ادامزاتتىڭ الىپ اقىنى

جۋىردا ۇلتتىق اكادەميالىق كىتاپ­حانادا نەمىستىڭ ۇلى اقىنى, ويشىل, دراماتۋرگ, پروزايك, فيلوسوف ي.ۆ.گيوتەنىڭ تۋعانىنا 270 جىل تولۋىنا وراي «ادامزاتتىڭ الىپ اقىنى» اتتى پوەتيكالىق كەش ءوتتى.

جازۋشى بايانعالي ءالىمجانوۆ مودەرا­تورلىق ەتكەن جيىن بارىسىندا تورەگەلدى تۇياقبايدىڭ اۋدارماسىمەن جارىق كورگەن گيوتەنىڭ «باتىس-شىعىس جيناعى» اتتى نەمىس, قازاق تىلدەرىندەگى كىتابىنىڭ تۇساۋكەسەرى ءوتىپ, «گيوتە – 270 جاستا» تاقىرىبىندا كىتاپ كورمەسى ۇيىمداستىرىلدى.

ادەبي كەشكە قاتىسقان مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى مىرزاتاي جولداسبەكوۆ: «الەمدەگى ۇلى ادامداردىڭ ءبارى ءوزىنىڭ شىققان تەگىنە عانا بايلانىستى ەمەس, جالپى ادامزاتقا ورتاق تۇلعالار. گيوتە ولەڭى ابايدىڭ جانىن تەبىرەنتتى, كۇيگە بولەدى. ەگەر ودان اسەر الماسا, اباي «قاراڭعى تۇندە تاۋ قالعىپتى» مولدىرەتىپ اۋدارماس ەدى. قازاق ساحاراسىنىڭ ءبىر تۇكپىرىندە جاتىپ, دۇنيەنىڭ اسىل-مارجانىن جيناعان اباي ارقىلى ءبىز گيوتەنى تانىدىق», دەپ ويىن ورتاعا سالدى.

قازاق پەن نەمىس حالىقتارىنىڭ جاقىن­دىعىنا توقتالعان قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى جانسەيىت تۇيمەباەۆ: «قازاق جەرىندە گيوتەگە دەگەن قىزىعۋشىلىق ءبىر جارىم عاسىر بۇرىن باستالعان. ءالى دە جالعاسۋدا. ونىڭ ەڭبەكتەرى ۇلى اباي­دىڭ, شاكارىمنىڭ, ءماشھۇر ءجۇسىپتىڭ, ت.قۇرمانوۆتىڭ, ت.ب. قازاق اقىندارىنىڭ اۋدارمالارى ارقاسىندا بۇقارا حالىققا جەتتى. نەمىستىڭ ۇلى پەرزەنتىنىڭ تويى حاكىم ابايدىڭ 175 جىلدىعىنىڭ قارسا­ڭىندا اتاپ ءوتىلۋى زور سيمۆوليكالىق مانگە يە. گەرولد بەلگەردىڭ سوزىمەن اياقتاسام, « ۇلى ادامداردىڭ, ونىڭ ىشىندە ءار حالىقتىڭ دانا اقىندارىنىڭ اراسىندا رۋحاني جاقىندىقتىڭ, رۋحاني تاتۋلاستىقتىڭ, ءتىپتى تۋىسقاندىقتىڭ بارى انىق بولسا سول جاقىندىق, سول تۋىستىق گيوتە مەن اباي شىعارماسىندا ايرىقشا بىلىنەدى», دەدى.

ءوز كەزەگىندە قوعام قايراتكەرى, پار­لامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى البەرت راۋ ءسوز الىپ, قازاق پەن نەمىس حالقىنىڭ اراسىنداعى بەيبىت تىرشىلىككە جانە قوس ۇلتتىڭ ۇلى اقىندارىنىڭ مەرەيتويى ارقا تورىندە تويلانىپ جاتقانىنا ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى.

ال اكادەميك ءادىل احمەتوۆ: «دۇنيە ءجۇزىنىڭ جۇزگە تارتا مەملەكەتىندە گيوتەنىڭ 150-گە جۋىق ينستيتۋتى بار. ءبىزدىڭ ەلدە دە ءۇش-تورتەۋى بولۋى كەرەك. ال كون­فۋ­تسيدىكى 300-دەن اسىپ جىعىلادى. «ادام­­زاتتىڭ ءبارىن ءسۇي» دەگەن ۇلى اباي­دىڭ بىردە-ءبىر ينستيتۋتى جوق. ابايدى جەر جۇزىنە جايماي-اق قويايىق. تۇركى تىلدەس مەملەكەتتەردىڭ ىشىندە ءبىر-ءبىر ينس­تيتۋتتىڭ فيليالدارىن اشۋعا بولادى عوي», دەپ بيلىك وكىلدەرىنە كوكەيدەگى ۇسىنىسىن جەتكىزدى.

يلمەناۋعا تاياۋ جەردەگى كيكەلحان تاۋىنىڭ توبەسىندەگى اعاش ءۇيدىڭ قابىرعاسىنا 1780 جىلدىڭ قىركۇيەك ايىنىڭ 6-نان 7-نە قاراعان ءتۇنى گيوتە قارىنداشپەن جازعان «جيھانكەزدىڭ تۇنگى جىرى» («Wanderers Nachtlied») مىنە, 240 جىل بويى سان تىلگە اۋدارىلىپ, ءتۇرلى تاعدىرلاردىڭ جانسارايىنا اسەر ەتىپ كەلەدى. م.يۋ.لەرمونتوۆتىڭ جان دۇنيەسىن باۋراپ العانى, كەيىننەن ۆ.گ.بەلينسكي جازعانداي «سىنىن كەتىرمەي» ورىس تىلىندە سويلەتۋى ەكى قۇرلىقتاعى اقىنداردىڭ رۋحاني ۇندەستىگىن كورسەتتى. جارتى عاسىردان سوڭ قالىڭ ساحارانىڭ توسىنە اباي اۋدارماسىمەن «قاراڭعى تۇندە تاۋ قالعىتىپ» كەلگەن سەگىز جول ولەڭنەن جان تەربەتەر كۇيدى سەزەسىڭ. اۋەزىنە ەلتيسىڭ. سوندا بارىپ ءۇش حالىقتى ۇندەستىرگەن جاراسىمدىلىقتىڭ ەڭ بيىك دارەجەسىندەگى ۇيلەسىمگە ەرىكسىز باس يەسىڭ. «ادامزاتتىڭ الىپ اقىنى» دەيتىنىمىز دە وسىدان بولسا كەرەك.