ەجەلدەن مالساق حالقىمىز ءتورت ت ۇلىكتىڭ ونىمدەرىن كادەگە جاراتىپ, تۇرمىس-تىرشىلىگىندە كەڭىنەن پايدالانا بىلگەن. وكىنىشكە قاراي, بۇگىنگى تاڭدا تەرى مەن ءجۇن سياقتى شيكىزاتتىڭ قادىرى كەتىپ, قوتاندا شىرۋگە اينالدى. قازىر اۋىلداردا تەرى تۇزداپ, وڭدەۋگە وتكىزەتىن ەر-ازامات, ءجۇن ءتۇتىپ, ءجىپ يىرەتىن ايەل جوقتىڭ قاسى. ولاردىڭ ماڭدايتەردىڭ تابىسىنان قاعىلۋىنىڭ سەبەبى كوپ. كەيبىرىنە توقتالىپ كورەيىك.
ەلىمىزدە ءجۇن جانە تەرى وڭدەۋ ءوندىرىسىن ونەركاسىپتىك, كاسىپتىك نەگىزدە دامىتۋ توقىراپ تۇر دەسە دە بولادى. تەك دەلدالدار عانا جەكەلەگەن ادامدار مەن شارۋا قوجالىقتارىنان مالدىڭ ونىمدەرىن ارزانعا ساتىپ الىپ, نەگىزىنەن قىتاي ەلىنە ساۋدالاپ ءجۇر. وسىلايشا ەل تۇرعىندارىنىڭ ەسىل ەڭبەگىنىڭ پايداسىن وزگەلەر كورۋدە. وسىدان-اق قولداعىنى قۇنتتاي الماي, باردى ۇقساتا الماي وتىرعانىمىز انىق كورىنەدى.
سوڭعى جىلدارى بۇل ماسەلەگە ەپتەپ بولسا دا ۇكىمەت پەن ءتيىستى ۆەدومستۆولاردىڭ نازار بۇرۋى ۇمىتتەندىرەدى. پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى ۆلاديسلاۆ كوسارەۆ ەلدەگى شيكىزات وندىرىسىندەگى كەيبىر كەمشىلىكتەردى اتاپ, بىرقاتار دەرەكتەر كەلتىرگەن ەدى. ول تىلگە تيەك ەتكەن مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك, مىنانداي كەلەڭسىز كارتينا كوز الدىمىزعا ەلەستەيدى. 2017 جىلى جينالعان ماقتانىڭ 89 پايىزى (60 مىڭ توننا) ەكسپورتقا شىعارىلىپ, ءجۇننىڭ ۇشتەن ءبىر بولىگى عانا ەلدە قالعان. سول جىلى 2 ميلليون 846 مىڭ باس ءىرى قارا مال سويىلىپتى. ال وتاندىق زاۋىتتارعا تەك 305 مىڭ تەرى (10,7 پايىز) ءتۇسىپ, 102,6 مىڭ تەرى عانا (3,6 پايىز) ەكسپورتتالعان. قالعان 2 ميلليونعا جۋىق وڭدەلمەگەن تەرى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ باقىلاۋىنان تىس قالعان. ولاردىڭ نەگىزگى بولىگى كولەڭكەلى جولدارمەن شەكارا اسقانى جاسىرىن ەمەس.
اۋىلدىڭ قۇم-توپىراعىندا اۋناپ وسكەندىكتەن, بۇل جايت بارىمىزگە جاقسى تانىس. بالا كەزىمىزدە اتالارىمىزدىڭ مالدىڭ تەرىسىن ءبۇلدىرىپ الماي سىلاتىنىن تالاي كوردىك. سوسىن ونى جايىپ, تۇز سەۋىپ وراپ تاستايتىن. ونىڭ دا وزىندىك ءادىس-ءتاسىلى بولاتىن. سوسىن ابدەن ءيىن قاندىرىپ يلەپ, قايىس تىلەتىن. نەشەمە ءورىمدى قامشى جاسايتىن. اجەلەرىمىز قوي ءجۇنىن تازا كۇيىندە قاپقا سالىپ قوياتىن. ءجىپ ءيىرىپ, كيىز باساتىن. وتكىزەتىن, بولماسا تاۋارعا ايىرباستايتىن. ءتىپتى مالدىڭ تۇياعى, سۇيەگىنە دەيىن كادەگە جاراتاتىن. قالدىقسىز تەحنولوگيا دەپ وسىنى ايت. كۇزگى سالىم الىپساتارلار اۋىلدى ءجيى جاعالاپ, كولىكتەرىنە ەن بايلىقتى تيەپ اكەتەتىن. شىنى سول, قازىر تەرى مەن ءجۇن بۇرىنعىداي باعالانبايدى. اۋىلداردى دەلدالدار ارالاۋدى دوعارعان.
قىزىلجار اۋدانى بەسكول اۋىلىنىڭ تۋماسى ورال جاقىپبەك ۇلى 10 باس سيىر مەن جيىرما شاقتى قوي وسىرەدى. مالدىڭ تەرىسى مەن جۇنىنەن پايدا كورىپ, تابىس تاپقىسى كەلگەنىمەن, كىمگە قايرىلارىن بىلمەي دال. بۇرىنعىداي دايىنداۋ كونتورى بولسا عوي شىركىن دەگەن ارمان قۇشاعىندا ءجۇر. «حالقىمىز ءتورت ت ۇلىك مالدىڭ ەتىن بالا-شاعاسىنا ناپاقا ەتسە, تەرىسىنەن كيىم تىگىپ, سۇتىنەن نەبىر ۇلتتىق تاعام جاساعان. جۇننەن كيىز باسىپ, كيىم توقىعان. قازىر بۇل بۇيىمدار كوزدەن بۇل-بۇل ۇشقالى قاشان. اتادان بالاعا مۇرا بولعان قولونەر بۇدان سوڭ قايتىپ دامىماق؟ بىلە بىلگەنگە, قويدىڭ بيازى ءجۇنى, جىلقى مەن ءىرى قارانىڭ تەرىسى – جەڭىل ونەركاسىپ ءۇشىن تاپتىرماس شيكىزات. قويلاردى كوكتەمگى جايىلىمعا شىعاراردا قانشاما كۇنىمىز قىرقىم بەينەتىمەن وتەدى. ەسىل ەڭبەك-اي دەسەڭشى. قازىر ءجۇن قورانىڭ ءبىر بۇرىشىندا ءۇيۋلى تۇر. ەل ىشىندە ەكى قولىن قالتاسىنا سالىپ, جۇمىسسىز ءارلى-بەرلى سەندەلگەن, تەپسە تەمىر ۇزەتىن جىگىتتەرگە «ال دا سات, كادەڭە جارات» دەسەڭ تەرىس اينالادى. وسىنشاما قۇنسىزدانىپ كەتكەنى قاتتى قىنجىلتادى. جەرگىلىكتى بيلىك بۇل ماسەلەنى قاپەرگە الماي كەلە جاتقانى وكىنىشتى. ءبىر امالىن ويلاستىرماي بولمايدى», دەيدى ورەكەڭ نالىعان ۇنمەن.
ونىڭ ايتۋىنشا, ءىرى قارا تەرىسىنىڭ ءبىر كيلوگرامى ءارى كەتسە 100 تەڭگەگە باعالاناتىن كورىنەدى. سوندا بار-جوعى 2 مىڭ تەڭگەدەن دە اسپايدى. ونىڭ وزىندە اگاراكي ساتىپ الۋشىلار تابىلا قويسا يگى. ايتپەسە, كۇن, جەل ءتيىپ ءشىرىدى دەي بەر. پەتروپاۆل قالاسىنىڭ جەتپىستى القىمداعان تۇرعىنى ساقىپجامال اپاي قوراسىنداعى ءبىر-ەكى قويىن ءوزى قىرقىپ, ءجۇنىن ءيىرىپ, نەمەرەلەرىنە ش ۇلىق توقىپ بەرۋدى ادەتكە اينالدىرعان. ونىڭ ىسمەر قولىنان شىققان ءجۇن ش ۇلىق ءبىر تارتساڭ سوگىلىپ سالا بەرەتىن قىتايلىق تاۋاردان الدەقايدا مىقتى ءارى جىلى.
جەڭىل ونەركاسىپ سالاسىندا ءوز ءىسىن دوڭگەلەتىپ جۇرگەن جەرگىلىكتى كاسىپكەرلەر دە شيكىزات ماسەلەسىنىڭ وڭتايلى شەشىمىن تاپقانىن قالايدى. سولاردىڭ ءبىرى «تيگران» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگىنىڭ ديرەكتورى ۆيكتور پەتروسيان تەرى وڭدەۋ كاسىپورىندارىنىڭ تولىق قۋاتىندا جۇمىس ىستەمەيتىندىگىنە ناليدى. ول اياقكيىم تىگۋگە ارنالعان بىلعارىنى رەسەيدەن اكەلۋگە ءماجبۇر. ءارلى-بەرلى تاسىمال شىعىنىن ەسەپتەسە, وزىندىك قۇنى اسپانداپ كەتەدى. ايىنا 500 جۇپ اياق كيىم شىعاراتىن كاسىپكەر ءونىم ءوتىمدى بولۋ ءۇشىن ساپالى بىلعارى قاجەت ەكەنىن العا تارتادى.
ستاتيستيكا كوميتەتىنىڭ مالىمەتى بويىنشا, بۇرىندارى ەلىمىزدە جىلىنا 100-105 مىڭ توننا ءجۇن ءوندىرىلىپتى. تەرى وڭدەۋدەن دە تابىس مول بولعان. ال قازىر شە؟ ولاي ايتۋ قيىن. وڭىرىمىزدە جىلىنا ورتا ەسەپپەن 21460 ءىرى قارا, 6091 قوي-ەشكى, 2519 جىلقى سويىلادى ەكەن. قانشاما تەرى مەن ءجۇن ىسىراپ بولىپ جاتىر دەسەڭشى. قىپ-قىزىل شىعىن!
نۇرجان سەيىلبەكوۆ,
جۋرناليست
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى