپ جۇرگەن. الايدا, ەلبا­سى بىلىكتى باسشىنىڭ مول تا­جى­ري­­بەسىن ءالى دە پايدالانۋ كەرەك دەپ ۇيعارىپ, 1999 جىلدىڭ قا­زان ايىنداعى جارلىعىمەن ءسات توقپاق­باەۆتى قازاقستان قور­­عانىس ءمينيسترى قىزمەتىنە تا­عاي­ىن­دادى. قورعانىس سالاسىندا ونى ەشكىم قول شاپالاقتاپ, قۇشاعىن اشىپ قارسى العان جوق. تاعى دا بارلىعىن باسىنان باس­تاپ, تۇرالاعان سالانى كوتەرۋ كەرەك بولدى. بۇل كەزدە ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسى, تۇرمىس-جاعدايى, ءال-اۋحاتى ناشار, كەي­بىر وڭىرلەردە ەلەكتر جارىعى, ءتىپتى ازىق-ت ۇلىك تاپشىلىعى قات­تى سەزىلەتىن. قورعانىس سالا­سى­نا بارعان باس قولباسشى وسىن­­داي جاعدايعا تاپ بولدى. قاراجاتتىڭ جوقتىعىنان, باس­قاسىن بىلاي قويعاندا, ءمينيس­تر­دىڭ كابينەتىندەگى ءۇش تەلەفون دا جۇمىس ىستەمەيدى ەكەن. اسكەردەگى جەكە قۇرامنىڭ 29,7 پايىزى تەرى اۋرۋىنا شالدىققان, ويتكەنى جۋىناتىن, قاجەتتى گيگيە­­­نالىق زاتتار, دەزينفەكتسيا جا­سايتىن مەديكامەنتتەر جوق. اس­كەر­دىڭ ۇشتەن ءبىر بولىگى ساپتان شىققان. اسكەريلەردىڭ جالاقى الماعانىنا ەكى-ءۇش اي بولعان, زەينەتكەرلەر زەينەتاقىلارىن ۇمىتۋعا اينالعان. جاۋاپ – قارا­جات جوق. ونىڭ الدىندا ميني­ستر بولعان قاسىموۆتان كەزىندە قاتتى قاۋسىراپ قالعان قارۋلى كۇشتەردى قالپىنا كەل­تى­رۋ ءۇشىن ءسات توقپاقباەۆتىڭ قانشاما كۇش-جىگەر جۇمساعانىن كوپشىلىك بىلە بەرمەيدى. ول الدىمەن ساراپشىلار توبىن قۇرىپ مينيسترلىكتەگى قارجىلاندىرۋ مولشەرى قانداي, نەگە مۇقتاج ەكەنىن ءبىلۋدى تاپسىردى, سودان كەيىن اقشانىڭ قايدا كەتىپ جاتقانىن, قانداي مۇقتاجدىققا جۇمسالىپ جاتقانىن تەكسەرتكىزدى. ناتيجەسىندە وسىنداي قاتەرلى ولقىلىقتارعا ەشقانداي شارا قولدانباي جايباراقات جۇر­گەن ورىنباسارلاردان باستاپ بىر­قاتار جوعارى لاۋازىمداعى ساردارلار قىزمەتتەن الىندى.

سول جىلى قاراشادا وتكەن قاۋىپسىزدىك كەڭەسىندە قارۋلى كۇش­تەردى رەفورمالاۋ ماسەلەسى قارالدى. ءبىراز گارنيزونداردى ارالاپ جاعدايلارىمەن تانىسقان قورعانىس ءمينيسترى ەلباسى وتكى­زەتىن وسى وتىرىسقا ىشكى جاع­داي­دى جاقسى بىلەتىن ءۇش كاسىبي گەنەرالدى وزىمەن بىرگە الىپ باردى. «بۇلار شىندىقتان حاباردار, قيىن احۋالدى جەتە تۇسىنەتىن گەنە­رالدار. ماسەلەن, اۋە كۇش­تەرىنىڭ 98 پايىزى جۇمىس ىستە­مەي­دى. جاياۋ اسكەرلەر ەكى جىلعا شاقىرىلادى, ءبىر رەت تە مىلتىق اتپايدى, كيىمدەرى دە جاڭا ەمەس, ايتەۋىر تاماق ىشەدى. تانكتەردىڭ بارلىعى توقتاپ تۇر. ارتيللەريا دا سونداي جاعدايدا. ءاربىر سالا 98-99 پايىزعا جۇمىس ىستەمەيدى. جالاقى مۇلدە تومەن. وسىعان سۇيەنىپ قازاقستاندا قارۋلى كۇشتەر مۇلدە جوق دەپ ايتامىن» دەپ ءمان-جايدى تولىقتاي جايىپ سالدى. وسىدان باستاپ قازاقستان اسكەريلەرىنىڭ جالا­قى­سى ءوستى. تمد ەلدەرىندەگى ەڭ جوعارى جالاقىعا جەتتى. سار­دار­لار جاڭا پاتەر الا باستادى. ءسات توقپاقباەۆ قورعانىس مينيسترلىگىن باسقارعان جىلدارى اسكەري دوكترينا قابىلدانىپ, كوپ ماسەلەلەر وڭ شەشىلدى.

قۇرىشتان قۇيىلعان قان­جار­دىڭ ءجۇزى قايتپايدى. جاستايىنان تە­مىر­دەي تارتىپكە ۇيرەنگەن, ادام­دىق پەن ادالدىقتى تۋ ەتىپ ۇس­تاعان ءسات بەسىمباي ۇلى جاسى جەت­پىستەن اسقانشا اتتان تۇسكەن جوق. 2001 جىلدىڭ جەلتوقسان ايى­نان قر پرەزيدەنتىنىڭ كەڭەسشىسى – سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس جانە قر مەملەكەتتىك قىز­مەت­كەرلەرىنىڭ قىزمەتى جونىندەگى كوميسسيانىڭ توراعاسى – قر پرەزيدەتى جانىنداعى ازاماتتىق ماسەلەلەرى جونىندەگى كوميسسيا­نىن توراعاسى, 2002 جىلى – «ەۋرو-ازيا ەير ينتەرنەشنل» ااق حالىقارالىق ەۋرازيالىق اۋە كومپانياسى ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ توراعاسى قىزمەتتەرىن اتقاردى. 2007-2011 جىلدارى – پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ 4-ءشى شاقىرىلىم دەپۋتاتى, حالىقارالىق ىستەر, قورعانىس جانە قاۋىپسىزدىك كومي­تە­تىنىڭ مۇشەسى بولدى. ءسات توقپاقباەۆ كۇشتىك قۇرىلىمدار سالا­­سىنداعى ەرەن ەڭبەگى ءۇشىن «داڭق», «بارىس» وردەندەرىمەن, 14 مەدالمەن ماراپاتتالعان. «وتان قورعاۋشى» نوميناتسياسى بويىنشا 2000 جانە 2001 جىلدارى «جىل ادامى» (التىن ادام) اتاعىنا يە بولدى.

ەلىنە قالتقىسىز قىزمەت ەتىپ, بىرنەشە ۆەدومستۆولاردى باسقارعان, قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتىنىڭ ۇزەڭگىلەس سەرىگى بولعان اڭىز ادام تۋرالى جازاتىن دۇنيەلەر وتە كوپ. ءسات توقپاقباەۆتىڭ قازاق ەلىنە سى­ڭىر­گەن ەڭبەگى, ارتىنا قال­دىر­عان ىزدەرى, يگى ىستەرى كەيىنگى ۇرپاققا ۇلگى-ونەگە بولىپ قالا بەرەدى. ءبىز, ءسات بەسىم­باي­ ۇلى­نىڭ قاراماعىندا قىزمەت ەتكەن ارىپتەستەرى, ودان ساباق العان كەيىنگى بۋىن ونى بىلىكتى باسشى, تالىمگەر ۇستاز, جانى جايساڭ اعا رەتىندە قۇرمەت تۇتىپ, بارلىق جاعىنان وعان ۇقساۋعا تىرىسامىز.

ءادىل شاياحمەتوۆ,

ورتالىق ازيا وڭىرلىك اقپاراتتىق ۇيلەستىرۋ ورتالىعى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى,

گەنەرال-لەيتەنانت